Kurte
Zêr (Au, hejmara atomî 79) di dîroka mirovahiyê de yek ji madenên herî girîng e. Ev gotar zêrê ji çar aliyan ve dinirxîne: koka wî ya gerdûnî, taybetmendiyên wî yên kîmyayî û fîzîkî, rola wî di dîroka şaristaniyan de, û cihê wî di aboriya nûjen de. Li gorî lêkolînên astrofîzîkê, atomên zêr bi giranî di pêvajoya girtina lezgîn a notronan (r-pêvajo) de çêdibin; ev pêvajo di bûyerên bi enerjiya pir bilind de, bi taybetî di lihevketina stêrkên notronan de, pêk tê. Çavdêriya bûyera GW170817 di sala 2017an de ji bo vê nêrînê delîleke girîng da. Ji aliyê kîmyayî ve, zêr madeneke “esîl” e: ew bi hêsanî oksîd nabe û ji ber vê yekê bi hezaran salan bi heman birqê dimîne. Ji aliyê dîrokî ve, berhemên zêr ên herî kevn ên naskirî ji goristana Varnayê (Bulgaristan) ne û bi qasî hezarsala pêncemîn a berî zayînê ne. Gotar herwiha standarda zêr, hilweşîna pergala Bretton Woods û rola zêr wekî “bendera ewle” di aboriya îroyîn de nîqaş dike.

Peyvên sereke: zêr, r-pêvajo, stêrkên notronan, madenên esîl, standarda zêr, dîroka aboriyê

1. Destpêk

Kêm madenên din hene ku bi qasî zêr di çand, ol, huner û aboriya mirovan de cih girtibin. Ji tacên padîşahan heta xezîneyên bankên navendî, zêr bi hezaran salan wekî nîşana hêz, dewlemendî û domdariyê hatiye dîtin. Ev rewş pirsekê derdixe holê: çima madeneke ku di jiyana rojane de karanîna wê ya pratîkî sînordar e, ewqas biqîmet e?

Bersiva vê pirsê ne yek e. Ew hem bi taybetmendiyên fîzîkî û kîmyayî yên zêr, hem bi kêmbûna wî di xwezayê de, hem jî bi pêvajoyên dîrokî û civakî ve girêdayî ye. Ev gotar hewl dide van aliyan bi hev re binirxîne. Pêşî koka zêr a di gerdûnê de tê ravekirin; paşê taybetmendiyên wî yên madeyî; piştre dîroka bikaranîna wî; û di dawiyê de rola wî ya aborî.

2. Koka Gerdûnî ya Zêr

2.1. Çêbûna elementan

Elementên sivik ên wek hîdrojen û helyûm bi giranî di demên destpêkê yên gerdûnê de çêbûn. Elementên heta hesin di navika stêrkan de bi rêya pevgirtina navokî (nuclear fusion) çêdibin. Lêbelê ji bo elementên ji hesin girantir, pevgirtin êdî enerjiyê nade; ji ber vê yekê ew bi pêvajoyên din çêdibin. Di sala 1957an de Burbidge, Burbidge, Fowler û Hoyle di gotareke bingehîn de nîşan dan ku elementên giran bi giranî bi du pêvajoyan çêdibin: girtina hêdî ya notronan (s-pêvajo) û girtina lezgîn a notronan (r-pêvajo) (Burbidge û yd., 1957).

2.2. Lihevketina stêrkên notronan

Zêr bi giranî berhema r-pêvajoyê ye. Ji bo vê pêvajoyê pêdivî bi hawîrdorek heye ku tê de pir notron di demeke pir kurt de hebin. Demeke dirêj hat texmînkirin ku teqînên supernovayê cihê sereke yê vê pêvajoyê ne. Lêbelê di sala 2017an de bûyera GW170817 hat çavdêrîkirin: pêlên kişandinê yên ji lihevketina du stêrkên notronan hatin girtin û di heman demê de ronahiya bûyerê, ku jê re “kîlonova” tê gotin, bi teleskopan hat dîtin (Abbott û yd., 2017). Analîza vê ronahiyê nîşan da ku di bûyerê de mîqdareke mezin a elementên giran çêbûye (Kasen û yd., 2017). Ji ber vê yekê îro tê bawerkirin ku lihevketina stêrkên notronan yek ji çavkaniyên sereke yên zêrê gerdûnê ye, her çend rola hin cureyên supernovayan jî hîn tê nîqaşkirin.

2.3. Zêr li ser Erdê

Dema ku Erd çêbû, zêr jî tevlî madeya wê bû. Lêbelê ji ber ku zêr bi hesin re bi hêsanî tevlihev dibe, piraniya zêrê destpêkê bi hesin re ber bi navika Erdê ve çû. Li gorî hin lêkolînan, zêrê ku îro di qalikê Erdê de tê dîtin bi beşekê ji meteorên ku piştî çêbûna navikê ketine Erdê ve girêdayî ye. Ev yek dibe sedem ku zêr di qalikê Erdê de pir kêm be.

3. Taybetmendiyên Kîmyayî û Fîzîkî

3.1. Madeneke esîl

Zêr ji madenên ku jê re “esîl” tê gotin e. Ev tê wê wateyê ku ew bi oksîjen, av û piraniya asîdan re bi hêsanî reaksiyonê nade (Greenwood & Earnshaw, 1997). Ji ber vê yekê zêr zeng nagire û reş nabe. Berhemên zêr ên ku piştî hezaran salan ji bin axê tên derxistin, bi giranî birqa xwe diparêzin. Tenê hin tevlîheviyên kîmyayî yên taybet, wek “aqua regia” (tevliheviya asîda nîtrîk û asîda hîdroklorîk), dikarin zêr bihelînin.

3.2. Nermbûn û şiklbarî

Zêr yek ji madenên herî nerm û şiklbar e. Ew dikare bi çakûçê ewqas tenik bibe ku pelên wî ronahiyê derbas dikin, an jî dikare bibe têlên pir zirav û dirêj. Ev taybetmendî dihêle ku zêrînger û hunermend wî bi hêsanî şikl bidin. Lêbelê ji ber nermbûna wî, zêrê saf ji bo xemlên rojane bi gelemperî bi madenên din ên wek sifir û zîv re tê tevlihevkirin; ji ber vê yekê pîvana “qerat” tê bikaranîn (24 qerat zêrê saf e).

3.3. Taybetmendiyên din

Zêr xwedî tîrbûneke bilind e (nêzî 19,3 g/cm³), elektrîkê baş derbas dike û ji ber ku zeng nagire, têkiliyên elektrîkî yên ku pê tên çêkirin demeke dirêj ewle dimînin. Ji ber vê yekê di elektronîkê de, di amûrên bijîşkî de û di teknolojiya fezayê de tê bikaranîn. Herwiha pelên zêr ên tenik ji bo parastina amûrên fezayê ji tîrêjên germ ên rojê tên bikaranîn.

4. Zêr di Dîroka Şaristaniyan de

4.1. Berhemên herî kevn

Ji ber ku zêr di xwezayê de bi gelemperî bi awayê saf, wek perçe an toz di nav ava çeman de, tê dîtin, mirovan ew ji zû ve nas kir. Berhemên zêr ên herî kevn ên naskirî yên ku hatine tarîxkirin, di goristana Varnayê ya li Bulgaristanê de hatine dîtin û bi qasî navbera salên 4600 û 4200 berî zayînê ne. Li gorî hin çavkaniyan, mirovan berî vê demê jî zêr nas dikir, lê delîlên arkeolojîk ên ewle ji bo demên berê kêm in.

4.2. Misir û Mezopotamya

Li Misira kevn zêr bi xwedayê rojê ve dihat girêdan û wekî “goştê xwedayan” dihat dîtin. Gorên firewnan, bi taybetî gora Tutankhamun, mînakên herî navdar ên hunera zêr a kevnar in. Li Mezopotamyayê jî, di goristana padîşahî ya Ûrê de, berhemên zêr ên hunerî yên ji hezarsala sêyem a berî zayînê hatine dîtin.

4.3. Pereyên pêşîn

Li gorî gelek dîroknasan, pereyên madenî yên pêşîn di sedsala heftemîn an şeşemîn a berî zayînê de li Lîdyayê (rojavayê Anatoliyê) hatin lêdan. Ev pere ji “elektrûm”, ango tevliheviya xwezayî ya zêr û zîv, bûn. Paşê pereyên ji zêrê saf û zîvê saf jî hatin çêkirin. Ji vê demê pê ve, zêr bû yek ji navgînên sereke yên bazirganiyê di navbera dewlet û herêmên cuda de (Bernstein, 2000).

5. Zêr di Aboriya Nûjen de

5.1. Standarda zêr

Di sedsala nozdehan de gelek dewletan “standarda zêr” pejirand: nirxê pereyê wan bi mîqdareke diyarkirî ya zêr ve girêdayî bû û pereyê kaxiz dikaribû bi zêr were guhertin. Ev pergal îstîqrareke aborî dida bazirganiya navneteweyî, lê di heman demê de şiyana dewletan a bersivdana krîzan sînordar dikir. Barry Eichengreen nîşan dide ku girêdana bi standarda zêr ve di salên 1930î de bandoreke girîng li ser kûrbûn û belavbûna Depresyona Mezin kir (Eichengreen, 1992).

5.2. Bretton Woods û dawiya wê

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, di sala 1944an de pergala Bretton Woods hat damezrandin. Di vê pergalê de dolarê Amerîkî bi nirxekî sabît bi zêr ve girêdayî bû (35 dolar ji bo onsekê), û pereyên dewletên din jî bi dolar ve girêdayî bûn. Di sala 1971ê de serokê Amerîkayê Richard Nixon guhertina dolar bi zêr rawestand. Bi vî awayî pergala pereyên ku nirxê wan bi zêr ve girêdayî ye bi dawî bû û pergala pereyên bi rêjeya guhertinê ya azad dest pê kir.

5.3. Zêr wekî “bendera ewle”

Her çend pere êdî bi zêr ve ne girêdayî bin jî, bankên navendî hîn jî mîqdarên mezin ên zêr di rezervên xwe de digirin. Di demên krîz, enflasyon an nediyariya siyasî de, gelek veberhêner ber bi zêr ve diçin, ji ber ku ew wekî “bendera ewle” (safe haven) tê dîtin. Lêbelê divê were gotin ku bihayê zêr jî diguhere û di hin deman de dikare bi awayekî girîng dakeve.

5.4. Kêmbûna zêr

Li gorî texmînên Konseya Zêr a Cîhanê (World Gold Council), mîqdara giştî ya zêrê ku di dîroka mirovahiyê de hatiye derxistin nêzî 200 hezar ton e. Ji ber tîrbûna wî ya bilind, ev mîqdar dikare bi qebareya çend hewzên avjeniyê yên olîmpîk were berawirdkirin. Ev kêmbûn, bi taybetmendiyên wî yên din re, yek ji sedemên sereke yên nirxê zêr e.

6. Nîqaş

Nirxê zêr ji hevgirtina gelek faktoran tê. Taybetmendiyên wî yên madeyî, wek domdarî, birq û şiklbarî, wî ji bo xemil û pereyan guncaw dikin. Kêmbûna wî rê li ber wê digire ku bi hêsanî were zêdekirin. Lêbelê ev taybetmendî bi tenê nirxê wî rave nakin; bawerî û kevneşopiya civakî ya hezaran salan jî rolekê girîng dilîze. Zêr biqîmet e, beşek jî ji ber ku mirov bi hezaran salan pê bawer kirine ku biqîmet e.

Herwiha divê aliyê hawîrdorî û civakî yê kana zêr jî were bibîrxistin. Derxistina zêr di gelek herêman de bi bikaranîna madeyên jehrîn ên wek sîyanîd û cîwe ve girêdayî ye û dikare zirarên mezin bide ax, av û tenduristiya mirovan. Ev alî di nîqaşên nûjen ên li ser zêr de girîngiyeke zêde distîne.

7. Encam

Zêr di heman demê de berhema bûyerên gerdûnî yên tund û beşek ji dîroka mirovahiyê ye. Atomên wî bi îhtîmaleke mezin di lihevketina stêrkên notronan de çêbûne, bi milyaran sal berê bûne beşek ji madeya Erdê û paşê bûne yek ji madenên herî biqîmet ên şaristaniyên mirovan. Taybetmendiyên wî yên kîmyayî, bi taybetî berxwedana wî ya li hember oksîdbûnê, û kêmbûna wî, rave dikin çima ew bi hezaran salan wekî pîvana dewlemendiyê hatiye bikaranîn. Îro jî, her çend pergala standarda zêr bi dawî bûbe, zêr di aboriya cîhanê de rolekê girîng dilîze.

Çavkanî

• Abbott, B. P., et al. (2017). GW170817: Observation of gravitational waves from a binary neutron star inspiral. Physical Review Letters, 119(16), 161101.
• Bernstein, P. L. (2000). The power of gold: The history of an obsession. John Wiley & Sons.
• Burbidge, E. M., Burbidge, G. R., Fowler, W. A., & Hoyle, F. (1957). Synthesis of the elements in stars. Reviews of Modern Physics, 29(4), 547–650.
• Eichengreen, B. (1992). Golden fetters: The gold standard and the Great Depression, 1919–1939. Oxford University Press.
• Greenwood, N. N., & Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the elements (2nd ed.). Butterworth-Heinemann.
• Kasen, D., Metzger, B., Barnes, J., Quataert, E., & Ramirez-Ruiz, E. (2017). Origin of the heavy elements in binary neutron-star mergers from a gravitational-wave event. Nature, 551(7678), 80–84.