Kurte
Muzîka rap, ku di salên 1970an de li New Yorkê di nav civakên Afrîkî-Amerîkî û Latînî de derket holê, di dehsalên paşê de li çaraliyê cîhanê belav bû û ji aliyê gelek komên kêmar û koçber ve wekî amûreke îfadekirina nasname û berxwedanê hate bikaranîn. Ev gotar rapa bi zimanê Kurdî di çarçoveya diyasporaya Kurd a li Ewropayê de dinirxîne û hunermendê ku bi navê Serhado tê nasîn wekî mînakeke vê pêvajoyê digire dest. Pêşî paşxaneya teorîk a li ser hip-hopa gerdûnî û “herêmîkirina” wê tê pêşkêşkirin. Paşê rewşa diyasporaya Kurd li Swêdê û rola medyaya Kurdî ya derveyî welat tên vekolîn. Di beşên paşê de taybetmendiyên rapa Kurdî, wek bikaranîna zimanê dayikê, mijarên koçberî û nasnameyê, û tevlihevkirina rîtmên nûjen bi kevneşopiya stran û dengbêjiyê, tên nirxandin. Gotar nîşan dide ku rapa Kurdî hem beşek ji çanda ciwanan a gerdûnî ye, hem jî rêyeke nû ya parastin û nûkirina zimanê Kurdî ye. Ji ber kêmbûna lêkolînên akademîk ên li ser hunermendên takekesî, agahiyên jiyannameyî bi baldarî û bi sînor hatine dayîn.

Peyvên sereke: rapa Kurdî, hip-hop, diyaspora, Swêd, zimanê dayikê, nasname

1. Destpêk

Di dehsalên dawî de, hejmareke zêde ya hunermendên ciwan ên Kurd dest bi stranbêjiya rap bi zimanê Kurdî kirine. Ev diyarde balkêş e, ji ber ku rap di eslê xwe de bi zimanê Îngilîzî û di nav çandeke bajarî ya Amerîkî de derketiye, lê îro bûye forma îfadeyê ya ciwanên ji gelek ziman û çandan. Ji bo Kurdan, ku zimanê wan demeke dirêj li gelek welatan bi qedexe û sînoran re rû bi rû maye, bikaranîna Kurdî di janreke nûjen û populer de wateyeke taybet digire.

Serhado (navê wî yê rastîn bi gelemperî wekî Serhad Ayaz tê dayîn) yek ji wan hunermendan e ku li Swêdê mezin bûye û bi Kurmancî rap dike. Ew di nav guhdarên Kurd de wekî yek ji pêşengên rapa Kurmancî tê nasîn. Ev gotar ne jiyannameyeke berfireh e; armanca wê ew e ku bi rêya mînaka Serhado, têkiliya di navbera rap, ziman û nasnameyê de di diyasporaya Kurd de binirxîne.

2. Paşxaneya Teorîk: Hip-hop wekî Diyardeyeke Gerdûnî

2.1. Derketina hip-hopê

Hip-hop wekî tevgereke çandî ku rap (MCing), DJing, breakdance û graffiti vedihewîne, di salên 1970an de li Bronxa New Yorkê derket holê. Lêkolîner Tricia Rose (1994) nîşan dide ku hip-hop ji şert û mercên civakî yên taybet, wek xizanî, cihêkarî û guherîna aborî ya bajaran, derketiye û ji bo ciwanên reşik û Latînî bûye rêyeke vegotina ezmûna wan a jiyanê. Ji ber vê yekê ji destpêkê ve rap ne tenê şahî bû, lê forma şîrove û rexneya civakî jî bû.

2.2. “Herêmîkirina” rapê

Ji salên 1980 û 1990an ve, rap li Ewropa, Afrîka, Asya û Rojhilata Navîn belav bû. Lêkolîna berhevkirî ya Tony Mitchell (2001) nîşan dide ku li gelek welatan hunermendan forma rapê girtine, lê ew bi ziman, muzîk û mijarên herêmî tijî kirine. Ev pêvajo carinan bi têgeha “glokalîzasyon” (tevliheviya gerdûnî û herêmî) tê ravekirin. Bi taybetî ji bo ciwanên ji malbatên koçber li Ewropayê, rap bûye amûreke ku ezmûna “di navbera du çandan de” pê tê vegotin.

3. Diyaspora Kurd li Swêdê

Swêd yek ji welatên Ewropayê ye ku civakeke Kurd a girîng lê dijî. Koçberiya Kurdan bo Swêdê bi giranî ji salên 1970an û pê ve, bi taybetî bi penaberên siyasî ji Tirkiye, Îran û Iraqê, zêde bû. Lêkolîner nîşan didin ku polîtîkayên Swêdê yên li ser perwerdeya bi zimanê dayikê û piştgiriya ji bo weşanên bi zimanên kêmaran re, derfetên berfirehtir dan çalakiyên çandî yên Kurdî li vî welatî (Wahlbeck, 1999; Khayati, 2008). Gelek pirtûk, kovar û saziyên çandî yên Kurdî di salên 1980 û 1990an de li Swêdê hatin damezrandin.

Medyaya satelîtî jî roleke girîng lîst. Med TV, ku di sala 1995an de dest bi weşanê kir û di sala 1999an de lîsansa wê ji aliyê saziya çavdêriyê ya Brîtanî ve hate betalkirin, yekem kanala televizyonê ya Kurdî ya satelîtî bû. Li gorî Amir Hassanpour (2003), kanalên weha ji bo Kurdên li welat û li diyasporayê bûn cihekî hevpar ê ziman û çandê. Di vê jîngehê de, ciwanên Kurd ên li Ewropayê hem bi çanda welatê ku lê dijîn re, hem jî bi çand û zimanê malbata xwe re mezin bûn.

4. Serhado: Mînakeke Rapa Kurmancî

4.1. Paşxane

Li gorî agahiyên ku di hevpeyvîn û weşanên medyayê de hatine belavkirin, Serhado li Stockholmê ji dayik bûye û di nav malbateke Kurd a koçber de mezin bûye. Mîna gelek ciwanên diyasporayê, wî di temenekî biçûk de dest bi rapkirina bi zimanê welatê ku lê dijî (Swêdî) kiriye, û paşê berê xwe daye Kurmancî. Wî di hin hevpeyvînan de gotiye ku di destpêkê de rapkirina bi Kurdî jê re dijwar bûye, lê vegera bo zimanê dayikê bûye taybetmendiya herî diyar a hunera wî. Ji ber ku agahiyên jiyannameyî yên hûrgilî bi çavkaniyên serbixwe nehatine piştrastkirin, ev gotar hûrguliyên wek tarîx û bûyerên taybet ên jiyana wî ya malbatî nade.

4.2. Berhem û mijar

Serhado ji salên 2000an ve gelek stran û albûm weşandine û bi taybetî di nav ciwanên Kurd de li Ewropa û li Kurdistanê guhdarên berfireh dîtine. Mijarên ku di stranên wî de derdikevin pêş ev in:

• Ziman û nasname: Girîngiya zimanê Kurdî û parastina wê di diyasporayê de;
• Koçberî û xerîbî: Ezmûna jiyana li welatekî din û hestê “di navbera du cîhanan de”;
• Evîn û jiyana rojane: Mijarên kesane yên ku ji bo ciwanan nas in;
• Pirsgirêkên civakî û siyasî: Azadî, wekhevî û rewşa gelê Kurd.

4.3. Şêwaza muzîkê

Yek ji taybetmendiyên rapa Serhado û gelek rapvanên Kurd ên din, tevlihevkirina bîtên hip-hopê yên nûjen bi melodî, sampl an jî beşên ji stranên gelêrî yên Kurdî ye. Ev rêbaz bi nêrîna Mitchell (2001) re li hev dike ku rapa li derveyî Amerîkayê pir caran hêmanên muzîka herêmî vedihewîne. Di rewşa Kurdî de, ev tevlihevî dikare wekî pireke di navbera kevneşopiya devkî, wek dengbêjî û stranên dawetan, û çanda ciwanan a gerdûnî de were dîtin.

5. Rap, Ziman û Berxwedana Çandî

Lêkolînên li ser muzîka Kurdî nîşan didin ku stran ji bo Kurdan her tim xwedî fonksiyoneke girîng a parastina çand û nasnameyê bûye, bi taybetî di serdemên ku perwerde û weşana bi Kurdî qedexe bûn. Stephen Blum û Amir Hassanpour (1996) di gotara xwe ya li ser strana populer a Kurdî de nîşan didin ku stran hem rêya parastina zimanê Kurdî bûn, hem jî qadeke ku daxwazên siyasî û civakî tê de dihatin îfadekirin.

Rapa Kurdî dikare wekî berdewamiya vê kevneşopiyê, lê bi formeke nû, were dîtin. Ji ber ku rap li ser peyvan ava dibe û peyv di wê de ji melodiyê girîngtir in, ew ji bo bikaranîn û nûkirina ziman derfeteke taybet dide. Rapvan peyvên nû diafirînin, peyvên Kurdî bi argo û termên nûjen re tevlihev dikin, û zimanê Kurdî dixin nav jiyana bajarî ya nûjen. Ji bo ciwanên diyasporayê, ku carinan Kurdî bi qasî zimanê welatê ku lê dijîn baş nizanin, guhdarîkirina rapa Kurdî dikare bibe rêyeke fêrbûn û nêzîkbûna bi zimanê dayikê re.

6. Nîqaş: Pêşengî û Pirrengî

Di nivîsên populer de pir caran ji yek hunermendî re “yekem” an “pêşengê herî mezin” tê gotin. Ji aliyê akademîk ve, pêwîst e ev cure îdia bi baldarî werin nirxandin. Rapa Kurdî bi alîkariya gelek hunermendan li herêmên cuda û bi zaravayên cuda, wek Kurmancî û Soranî, pêş ketiye. Serhado di vê pêvajoyê de yek ji navên naskirî yên rapa Kurmancî ya diyasporayê ye, û rola wî di populerbûna rapa bi Kurmancî de di nav guhdaran de bi berfirehî tê pejirandin. Lêbelê ji bo nivîsandina dîrokeke temam a rapa Kurdî, hewcedarî bi lêkolînên sîstematîk ên li ser hunermend, weşan û guhdaran heye.

7. Encam

Rapa Kurdî nîşan dide ku formeke muzîkê ya gerdûnî dikare bibe amûreke ji bo parastin û nûkirina zimanekî kêmar. Di mînaka Serhado de, ezmûna ciwanekî Kurd ê ku li Swêdê mezin bûye, bi zimanê Kurmancî û bi forma rapê tê vegotin; bi vî awayî mijarên koçberî, nasname û ziman digihîjin guhdarên ciwan ên li diyaspora û li Kurdistanê. Ev diyarde hem beşek ji kevneşopiya dirêj a strana Kurdî wekî qada berxwedana çandî ye, hem jî nîşana derketina çandeke nû ya bajarî û transnasyonal e. Ji bo lêkolînên pêşerojê, analîza sîstematîk a gotinên stranan, guhdaran û bandora medyaya dîjîtal li ser rapa Kurdî dê bibe beşdariyeke girîng.

Çavkanî

• Blum, S., & Hassanpour, A. (1996). “The morning of freedom rose up”: Kurdish popular song and the exigencies of cultural survival. Popular Music, 15(3), 325–343.
• Hassanpour, A. (2003). Diaspora, homeland and communication technologies. In K. H. Karim (Ed.), The media of diaspora. Routledge.
• Khayati, K. (2008). From victim diaspora to transborder citizenship? Diaspora formation and transnational relations among Kurds in France and Sweden [Doctoral dissertation, Linköping University].
• Mitchell, T. (Ed.). (2001). Global noise: Rap and hip-hop outside the USA. Wesleyan University Press.
• Rose, T. (1994). Black noise: Rap music and black culture in contemporary America. Wesleyan University Press.
• Wahlbeck, Ö. (1999). Kurdish diasporas: A comparative study of Kurdish refugee communities. Macmillan.