Kurte
Di dîroka dîplomasiyê de gelek biryarên girîng ne di belgeyên eşkere de, lê di peyman û protokolên veşartî de hatine girtin. Ev gotar pênc mînakên ku bi belgeyên arşîvê hatine piştrastkirin dinirxîne: Peymana Veşartî ya Doverê (1670), Peymana Bîmeya Duyem a navbera Almanya û Rûsyayê (1887), Peymana Londonê (1915), Peymana Sykes-Picot (1916) û protokola veşartî ya Peymana Molotov-Ribbentrop (1939). Ji bo her yekê paşxaneya dîrokî, naverok, awayê eşkerebûnê û encamên wê tên şirovekirin. Di dawiyê de taybetmendiyên hevpar ên dîplomasiya veşartî û rexneya ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem li dijî wê derket tên nîqaşkirin. Gotar herwiha cudahiya di navbera peymanên veşartî yên belgekirî û îddiayên komployî yên bêbingeh de destnîşan dike. Encam nîşan didin ku peymanên veşartî bi rastî jî carinan sînor û hevpeymaniyan guhertine, lê bandora wan tenê di nav şert û mercên siyasî yên berfirehtir de tê fêmkirin.

Peyvên sereke: dîplomasiya veşartî, peyman, Sykes-Picot, Molotov-Ribbentrop, Peymana Londonê, dîroka navneteweyî

1. Destpêk

Dîplomasî bi gelemperî bi merasîm, îmze û danezanên fermî tê naskirin. Lêbelê dîrokzan baş dizanin ku beşeke girîng a têkiliyên navneteweyî li pişt deriyên girtî tê birêvebirin. Di sedsalên 17an heta 20an de, dewletên Ewropî pir caran ji bilî metna giştî ya peymanekê, xalên veşartî an protokolên taybet jî îmze dikirin. Armanca van xalan ew bû ku hevpeymanên potansiyel, dijmin an jî raya giştî ya hundirîn ji hin sozan haydar nebin.

Ev gotar li ser pênc peymanên veşartî radiweste ku hebûna wan îro bi belgeyên arşîvê hatiye piştrastkirin. Pîvana hilbijartinê ev e: divê peyman bi rastî hatibe îmzekirin, naveroka wê bi belgeyan were zanîn û bandora wê li ser bûyerên paşê ji aliyê dîrokzanan ve hatibe nîqaşkirin. Bi vî awayî gotar ji îddiayên komployî yên ku belgeyên wan tune ne dûr dimîne.

2. Têgeha Dîplomasiya Veşartî

Dîplomasiya veşartî ew pratîk e ku tê de dewlet danûstandin û sozên xwe ji raya giştî û ji dewletên din vedişêrin. Di Ewropaya kevn de ev yek wekî beşeke asayî ya karê dewletê dihat dîtin, ji ber ku siyaseta derve bi giranî di destê padîşah, wezîr û dîplomatên kêm de bû. Peymanek dikaribû du beşan hebe: beşeke eşkere ku dihat weşandin û beşeke veşartî ku tenê ji aliyê îmzekeran ve dihat zanîn.

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ev pratîk bi tundî hat rexnekirin. Serokê Amerîkayê Woodrow Wilson di xala yekem a “Çardeh Xalên” xwe de (Çile 1918) daxwaz kir ku peyman bi eşkere werin çêkirin û ti têgihîştinên veşartî nemînin. Li gorî gelek dîrokzanan, ev rexne beşek ji wê baweriyê bû ku hevpeymaniyên veşartî alîkariya derketina şer kiribûn (Taylor, 1954). Peymana Komeleya Neteweyan jî di xala 18an de ferz kir ku peymanên endaman werin tomarkirin û weşandin.

3. Peymana Veşartî ya Doverê (1670)

3.1. Paşxane

Di sala 1670an de Padîşahê Îngilîstanê Charles II û Padîşahê Fransayê Louis XIV li bajarê Doverê peymanek îmze kirin. Beşa eşkere ya peymanê li ser hevkariya li dijî Komara Hollandayê bû. Lêbelê di beşa veşartî de xalên pir hesas hebûn ku tenê ji aliyê çend şêwirmendên nêzîkî padîşah ve dihatin zanîn.

3.2. Naverok û Encam

Li gorî metna veşartî, Charles II soz da ku di demeke guncav de bi eşkere bibe Katolîk, û Louis XIV jî soz da ku ji bo vê yekê alîkariya darayî û heke hewce be leşkerî bide wî (Hutton, 1989). Ev soz di welatekî Protestan de dikaribû bibe sedema krîzeke siyasî ya mezin. Charles II di jiyana xwe de qet bi eşkere guhertina olê xwe neragihand, lê li gorî çavkaniyên wê demê ew li ser nivîna mirinê (1685) bû Katolîk. Peymanê rê li ber Şerê Sêyem ê Îngilîz-Hollandî (1672–1674) vekir. Dema ku paşê hin agahiyên li ser hebûna xalên veşartî belav bûn, bêbaweriya parlamentoyê li hember dîwanê zêdetir bû. Ev mînak nîşan dide ku peymaneke veşartî dikare hem siyaseta derve hem jî aloziyên hundirîn bi bandor bike.

4. Peymana Bîmeya Duyem (1887)

4.1. Pergala Bismarck

Piştî yekbûna Almanyayê di sala 1871ê de, Serokwezîr Otto von Bismarck pergaleke hevpeymaniyan ava kir ku armanca wê îzolekirina Fransayê bû. Di vê pergalê de Almanya hem bi Awistirya-Macaristanê re hevpeyman bû, hem jî hewl dida ku têkiliyên xwe bi Rûsyayê re biparêze. Lêbelê di navbera Awistirya-Macaristan û Rûsyayê de li Balkanan pevçûna berjewendiyan hebû.

4.2. Naverok

Di sala 1887an de Almanya û Rûsyayê bi veşartî Peymana Bîmeya Duyem (bi Almanî Rückversicherungsvertrag) îmze kirin. Li gorî vê peymanê, her du alî soz dan ku heke yek ji wan bi dewleteke sêyem re ketiba şer, yê din dê bêalî bima; lê ev soz ji bo rewşên ku Almanya êrîşî Fransayê bikira an Rûsya êrîşî Awistirya-Macaristanê bikira derbasdar nebû. Di protokoleke pir veşartî de jî Almanyayê piştgiriya dîplomatîk ji bo berjewendiyên Rûsyayê li Tengavên Reş da (Taylor, 1954).

4.3. Dawî û Encam

Piştî ku Bismarck di sala 1890î de ji kar hat dûrxistin, hikûmeta nû ya Almanyayê biryar da ku peymanê nû neke. Gelek dîrokzan vê biryarê wekî xaleke werçerxê dibînin: Rûsya ber bi Fransayê ve çû û di salên 1890î de hevpeymaniya Fransî-Rûsî ava bû (Kennan, 1979). Bi vî awayî Almanya ya ku Bismarck dixwest jê dûr bixe, bi rastî jî di navbera du eniyan de ma. Ev rewş di stratejiya Almanyayê ya beriya 1914an de jî xwe da der.

5. Peymana Londonê (1915)

Dema ku Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, Îtalya di destpêkê de bêalî ma, her çend bi fermî endama Hevpeymaniya Sêalî bû. Hem Hêzên Navendî hem jî Antant hewl dan ku Îtalyayê bikişînin aliyê xwe. Di Nîsana 1915an de Îtalya bi Brîtanya, Fransa û Rûsyayê re bi veşartî Peymana Londonê îmze kir.

Li gorî peymanê, Îtalyayê soz da ku di nav mehekê de têkeve şer, û di berdêla wê de jê re erdên wek Trentîno, Tîrola Başûr, Trieste, Îstria û beşek ji peravên Dalmatyayê hatin sozdan (Stevenson, 2004). Îtalya di Gulana 1915an de li dijî Awistirya-Macaristanê ket şer. Piştî Şoreşa Oktobrê ya 1917an, hikûmeta Bolşevîk gelek peymanên veşartî yên Rûsyaya Qeyserî, di nav wan de Peymana Londonê jî, weşandin. Piştî şer, di Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hemû sozên peymanê pêk nehatin, nemaze li Dalmatyayê. Ev yek li Îtalyayê bû sedema hesta “serkeftina seqet” (vittoria mutilata) ku paşê ji aliyê tevgerên neteweperest ve hat bikaranîn.

6. Peymana Sykes-Picot (1916)

6.1. Danûstandin

Di salên 1915–1916an de dîplomatê Brîtanî Mark Sykes û dîplomatê Fransî François Georges-Picot li ser parvekirina herêmên Ereb ên Împaratoriya Osmanî danûstandin kirin. Rêkeftin di Gulana 1916an de bi nameyên di navbera hikûmetan de hat pejirandin û Rûsya jî pê razî bû. Ji ber vê yekê carinan jê re rêkeftina Sykes-Picot-Sazonov jî tê gotin.

6.2. Naverok

Li gorî rêkeftinê, herêm bi giranî li ser du deveran hat dabeşkirin: Fransa dê li başûrê rojhilatê Anatoliyê, Libnan û peravên Sûriyê kontrola rasterast an nerasterast bigirta, û Brîtanya jî li Mezopotamyaya başûr û navîn. Herêma Filistînê dê biketa bin rêveberiyeke navneteweyî. Di navbera van deveran de herêmên ku dê “dewlet an konfederasyoneke Ereb” ava bibûya, lê di bin bandora Fransa an Brîtanyayê de, hatin xêzkirin (Fromkin, 1989; Barr, 2011).

6.3. Eşkerebûn û Bandor

Di Mijdara 1917an de Bolşevîkan metna rêkeftinê weşand. Ev yek di nav rêberên Ereb de, ku Brîtanyayê berê bi rêya nameyên McMahon-Husên sozên serxwebûnê dabûn wan, bû sedema hêrs û bêbaweriyê. Divê were zanîn ku sînorên îroyîn ên Rojhilata Navîn ne rasterast xêzên Sykes-Picot in; ew piştî şer di Konferansa San Remoyê (1920), Peymana Sêvrê (1920), Peymana Lozanê (1923) û rêkeftinên din de bi awayekî din hatin diyarkirin. Lêbelê navê “Sykes-Picot” îro wekî sembola destwerdana derve û parvekirina herêmê bêyî daxwaza gelên wê tê bikaranîn (Barr, 2011). Ji bo Kurdan jî ev serdem girîng e, ji ber ku Peymana Sêvrê îmkana xweseriyekê dabû, lê Peymana Lozanê ev îmkan ji holê rakir.

7. Protokola Veşartî ya Peymana Molotov-Ribbentrop (1939)

7.1. Peymana Eşkere

Di 23ê Tebaxa 1939an de Wezîrê Derve yê Yekîtiya Sovyetê Vyacheslav Molotov û Wezîrê Derve yê Almanyaya Nazî Joachim von Ribbentrop li Moskowê peymaneke ne-êrîşkirinê îmze kirin. Ev peyman ji bo gelek kesan surprîzek bû, ji ber ku her du rejîm bi îdeolojiyê dijberên hev bûn.

7.2. Protokola Veşartî

Bi peymanê re protokoleke veşartî jî hat îmzekirin ku Ewropaya Rojhilat kir du “qadên bandorê”. Li gorî vê protokolê, Fînlanda, Estonya û Letonya ketin qada Sovyetê; Lîtvanya di destpêkê de ket qada Almanyayê (paşê bi protokoleke din a Îlona 1939an hat guhertin), û Polonya li ser xeta çemên Narew, Vistula û San hat dabeşkirin. Herwiha berjewendiya Sovyetê li Besarabyayê hat qebûlkirin (Roberts, 2006; Moorhouse, 2014).

7.3. Encam û Înkar

Di 1ê Îlona 1939an de Almanyayê êrîşî Polonyayê kir û di 17ê Îlonê de artêşa Sovyetê ji rojhilat ket Polonyayê. Di salên 1939–1940î de Yekîtiya Sovyetê dewletên Baltîk û Besarabya bi xwe ve girê da. Piştî şer, kopiyên protokolê li Rojava hatin weşandin, lê Yekîtiya Sovyetê bi dehan salan hebûna wê înkar kir. Tenê di sala 1989an de Kongreya Nûnerên Gel a Sovyetê bi fermî hebûna protokolê qebûl kir û ew mehkûm kir (Moorhouse, 2014). Ev qebûlkirin di tevgerên serxwebûnê yên dewletên Baltîk de roleke girîng lîst.

8. Taybetmendiyên Hevpar û Nîqaş

Dema ku ev pênc mînak bi hev re tên berhevkirin, çend taybetmendiyên hevpar derdikevin holê:

• Ji bo hevsengiya hêzê: Hemû peyman di demên ku dewletan hewl didan pozîsyona xwe li hember dijminekî potansiyel xurt bikin de hatin çêkirin.
• Bêyî razîbûna gelên têkildar: Gelek ji wan li ser erd û gelên ku di danûstandinan de beşdar nebûn biryar dan.
• Eşkerebûna bi şoreş an guhertina rejîmê: Peymana Londonê û Sykes-Picot ji ber Şoreşa Bolşevîk, protokola 1939an jî bi hilweşîna rejîma Nazî û paşê bi guhertinên li Yekîtiya Sovyetê eşkere bûn.
• Bandora dirêj a sembolîk: Hin ji wan, wek Sykes-Picot, îro jî di bîra siyasî ya herêmê de cihekî mezin digirin.

Lêbelê divê were destnîşankirin ku peymanek bi tena serê xwe dîrokê naguhere. Encamên van peymanan bi şer, bi biryarên paşê û bi hêza aktorên herêmî ve girêdayî bûn. Herwiha divê di navbera peymanên veşartî yên belgekirî û îddiayên komployî de cudahiyek were kirin. Mînak, civînên taybet ên wek Konferansa Bilderbergê hene, lê ti belgeyeke ku nîşan bide ew peymanên girêdayî çêdikin tune ye; ji ber vê yekê ew di vê gotarê de wekî peymanên veşartî nehatin nirxandin.

9. Encam

Peymanên veşartî beşeke rastîn a dîroka dîplomasiyê ne. Ji Doverê heta Moskowê, dewletan bi sozên veşartî hevpeymanî ava kirin, erd parve kirin û rêça şeran bi bandor kirin. Eşkerebûna van peymanan jî pir caran bandoreke siyasî ya mezin çêkir û bû sedema bêbaweriya li hember dîplomasiya kevn. Rexneya piştî 1918an û pergala tomarkirina peymanan a Komeleya Neteweyan û paşê ya Neteweyên Yekbûyî hewldanên ji bo kêmkirina vê pratîkê bûn. Lêkolîna van mînakan nîşan dide ku ji bo fêmkirina dîrokê, xwendina belgeyên arşîvê û berhevkirina wan bi şert û mercên demê re ji îddiayên hestyarî girîngtir e.

Çavkanî

• Barr, J. (2011). A line in the sand: Britain, France and the struggle that shaped the Middle East. Simon & Schuster.
• Fromkin, D. (1989). A peace to end all peace: The fall of the Ottoman Empire and the creation of the modern Middle East. Henry Holt.
• Hutton, R. (1989). Charles the Second: King of England, Scotland, and Ireland. Clarendon Press.
• Kennan, G. F. (1979). The decline of Bismarck’s European order: Franco-Russian relations, 1875–1890. Princeton University Press.
• Moorhouse, R. (2014). The devils’ alliance: Hitler’s pact with Stalin, 1939–1941. Bodley Head.
• Roberts, G. (2006). Stalin’s wars: From world war to cold war, 1939–1953. Yale University Press.
• Stevenson, D. (2004). Cataclysm: The First World War as political tragedy. Basic Books.
• Taylor, A. J. P. (1954). The struggle for mastery in Europe, 1848–1918. Clarendon Press.