Kurte
Pirsa “netewe çi ye û çawa çêdibe?” ji sedsala 19an û vir ve yek ji pirsên sereke yên zanistên civakî ye. Ev gotar teoriyên sereke yên li ser avabûna neteweyan bi awayekî bêalî dinirxîne. Pêşî pênaseyên bingehîn ên netewe, dewlet û neteweperweriyê tên dayîn. Paşê sê nêzîkatiyên sereke tên ravekirin: nêzîkatiya “kevnperest” (primordialîst) ku neteweyan wekî civakên kevn û xwezayî dibîne, nêzîkatiya “nûjenparêz” (modernîst) ku neteweyan wekî berhema serdema nûjen dibîne, û nêzîkatiya “etno-sembolîst” ku di navbera van herduyan de cih digire. Ji bo her nêzîkatiyê ramanên lêkolînerên wek Ernest Renan, Ernest Gellner, Benedict Anderson, Eric Hobsbawm, Anthony D. Smith û Miroslav Hroch tên pêşkêşkirin. Di dawiyê de rola ziman, perwerde, medya, bîra dîrokî û saziyên siyasî di avabûna nasnameya neteweyî de tê nîqaşkirin. Encam nîşan dide ku avabûna neteweyan pêvajoyeke dîrokî, çandî û siyasî ya tevlihev e û bi yek faktorê bi tenê nayê ravekirin.

Peyvên sereke: netewe, neteweperwerî, nasnameya neteweyî, civaka xeyalkirî, ziman, bîra dîrokî

1. Destpêk

Îro cîhan bi giranî li ser dewletên neteweyî hatiye birêxistinkirin û gelek mirov xwe beriya her tiştî wekî endamê neteweyekê dibînin. Lêbelê ev rewş ji aliyê dîrokî ve nisbeten nû ye. Di serdemên berê de nasnameyên olî, xanedanî, herêmî an eşîrî bi giştî ji nasnameya neteweyî girîngtir bûn. Ji ber vê yekê lêkolîner dipirsin: netewe çawa derketin holê? Gelo ew civakên kevn in ku tenê “hişyar bûne”, an jî ew berhemên pêvajoyên nûjen in?

Ev gotar ne li ser neteweyeke taybet e, lê hewl dide ku çarçoveyeke teorîk a giştî pêşkêş bike. Ev çarçove dikare ji bo têgihiştina pêvajoyên cuda yên avabûna neteweyan, di nav de yên gelên Rojhilata Navîn jî, bibe alîkar.

2. Pênaseyên Bingehîn

2.1. Netewe

Pênaseyeke yekane ya neteweyê tune ye. Bi giştî, netewe wekî civakeke mezin a mirovan tê pênasekirin ku endamên wê hestê aîdiyeteke hevpar hene û bi giranî bawer dikin ku xwedî dîrok, çand, ziman an erdnîgariyeke hevpar in. Anthony D. Smith neteweyê wekî civakeke mirovan a bi nav pênase dike ku xwedî axeke dîrokî, efsane û bîranînên hevpar, çandeke giştî ya hevpar, aboriyeke hevpar û maf û erkên hevpar e (Smith, 1991).

2.2. Dewlet

Dewlet saziyeke siyasî ye ku li ser axeke diyar desthilatdariyê bi kar tîne. Netewe û dewlet her tim li hev nakin: hin dewlet gelek neteweyan dihewînin, hin netewe jî di nav çend dewletan de belav bûne an jî dewleteke wan a serbixwe tune ye.

2.3. Neteweperwerî

Neteweperwerî (nasyonalîzm) bi giştî wekî ramanek an tevgerek tê pênasekirin ku dibêje divê netewe û yekîneya siyasî li hev bikin. Gellner (1983) neteweperweriyê bi kurtî wekî “prensîba ku dibêje divê yekîneya siyasî û ya neteweyî li hev bikin” pênase dike.

3. Nêzîkatiya Kevnperest (Primordialîzm)

Li gorî nêzîkatiya kevnperest, netewe civakên kevn û kêm-zêde xwezayî ne ku li ser bingeha girêdanên wek xizmtî, ziman, ol û erdnîgariyê ava bûne. Li gorî vê nêrînê, neteweperwerî ne afirandina neteweyan e, lê “hişyarbûna” wan e. Ev nêrîn bi taybetî di nav ramanên Romantîk ên sedsala 19an de, wek ramanên fîlozofê Alman Johann Gottfried Herder li ser girîngiya ziman û çanda gelêrî, xwedî bandor bû.

Rexnegirên vê nêrînê destnîşan dikin ku nasnameyên neteweyî di dîrokê de guherîne, sînorên wan ne sabît in û gelek civakên ku îro wekî netewe tên naskirin, di serdemên berê de xwe bi vî awayî nedidîtin. Ji ber vê yekê nêrîna kevnperest a bi şêweya xwe ya hişk îro di nav lêkolîneran de kêm tê parastin, lê girîngiya girêdanên hestyarî yên ku ew destnîşan dike, hîn jî tê qebûlkirin.

4. Nêzîkatiya Nûjenparêz (Modernîzm)

4.1. Ernest Renan: netewe wekî “referandûma rojane”

Di sala 1882an de dîroknasê Frensî Ernest Renan di axaftina xwe ya navdar a bi navê “Netewe çi ye?” de nîşan da ku netewe ne bi tenê bi nijad, ziman, ol an erdnîgariyê tê pênasekirin. Li gorî Renan, netewe “giyanek” e ku li ser du stûnan radiweste: bîranîneke hevpar a paşerojê û xwesteka niha ya jiyana bi hev re. Wî neteweyê wekî “referandûmeke rojane” bi nav kir (Renan, 1882). Renan her wiha destnîşan kir ku jibîrkirin, ango jibîrkirina hin bûyerên tal ên paşerojê, jî beşeke avabûna neteweyê ye.

4.2. Ernest Gellner: pîşesazî û perwerde

Ernest Gellner (1983) îddîa kir ku netewe û neteweperwerî berhemên civaka pîşesazî ne. Li gorî wî, civaka çandinî ya kevn dikaribû bi çandên herêmî yên cuda bijî, lê civaka pîşesazî pêdivî bi hêza karkerên ku dikarin bixwînin, binivîsin û bi zimanekî standard bi hev re biaxivin, heye. Ev pêdivî bi rêya pergaleke perwerdeya giştî ya ku ji aliyê dewletê ve tê birêvebirin, tê pêkanîn. Bi vî awayî “çandeke bilind” a standard li ser tevahiya civakê belav dibe û bingeha nasnameya neteweyî çêdibe.

4.3. Benedict Anderson: civaka xeyalkirî

Benedict Anderson (1983) neteweyê wekî “civakeke siyasî ya xeyalkirî” pênase kir. Li gorî wî, netewe “xeyalkirî” ye ji ber ku endamên neteweyeke biçûk jî qet hemû endamên din nas nakin, lê dîsa jî di hişê her yekê de wêneya yekîtiya wan heye. Ev nayê wê wateyê ku netewe “derewîn” e; tê wê wateyê ku ew bi rêya xeyal û têgihiştina hevpar tê avakirin. Anderson destnîşan kir ku “kapîtalîzma çapê”, ango belavbûna pirtûk û rojnameyên çapkirî bi zimanên gelêrî, roleke sereke di vê pêvajoyê de lîst: xwendevanên heman rojnameyê dest pê kirin ku xwe wekî beşeke ji heman civakê bibînin.

4.4. Eric Hobsbawm: kevneşopiyên afirandî

Dîroknas Eric Hobsbawm (1990) û hevkarê wî Terence Ranger (Hobsbawm & Ranger, 1983) balê kişandin ser “kevneşopiyên afirandî”. Li gorî wan, gelek sembol, merasîm û kevneşopiyên ku wekî kevn tên dîtin, bi rastî di sedsalên 19an û 20an de, gelek caran ji aliyê dewlet an tevgerên siyasî ve, hatine afirandin an jî ji nû ve hatine şekildan. Hobsbawm her wiha destnîşan kir ku di gelek rewşan de neteweperwerî berî neteweyê tê û neteweyê ava dike.

5. Nêzîkatiya Etno-Sembolîst

Anthony D. Smith (1986) hem nêrîna kevnperest û hem jî ya nûjenparêz a hişk rexne kir. Li gorî wî, rast e ku neteweyên nûjen berhemên serdema nûjen in, lê ew ji valahiyê dernakevin. Ew bi giranî li ser bingeha “etnî”yên berê, ango civakên etnîkî yên ku xwedî nav, efsaneyên eslê hevpar, bîranînên dîrokî û hêmanên çandî yên hevpar bûn, ava dibin. Ji ber vê yekê, ji bo têgihiştina neteweyekê, divê hem pêvajoyên nûjen û hem jî mîrateya sembolîk û çandî ya kevn were lêkolînkirin.

Smith girîngiya efsane, sembol, bîranîn û nirxan destnîşan dike. Li gorî wî, ev hêman ji bo endamên neteweyê wateyekê diafirînin û hestê domdariyê di navbera paşeroj, niha û pêşerojê de çêdikin. Ev nêzîkatî ravekirina hêza hestyarî ya nasnameya neteweyî hêsantir dike.

6. Qonaxên Tevgerên Neteweyî

Dîroknasê Çek Miroslav Hroch (1985) li ser tevgerên neteweyî yên “neteweyên biçûk” ên Ewropaya Navîn û Rojhilat, yên ku dewleteke wan a serbixwe tunebû, lêkolîn kir. Wî sê qonax destnîşan kirin:

• Qonaxa A: Komeke biçûk a rewşenbîran li ser ziman, dîrok û çanda gel lêkolîn dike û wan berhev dike.
• Qonaxa B: Komeke çalakvanan hewl dide ku hişmendiya neteweyî di nav beşên berfirehtir ên civakê de belav bike.
• Qonaxa C: Tevgera neteweyî dibe tevgereke girseyî.

Modela Hroch nîşan dide ku avabûna nasnameya neteweyî pêvajoyeke qonax bi qonax e û di her qonaxê de aktorên civakî yên cuda roleke sereke dilîzin.

7. Faktorên Sereke di Avabûna Neteweyan de

7.1. Ziman

Ziman di gelek tevgerên neteweyî de wekî nîşaneya sereke ya nasnameyê hatiye dîtin. Standardkirina zimanê nivîskî, amadekirina ferheng û rêzimanan û weşandina berheman bi zimanê gel beşên girîng ên vê pêvajoyê ne. Ji bo zimanên ku di nav çend dewletan de belav bûne û di bin sînorkirinan de mane, wek Kurdî, ev pêvajo bi taybetî dijwar bûye (Hassanpour, 1992).

7.2. Perwerde û medya

Wekî ku Gellner û Anderson destnîşan kirine, dibistan, rojname, radyo û paşê televîzyon û înternet ji bo belavkirina zimanekî hevpar û wêneyeke hevpar a dîrok û çandê amûrên sereke ne. Îro medyaya dîjîtal ji bo civakên ku dewleteke wan tune ye an jî li diyasporayê dijîn, derfetên nû diafirîne.

7.3. Bîra dîrokî

Dîrok, efsane û bîranînên hevpar, çi serkeftin çi jî êş û trajedî, hestê aîdiyeta hevpar xurt dikin. Lêbelê, wekî ku Renan û Hobsbawm destnîşan kirine, bîra neteweyî her tim hilbijartî ye: hin bûyer tên bibîranîn û hin jî tên jibîrkirin.

7.4. Sazî û siyaset

Dewlet, partiyên siyasî, sazî û tevgerên civakî rola sereke di belavkirina nasnameya neteweyî de dilîzin. Şer û tepeserkirin jî dikarin hestê nasnameya hevpar xurt bikin.

8. Encam

Pirsa “netewe çawa çêdibe?” bersiveke yekane nîn e. Nêzîkatiya kevnperest girêdanên hestyarî û kevn destnîşan dike; nêzîkatiya nûjenparêz rola pîşesazî, perwerde, çap û dewletê dide pêş; nêzîkatiya etno-sembolîst jî nîşan dide ku neteweyên nûjen li ser mîrateyeke çandî û sembolîk a kevn ava dibin. Modelên wek ya Hroch jî nîşan didin ku avabûna nasnameya neteweyî pêvajoyeke qonax bi qonax e. Bi giştî, netewe dikare wekî civakeke dîrokî ya ku bi rêya ziman, bîr, sazî û xwesteka jiyana bi hev re tê avakirin û her tim ji nû ve tê şekildan, were têgihiştin.

Çavkanî

• Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.
• Gellner, E. (1983). Nations and nationalism. Blackwell.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.
• Hobsbawm, E. J. (1990). Nations and nationalism since 1780: Programme, myth, reality. Cambridge University Press.
• Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Ed.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
• Hroch, M. (1985). Social preconditions of national revival in Europe. Cambridge University Press.
• Renan, E. (1882). Qu’est-ce qu’une nation? Calmann Lévy.
• Smith, A. D. (1986). The ethnic origins of nations. Blackwell.
• Smith, A. D. (1991). National identity. Penguin.