Kurte
Theophobos fermandarekî leşkerî yê sedsala 9an e ku ji nav tevgera Xurremiyan derketiye, li dijî Xelîfetiya Abbasî şer kiriye û paşê tevî hezaran şervanên xwe derbasî Împaratoriya Bîzansê bûye. Li Bîzansê bûye Xiristiyan, bi endameke malbata împarator re zewicîye, di artêşa Împarator Theofilos de bûye fermandarekî bilind û di sala 842an de bi fermana împarator hatiye kuştin. Di hin çavkaniyên Erebî de serokekî Xurremî bi navê Nasir tê behskirin û gelek lêkolîner Theophobos bi vî Nasirî re yek dihesibînin; di nivîsên Kurdî yên hemdem de jî ew bi navê “Nasirê Kurd” tê naskirin. Ev gotar jiyana Theophobos li gorî çavkaniyên dîrokî dinirxîne, nîqaşa li ser eslê wî yê etnîkî bi awayekî bêalî dide ber çavan û cihê wî di dîroka têkiliyên Bîzans û Xelîfetiyê de rave dike. Encam nîşan dide ku hin hûrgiliyên jiyana wî hîn jî nediyar in û divê bi baldarî werin nirxandin.

Peyvên sereke: Theophobos, Nasir, Xurremî, Bîzans, Abbasî, Theofilos, Cenga Dazimonê

1. Destpêk

Sedsala 9an a zayînî serdemeke şerên dirêj di navbera Împaratoriya Bîzansê û Xelîfetiya Abbasî de bû. Di vê serdemê de, li herêmên çiyayî yên Azerbaycan û Rojavayê Îranê, tevgereke olî û civakî ya bi navê Xurremiye li dijî desthilatdariya Abbasî serî hilda. Yek ji encamên vê serhildanê derbasbûna komeke mezin a şervanên Xurremî bo axa Bîzansê bû. Serokê vê komê, ku di çavkaniyên Yewnanî de bi navê Theophobos tê naskirin, bû yek ji kesayetiyên balkêş ên dîroka Bîzansê ya wê serdemê (Treadgold, 1988).

Di nivîsên Kurdî yên salên dawî de Theophobos pir caran bi navê “Nasirê Kurd” tê binavkirin û wekî fermandarekî Kurd tê nasandin. Ev gotar hewl dide ku çi di çavkaniyên dîrokî de heye û çi jî şîroveyên paşîn in, ji hev veqetîne. Ji bo vê yekê pêşî paşxaneya Xurremiyan, paşê jiyana Theophobos li Bîzansê û di dawiyê de nîqaşa li ser eslê wî tê nirxandin.

2. Çavkanî û Rêbaz

Agahiyên li ser Theophobos ji du komên sereke yên çavkaniyan tên. Koma yekem dîrokên Bîzansî yên sedsalên 10an û 11an in, ku piştî mirina wî bi demeke dirêj hatine nivîsîn. Van dîrokan, ku bi navê “Berdewamkarên Theophanes” û bi navên dîroknasên wek Genesios tên naskirin, li ser serdema Theofilos agahiyên berfireh didin, lê carinan çîrokên efsanewî û şîroveyên siyasî yên serdema xwe jî tê de cih digirin. Koma duyem dîrokên Erebî ne, ku ya herî girîng ji wan dîroka Teberî ye. Ev çavkanî şerên Abbasiyan û Bîzansê ji aliyê Xelîfetiyê ve vedibêjin (Kennedy, 2004).

Ji ber ku ti çavkaniyeke serdemê ya ku rasterast ji aliyê Theophobos an hevalên wî ve hatibe nivîsîn tune ye, dîroknas neçar in ku van çavkaniyên cuda bidin ber hev. Ev gotar jî heman rêbazê dişopîne: agahiyên ku di çavkaniyan de bi giştî li hev dikin wekî rastiyên dîrokî tên pêşkêşkirin, lê hûrgiliyên ku tenê di çavkaniyekê de hene an jî ji hev cuda ne, bi gotinên wek “li gorî hin çavkaniyan” tên nîşandan.

Pirsgirêkeke din a rêbazî bikaranîna navan e. Di çavkaniyên Yewnanî de navê wî yê Xiristiyanî, Theophobos, tê bikaranîn, lê navê wî yê berê bi giştî nayê dayîn. Ji ber vê yekê girêdana di navbera Theophobos û kesayetiyên ku di çavkaniyên Erebî de bi navên din tên behskirin, bi giranî li ser hevberkirina tarîx û bûyeran radiweste. Ev yek tê wê wateyê ku her encameke li ser nasnameya wî ya berî hatina Bîzansê, divê wekî texmîneke zanistî were dîtin.

3. Paşxane: Tevgera Xurremiyan

Xurremiye navê tevgereke olî û civakî ye ku bi kokên xwe yên Îranî yên berî Îslamê ve girêdayî bû û di sedsalên 8an û 9an de li gelek herêmên Îranê belav bû. Navdartirîn serokê vê tevgerê Babekê Xurremî (Babak) bû, ku ji dora sala 816an heta 837an li herêmên çiyayî yên Azerbaycanê li dijî Abbasiyan serhildaneke dirêj bi rê ve bir (Crone, 2012).

Xelîfeyên Abbasî, nemaze Me’mûn û paşê Mu’tesim, gelek artêş şandin ser Babek. Di salên 830î de zexta Abbasiyan zêde bû. Di vê çarçoveyê de, komeke şervanên Xurremî ji herêma şer derketin û berê xwe dan Bîzansê, ku wê demê dijminê sereke yê Abbasiyan bû. Li gorî çavkaniyên Bîzansî û Erebî, ev derbasbûn di destpêka salên 830î de, nêzîkî salên 833–834an, pêk hat (Treadgold, 1988).

4. Theophobos li Bîzansê

4.1. Hatin û pêşwazî

Împaratorê Bîzansê Theofilos (desthilatdarî 829–842) Xurremiyan bi germî pêşwazî kir. Ji bo împaratoriyeke ku bi berdewamî li ser sînorên rojhilat bi Abbasiyan re şer dikir, ev şervanên bi ezmûn hêzeke girîng bûn. Hejmara wan di çavkaniyan de cuda tê dayîn: li gorî hin çavkaniyan pêşî nêzîkî 14.000 kes hatin û paşê bi tevlîbûna yên din hejmar zêdetir bû; hin çavkanî behsa hejmarên heta 30.000 dikin. Lêkolîner van hejmaran bi baldarî dinirxînin (Treadgold, 1988).

Xurremî bûn Xiristiyan û di nav artêşa Bîzansê de wekî yekîneyeke taybet hatin bicihkirin, ku di çavkaniyan de wekî “yekîneya Farisan” tê binavkirin. Ew li ser temayên (herêmên leşkerî) cuda hatin belavkirin û hin ji wan bi jinên Bîzansî re hatin zewicandin da ku bi civakê re bibin yek.

4.2. Nav û malbat

Serokê wan navê Yewnanî “Theophobos” girt, ku tê wateya “yê ku ji Xwedê ditirse”. Li gorî çavkaniyên Bîzansî, ew bi endameke malbata împarator re hat zewicandin; di hin çavkaniyan de ev jin wekî xwişka Theofilos tê nasandin. Bi vê zewacê Theophobos bû endamekî xanedana împaratoriyê û pileyeke bilind a leşkerî wergirt (Kazhdan, 1991). Hin çavkaniyên Bîzansî yên paşîn çîrokên efsanewî li ser zarokatiya wî vedibêjin, wek ku ew ji neviyên malbateke keyî ya Farisî ye; lêkolîner van çîrokan bi giranî wekî efsane dinirxînin.

5. Kariyera Leşkerî

5.1. Kampanyayên li dijî Abbasiyan

Theophobos û şervanên wî beşdarî kampanyayên Theofilos ên li dijî Abbasiyan bûn. Di sala 837an de Theofilos êrîşeke mezin bir ser herêmên sînor ên Abbasiyan û bajarê Zibatrayê (Sozopetra) wêran kir. Li gorî hin çavkaniyan, ev êrîş bi beşdariya Xurremiyan hat kirin û armanca wê kêmkirina zexta Abbasiyan a li ser Babek jî bû (Treadgold, 1988).

5.2. Cenga Dazimonê (838)

Di sala 838an de Xelîfe Mu’tesim bi artêşeke mezin êrîşî Anatolyayê kir û armanca wî bajarê Amoriyonê bû, ku cihê eslê malbata Theofilos bû. Di 22ê tîrmeha 838an de li Dazimonê (li derdora Tokata îro) di navbera artêşa Bîzansê û beşeke artêşa Abbasî de şer çêbû. Bîzansî têk çûn. Li gorî çavkaniyan, Theophobos û şervanên wî yên Xurremî di vî şerî de alîkariya împarator kirin ku ji dorpêçê xilas bibe (Treadgold, 1997). Piştî vî şerî Abbasiyan Amoriyon girtin û wêran kirin.

6. Serhildan û Mirin

6.1. Serhildana Xurremiyan

Piştî Cenga Dazimonê, di nav şervanên Xurremî de nerazîbûn zêde bû. Li gorî çavkaniyên Bîzansî, wan li bajarê Sînopê (li perava Deryaya Reş) Theophobos wekî împarator îlan kirin. Sedemên vê serhildanê bi temamî ne zelal in; hin lêkolîner wê bi tirsa Xurremiyan ji vegerandina wan bo Abbasiyan an jî bi nerazîbûna wan a ji rewşa xwe ya di artêşê de ve girê didin. Li gorî heman çavkaniyan, Theophobos bi xwe serhildan bi dilxwazî bi rê ve nebir û paşê teslîmî împarator bû. Theofilos ew efû kir, lê şervanên Xurremî li ser yekîneyên cuda hatin belavkirin (Treadgold, 1988).

6.2. Kuştin (842)

Di sala 842an de, dema ku Theofilos nexweş bû û li ber mirinê bû, ferman da ku Theophobos were kuştin. Li gorî çavkaniyan, sedema vê yekê tirsa împarator bû ku piştî mirina wî Theophobos dikare desthilatdariyê ji kurê wî yê biçûk Mîkaîlê III bistîne. Theophobos hat kuştin û Theofilos jî di 20ê çileya 842an de mir (Kazhdan, 1991).

7. Nîqaşa li ser Eslê Theophobos

Çavkaniyên Bîzansî Theophobos bi giranî wekî “Faris” (Persî) dinasînin. Ev peyv di zimanê Bîzansî de ji bo gelên cuda yên ji Îranê û derdora wê dihat bikaranîn. Di çavkaniyên Erebî de, wek dîroka Teberî, serokekî Xurremî bi navê Nasir tê behskirin ku derbasî Bîzansê bûye; gelek lêkolînerên nûjen Theophobos bi vî Nasirî re yek dihesibînin (Treadgold, 1988). Li gorî hin çavkaniyan, ev Nasir bi nîsbeta “Kurd” jî tê binavkirin; ev yek bingeha navê “Nasirê Kurd” e ku di nivîsên Kurdî de tê bikaranîn.

Ji aliyê akademîk ve divê sê xal werin destnîşankirin. Ya yekem, yekhesibandina Theophobos û Nasir pêşniyareke lêkolîneran e, ne agahiyeke ku di çavkaniyekê de bi eşkere hatibe nivîsîn. Ya duyem, têgehên etnîkî yên sedsala 9an, wek “Kurd” û “Faris”, her tim bi heman wateya îroyîn nehatine bikaranîn. Ya sêyem, herêmên ku Xurremî lê çalak bûn, nifûseke tevlihev a Îranî, Kurd û gelên din dihewand. Ji ber van sedeman, gotina ku Theophobos “Kurd” bû, di nav lêkolîneran de mijara nîqaşê ye û divê bi baldarî were bikaranîn.

8. Girîngiya Dîrokî

• Têkiliyên navçandî: Jiyana Theophobos nîşan dide ka di sedsala 9an de kesayetî û kom çawa di navbera cîhana Îslamî û Bîzansê de diçûn û dihatin û çawa nasnameyên olî û siyasî diguherîn.
• Siyaseta leşkerî ya Bîzansê: Bicihkirina Xurremiyan mînakeke siyaseta Bîzansê ya bikaranîna komên biyanî di artêşê de û tevlîkirina wan bi rêya ol û zewacê ye.
• Bîra dîrokî ya Kurdî: Di nivîsên Kurdî yên hemdem de Theophobos bûye yek ji wan kesayetiyan ku bi rêya wan beşdariya gelên herêmê di dîroka serdema navîn de tê lêkolînkirin.

9. Encam

Theophobos, ku di nivîsên Kurdî de bi navê Nasirê Kurd tê naskirin, fermandarekî Xurremî bû ku piştî serhildana li dijî Abbasiyan derbasî Bîzansê bû, li wir bû Xiristiyan, bi malbata împarator re têkiliya xizmtiyê ava kir û di şerên li dijî Abbasiyan de cih girt. Ew di sala 842an de bi fermana Theofilos hat kuştin. Gelek hûrgiliyên jiyana wî, wek eslê wî yê rastîn û hejmara şervanên wî, hîn jî nediyar in û di nav lêkolîneran de tên nîqaşkirin. Ji ber vê yekê nirxandina wî divê li ser bingeha çavkaniyên dîrokî û bi hişmendiya sînorên wan were kirin. Digel van sînoran jî, jiyana wî ji bo têgihiştina têkiliyên tevlihev ên siyasî, olî û etnîkî yên Rojhilata Navîn û Anatolyayê ya sedsala 9an mînakeke girîng e.

Çavkanî

• Crone, P. (2012). The nativist prophets of early Islamic Iran: Rural revolt and local Zoroastrianism. Cambridge University Press.
• Kazhdan, A. P. (Ed.). (1991). The Oxford dictionary of Byzantium. Oxford University Press.
• Kennedy, H. (2004). The Prophet and the age of the caliphates (2nd ed.). Pearson Longman.
• Treadgold, W. (1988). The Byzantine revival, 780–842. Stanford University Press.
• Treadgold, W. (1997). A history of the Byzantine state and society. Stanford University Press.