Kurte
Mirov ne tenê bi delîl û hejmaran, lê bi giranî bi çîrokan difikire, bîr tîne û biryar dide. Ev gotar ji perspektîfa antropolojî, lêkolînên mîtolojiyê, psîkolojiya pêzanînê û zanista mejî pirsa “Çima mirov baweriya xwe bi çîrokan tînin?” dinirxîne. Pêşî pênaseya mîtê û fonksiyonên wê yên civakî tên şîrovekirin, li gorî nêrînên Mircea Eliade, Claude Lévi-Strauss û Joseph Campbell. Paşê raveyên evolusyonî yên li ser pêşketina çîrokbêjiyê, û lêkolînên psîkolojîk ên li ser “veguhestina vegotinê” (narrative transportation) tên nirxandin. Gotar nîşan dide ku çîrok alîkariya bîranînê, hevkariya civakî û avakirina wate dikin, lê heman taybetmendî dikarin mirov ber bi baweriyên şaş û agahiyên derew ve jî bibin. Encam ev e ku mît ne berevajiya rastiyê ne, lê cureyekî din ê “rastiyê” ne: ew rastiyên exlaqî û civakî vedibêjin, lê ji bo rastiyên ezmûnî divê bi rêbazên zanistî werin kontrolkirin.

Peyvên sereke: mît, vegotin, çîrokbêjî, antropolojî, psîkolojiya pêzanînê, nasnameya kolektîf

1. Destpêk

Gelek lêkolîner li ser vê yekê li hev dikin ku çîrokbêjî yek ji taybetmendiyên herî gerdûnî yên mirovahiyê ye. Di her civaka naskirî de, ji komên nêçîrvan-berhevkar heta dewletên pîşesazî, çîrok tên gotin: çîrokên afirandina dinyayê, destanên lehengan, çîrokên gelêrî ji bo zarokan, û îro jî fîlm, rêzefîlm û romanan. Heta berî nivîsê jî, wêneyên li ser dîwarên şikeftan, wek yên li Lascaux (Fransa), nîşan didin ku mirovan dîtin û ezmûnên xwe bi rêya wêne û sembolan vegotine, her çend wateya wan a rastîn hîn jî mijara nîqaşê be.

Pirsa ku ev gotar dixwaze bersiv bide ev e: çima çîrok ewqas bandorker in? Çima mirov carinan baweriya xwe bi çîrokekê tînin her çend delîlên berevajî hebin jî? Ji bo bersivdanê, gotar pêşî têgeha mîtê zelal dike, paşê raveyên antropolojîk, evolusyonî û psîkolojîk dinirxîne, û di dawiyê de têkiliya çîrok û rastiyê nîqaş dike.

2. Pênaseya Mîtê

Di zimanê rojane de peyva “mît” pir caran bi wateya “baweriya şaş” tê bikaranîn. Lêbelê di lêkolînên akademîk de wateya wê berfirehtir e. Li gorî Mircea Eliade (1963), mît “çîrokeke pîroz” e ku behsa bûyerên di “dema destpêkê” de dike: çawa dinya, mirov, sazî an adetek derketiye holê. Ji bo civaka ku mîtê vedibêje, ev çîrok “rast” e, ji ber ku wateya jiyanê û rêzikên reftarê diyar dike.

Divê mît ji çend cureyên din ên vegotinê were cudakirin:

• Mît: çîrokên pîroz ên li ser destpêka dinyayê û hêzên serxwezayî;
• Efsane (legend): çîrokên ku bi kes an cihên dîrokî ve girêdayî ne, lê hêmanên xeyalî tê de hene;
• Çîroka gelêrî (folktale): çîrokên ji bo şahî û perwerdeyê, ku pir caran bê dem û cih in.

Ev cudakirin di pratîkê de her tim hişk nîne, lê alîkariya têgihîştina fonksiyonên cuda yên vegotinan dike.

3. Nêrînên Teorîk li ser Mîtê

3.1. Nêrîna fonksiyonalîst

Antropolog Bronisław Malinowski (1926), li ser bingeha xebata xwe ya li Giravên Trobriandê, îddia kir ku mît ne ravekirineke “zanistî ya seretayî” ye, lê “peymannameyeke” civakî ye: ew sazî, maf û adetên civakê rewa dike. Mînak, çîrokek ku dibêje ka çima malbatek xwedî erdekî ye, di heman demê de mafê wê malbatê diparêze.

3.2. Nêrîna strukturalîst

Claude Lévi-Strauss (1955) mît wekî avahiyeke mantiqî lêkolîn kir. Li gorî wî, mît li ser dijberiyên bingehîn ên wek jiyan û mirin, xweza û çand, an mirov û xweda ava dibin, û hewl didin van dijberiyan “çareser” bikin an jî bi kêmanî tehamulê wan hêsan bikin. Ji ber vê yekê mîtên çandên cuda, her çend naveroka wan cuda be jî, dikarin avahiyên wekhev nîşan bidin.

3.3. Nêrîna berawirdî û psîkolojîk

Joseph Campbell (1949), di bin bandora psîkolojiya Carl Jungê de, di mîtên gelek çandan de şablonek hevpar destnîşan kir ku jê re “rêwîtiya lehengî” (monomyth) got: leheng ji dinyaya xwe ya asayî derdikeve, di ceribandinan re derbas dibe, serkeftinekê bi dest dixe û bi zanîneke nû vedigere. Ev model gelek bandor li ser senaryonûsên sînemayê kiriye, lê ji aliyê folklornasan ve jî hatiye rexnekirin ku cudahiyên çandî kêm nîşan dide.

4. Raveyên Evolusyonî

Gelo çîrokbêjî xwedî nirxeke evolusyonî ye? Brian Boyd (2009) îddia dike ku çîrok cureyekî “lîstika pêzanînê” ne: ew alîkariya mirovan dikin ku rewşên civakî yên tevlihev bi awayekî ewle “biceribînin”, fêrî niyet û hestên kesên din bibin, û hevkariyê xurt bikin. Jonathan Gottschall (2012) jî çîrokan wekî “simulatorên firînê” yên jiyana civakî dide nasandin.

Yuval Noah Harari (2014) di pirtûka xwe ya populer Sapiens de nêrînek berfirehtir pêşkêş dike: li gorî wî, şiyana baweriya bi “çîrokên hevpar” ên wek ol, netewe, pere û şirketan, hişt ku hejmarên mezin ên mirovên ku hevdu nas nakin bi hev re hevkariyê bikin. Divê were zanîn ku ev nêrîn bêtir senteza felsefî ye ji teoriyeke ku bi ceribandinê hatibe piştrastkirin.

Lêkolînên antropolojîk ên li ser komên nêçîrvan-berhevkar jî hin delîlên ezmûnî dane. Mînak, Smith û hevkarên wî (2017) di nav gelê Agta yê Fîlîpînê de dîtin ku çîrokên ku tên gotin bi piranî peyamên hevkarî û wekheviyê vedihewînin, û komên ku çîrokbêjên jêhatî tê de hene bêtir hevkariyê dikin.

5. Çîrok û Mejî: Delîlên Psîkolojîk

5.1. Bîranîn

Agahiyên ku di forma çîrokê de tên pêşkêşkirin bi giştî ji lîsteyên agahiyên cuda çêtir tên bîranîn. Ji ber ku çîrok têkiliyên sedem û encamê, kes û armancan vedihewînin, mejî dikare wan bi hêsanî rêk bixe. Ev yek ji sedemên wê ye ku zanîna civakên bê nivîs bi riya çîrok, destan û stranan ji nifşekî derbasî nifşekî din bûye.

5.2. Veguhestina vegotinê

Melanie Green û Timothy Brock (2000) têgeha “veguhestina vegotinê” (narrative transportation) pêşniyar kirin: dema mirov xwe di nav çîrokekê de “winda dike”, hest û fikrên wî bi çîrokê re tevdigerin. Di ceribandinên wan de, beşdarên ku bêtir “veguhestî” bûbûn, bêtir baweriyên li gorî çîrokê pejirandin û kêmtir xeletiyên di çîrokê de dîtin. Ev nîşan dide ku çîrok ne tenê agahiyan didin, lê awayê nirxandina agahiyan jî diguherînin.

5.3. Lêgerîna wate û sedemê

Mejiyê mirov meyla wê heye ku di bûyeran de nexşe, sedem û niyetê bibîne. Ceribandina navdar a Heider û Simmel (1944) nîşan da ku mirov heta ji tevgera şeklên geometrîk ên sade jî çîrokên bi kesayetî û niyetan çêdikin. Ev şiyan ji bo jiyana civakî bi kêr tê, lê dikare bibe sedema dîtina sedeman li cihê ku tenê tesaduf heye.

6. Aliyê Tarî: Çîrok û Agahiyên Şaş

Heman taybetmendiyên ku çîrokan bandorker dikin, dikarin wan bikin amûrên belavkirina agahiyên şaş jî. Çîrokeke hestyar, bi lehengek û xerabkarekî zelal, dikare ji statîstîkeke rast bandortir be. Lêkolîna Vosoughi, Roy û Aral (2018) a li ser Twitterê dît ku nûçeyên derew bi navînî ji yên rast zûtir û berfirehtir belav dibin, û yek ji sedemên vê yekê nûbûn û bandora hestyarî ya wan e.

Teoriyên komployê jî pir caran avahiya çîrokê heye: komeke veşartî, planeke xirab û “lehengên” ku rastiyê eşkere dikin. Ev avahî ji bo hin kesan ji rastiya tevlihev û tesadufî têrtir û hêsantir e. Ji ber vê yekê perwerdeya xwendina rexneyî (media literacy) ne ew e ku mirov dev ji çîrokan berde, lê ew e ku fêr bibe çîrokan ji delîlan cuda bike.

7. Mît û Nasnameya Kolektîf

Mît û destan di avakirina nasnameya kolektîf de jî roleke girîng dilîzin. Çîrokên damezrandinê yên neteweyan, wek çîroka Kawayê Hesinkar û Newrozê di nav Kurdan de, an destanên lehengan ên wek Şahnameya Firdewsî, hestê aîdiyetê û berdewamiyê didin civakê. Dîroknas Eric Hobsbawm û Terence Ranger (1983) nîşan dan ku hin “kevneşopî” yên ku kevnar xuya dikin bi rastî di serdema nûjen de hatine afirandin an ji nû ve şekil girtine. Ev nayê wê wateyê ku ew “sexte” ne, lê nîşan dide ku çîrokên kolektîf her tim bi pêdiviyên serdemê re tên nûkirin.

8. Çîrokbêjiya Devkî: Mînaka Dengbêjiyê

Kevneşopiya dengbêjiyê ya Kurdî mînakeke baş e ji bo têgihîştina fonksiyonên çîrokê di civakeke ku nivîs tê de demeke dirêj sînordar bûye. Dengbêj stranên dirêj ên li ser şer, evîn, koç û bûyerên civakî bi dengekî taybet û bê amûrên muzîkê dibêjin. Ev “kilam” hem şahî ne, hem jî arşîveke devkî ya dîroka herêmî ne: navên kes, eşîr, cih û bûyeran tê de tên parastin. Li gorî lêkolînerên folklora Kurdî, di civakên gundewarî de dengbêjan rola dîroknas, nûçegihan û rexnegirê civakî bi hev re lîstine (Allison, 2001).

Lêbelê vegotina devkî ne tomarkirineke “objektîf” e. Her dengbêj stranê li gorî bîra xwe, guhdarên xwe û şert û mercên demê hinekî diguherîne. Ev yek di lêkolînên li ser kevneşopiyên devkî de wekî “pêvajoya afirandina ji nû ve” tê nasîn: Albert Lord (1960) di lêkolîna xwe ya li ser stranbêjên destanan ên Balkanan de nîşan da ku her pêşkêşkirin “berhemeke nû” ye ku li ser şablonên hevpar ava dibe. Ji ber vê yekê dîroknas dikarin kilaman wekî çavkaniyeke hêja bikar bînin, lê divê wan bi çavkaniyên din re jî berawird bikin.

Ev mînak têkiliya çîrok û rastiyê bi awayekî zelal nîşan dide: çîrokên devkî rastiyên hestyarî, nirxên civakî û bîra kolektîf diparêzin, lê hûrguliyên wan ên rastiyê dikarin bi demê re biguherin. Ev ne kêmasiyeke çîrokê ye, lê taybetmendiyeke wê ye ku divê di dema şîrovekirinê de li ber çavan were girtin.

9. Encam

Mirov baweriya xwe bi çîrokan tînin ji ber ku çîrok bi awayê xebata mejiyê me re li hev dikin: ew agahiyan bi rêk û pêk dikin, hestan dihejînin, têkiliyên sedemî nîşan didin û wate didin ezmûnê. Ji aliyê evolusyonî ve, çîrok dibe ku alîkariya hevkarî û fêrbûna civakî kiribin; ji aliyê civakî ve, mît sazî û nasnameyan rewa dikin. Lêbelê heman hêz dikare mirovan ber bi baweriyên bê bingeh ve jî bibe. Ji ber vê yekê nêzîkatiya hevseng ew e ku mît wekî xezîneya wate û nirxên çandî were parastin û lêkolînkirin, lê îddiayên li ser rastiya ezmûnî bi rêbazên zanistî werin kontrolkirin.

Çavkanî

• Allison, C. (2001). The Yezidi oral tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press.
• Boyd, B. (2009). On the origin of stories: Evolution, cognition, and fiction. Belknap Press of Harvard University Press.
• Campbell, J. (1949). The hero with a thousand faces. Pantheon Books.
• Eliade, M. (1963). Myth and reality (W. R. Trask, Trans.). Harper & Row.
• Gottschall, J. (2012). The storytelling animal: How stories make us human. Houghton Mifflin Harcourt.
• Green, M. C., & Brock, T. C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701–721.
• Harari, Y. N. (2014). Sapiens: A brief history of humankind. Harvill Secker.
• Heider, F., & Simmel, M. (1944). An experimental study of apparent behavior. The American Journal of Psychology, 57(2), 243–259.
• Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
• Lord, A. B. (1960). The singer of tales. Harvard University Press.
• Lévi-Strauss, C. (1955). The structural study of myth. The Journal of American Folklore, 68(270), 428–444.
• Malinowski, B. (1926). Myth in primitive psychology. Kegan Paul.
• Smith, D., û yd. (2017). Cooperation and the evolution of hunter-gatherer storytelling. Nature Communications, 8, 1853.
• Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151.