Kurte
Têgeha tunebûnê ji serdema Yewnana Kevn heta fîzîka nûjen yek ji pirsên herî dijwar ên ramana mirovî ye. Ev gotar nîqaşên sereke yên li ser tunebûnê di sê waran de dinirxîne: felsefe, mantiq û zimanzanî, û fîzîk. Di beşa felsefî de nêrînên Parmenides, Leibniz, Heidegger û Sartre têne pêşkêşkirin. Di beşa mantiqî de pirsgirêka gotinên li ser tiştên ku tune ne û rola hejmara sifir tê vekolîn. Di beşa zanistî de valahiya fîzîkî, valahiya kuantûmî û nîqaşên li ser destpêka gerdûnê “ji tunebûnê” têne nîqaşkirin. Gotar nîşan dide ku di fîzîkê de “valahî” qet ne tunebûna mutleq e, ji ber ku qad û qanûnên fîzîkî tê de hene. Encam ew e ku pirsa “Çima tiştek heye, ne ku tune be?” hîna jî bersiveke teqez nedîtiye, lê nîqaşa li ser wê têgehên me yên hebûn, ziman û zanînê zelaltir kiriye.

Peyvên sereke: tunebûn, hebûn, ontolojî, Parmenides, Leibniz, valahiya kuantûmî, sifir

1. Destpêk

“Tunebûn” peyveke hêsan xuya dike, lê dema ku mirov dixwaze wê bi hûrgulî bifikire, zehmetiyeke balkêş derdikeve holê. Hişê mirovî bi awayekî xwezayî li ser tiştan difikire: li ser kursiyekê, dengekî, hestekê an hejmarekê. Lê dema ku em dixwazin li ser tunebûnê bifikirin, em bi gelemperî wê dikin “tiştek”: cihekî tarî, valahiyeke reş an bêdengiyeke bêdawî. Lêbelê tarîtî û valahî jî hîna “tişt” in; ew ne tunebûna rastîn in.

Ev pirsgirêk di dîroka felsefeyê de bi pirsa navdar a Leibniz hatiye îfadekirin: “Çima tiştek heye, ne ku tune be?” (Leibniz, 1714). Ev gotar hewl dide ku bersivên sereke yên ku ji vê pirsê re hatine dayîn bi awayekî sîstematîk pêşkêş bike. Armanc ne dayîna bersiveke dawî ye, lê zelalkirina têgehan û nîşandana sînorên ramana me ye.

2. Tunebûn di Felsefeya Kevn de

2.1. Parmenides

Fîlozofê Yewnanî Parmenides (sedsala 5an a BZ) di helbesta xwe ya felsefî de îddîa kir ku “tiştê ku tune ye” nikare were fikirîn û nikare were gotin. Li gorî wî, tenê “hebûn” heye; guhertin, tevger û pirbûn xapandinên hestan in, ji ber ku her guhertin tê wateya derbasbûna ji tunebûnê ber bi hebûnê ve. Ev nêrîn bandoreke mezin li ser felsefeya Yewnanî kir (Kirk, Raven, & Schofield, 1983).

2.2. Atomîst û valahî

Atomîstên wek Demokritos û Leukippos bersiveke cuda dan. Li gorî wan, cîhan ji atoman û valahiyê pêk tê. Valahî ji bo tevgera atoman pêwîst e. Bi vî awayî wan qebûl kir ku “tunebûn” bi awayekî heye, ango cihê vala. Aristoteles berevajî wan valahiya mutleq red kir û got ku xweza ji valahiyê direve; ev gotin paşê bi Latînî wekî horror vacui hat naskirin.

2.3. Ramana Rojhilatî û Îslamî

Di kevneşopiyên din de jî têgeha tunebûnê girîng e. Di felsefeya Bûdîst de têgeha śūnyatā (valahî) ne tunebûna mutleq, lê tunebûna hebûneke serbixwe û mayînde ya tiştan îfade dike. Di kelama Îslamî de nîqaşa “afirandina ji tunebûnê” (ex nihilo) di navbera teolog û fîlozofan de navendî bû; mînak, el-Xezalî û Îbn Rûşd li ser ezelîbûna cîhanê nîqaşên dijber kirin.

3. Tunebûn di Felsefeya Nûjen de

3.1. Leibniz û prensîba sedema têrker

Gottfried Wilhelm Leibniz pirsa xwe ya navdar bi prensîba sedema têrker ve girê da: ji bo her tiştê ku heye, divê sedemek hebe ka çima ew heye û çima wiha ye. Ji ber ku tunebûn “hêsantir” ji hebûnê xuya dike, hebûna cîhanê sedemekê dixwaze. Leibniz ev sedem di hebûneke pêwîst de, ango Xwedê, dît (Leibniz, 1714).

3.2. Heidegger

Martin Heidegger di dersa xwe ya bi navê “Metafizîk çi ye?” (1929) de pirsa tunebûnê ji nû ve anî rojevê. Li gorî wî, mirov tunebûnê ne bi mantiqê, lê bi hestekê, ango bi xemgîniya bingehîn (Angst), diceribîne. Di vê hestê de tevahiya hebûnê ji destê mirov dişemite û mirov rû bi rûyê tunebûnê dibe. Fîlozofê mantiqî Rudolf Carnap ev nêrîn bi tundî rexne kir û got ku gotinên wek “tunebûn tune dike” ji hêla mantiqî ve bêwate ne (Carnap, 1932).

3.3. Sartre

Jean-Paul Sartre di Hebûn û Tunebûn (1943) de tunebûnê bi hişmendiya mirovî ve girê da. Li gorî wî, hişmendî her tim tiştekî “ne” ye: dema ku ez li hevalekî xwe li qehwexaneyê digerim û ew ne li wir e, nebûna wî ji bo min diyardeyeke rastîn e. Bi vî awayî tunebûn bi riya mirovî dikeve cîhanê.

4. Ziman, Mantiq û Matematîk

4.1. Pirsgirêka gotinên neyînî

Dema em dibêjin “Pegasus tune ye”, em xuya ye ku behsa tiştekî dikin da ku bibêjin ew tune ye. Ev paradoks bi navê “rîha Platon” tê naskirin. Bertrand Russell di teoriya xwe ya ravekirinan de (1905) çareseriyek pêşniyar kir: gotina “Pegasus tune ye” dikare wekî “tiştek tune ye ku taybetmendiyên Pegasus hebin” were nivîsandin. Bi vî awayî ne pêwîst e ku em tunebûnê wekî tiştekî qebûl bikin. W. V. O. Quine jî di gotara xwe ya “On What There Is” (1948) de ev nîqaş berfireh kir.

4.2. Sifir û koma vala

Di matematîkê de tunebûn bi du têgehan tê temsîlkirin: hejmara sifir û koma vala. Sifir wekî hejmareke serbixwe di matematîka Hindî de pêş ket; matematîkzanê Hindî Brahmagupta di sedsala 7an de qaîdeyên hesabê bi sifir re nivîsandin. Paşê ev zanîn bi riya zanyarên cîhana Îslamî, wek el-Xwarizmî, gihîşt Ewropayê. Koma vala (∅) jî komek e ku ti endam tê de tune ne; lê ew bi xwe tiştekî matematîkî ye. Ev mînak nîşan dide ku mirov dikare “tunebûnê” bike têgeheke bi kêr, bêyî ku wê bike tiştekî fîzîkî.

5. Tunebûn û Fîzîk

5.1. Valahiya klasîk

Di sedsala 17an de Evangelista Torricelli bi ceribandina xwe ya bi cîva (zêbeq) re valahiyeke nisbî çêkir û nîşan da ku hewa xwedî zext e. Paşê pompeyên hewayê yên Otto von Guericke û Robert Boyle hatin pêşxistin. Bi vî awayî “valahî” bû mijareke ceribandinê. Lêbelê heta valahiya herî baş a laboratuwarê jî hîna çend molekul tê de hene û tîrêjên elektromagnetîk tê re derbas dibin.

5.2. Valahiya kuantûmî

Di teoriya qadên kuantûmî de valahî ew rewş e ku enerjiya wê herî kêm e, lê ne sifir e. Li gorî vê teoriyê, di valahiyê de “lerizînên kuantûmî” hene. Yek ji encamên vê yekê bandora Casimir e: du lewheyên metalî yên nêzîkî hev di valahiyê de ji ber vê diyardeyê hinekî ber bi hev ve tên kişandin. Ev bandor ji aliyê Hendrik Casimir ve di sala 1948an de hat pêşbînîkirin û paşê bi ceribandinan hat pîvandin. Ji ber vê yekê fîzîknas dibêjin ku valahiya fîzîkî ne tunebûn e, lê rewşeke taybet a qadên fîzîkî ye.

5.3. Gerdûnek “ji tunebûnê”?

Hin fîzîknas, wek Lawrence Krauss di pirtûka xwe A Universe from Nothing (2012) de, îddîa dikin ku gerdûn dikare li gorî qanûnên fîzîka kuantûmî ji “tunebûnê” derketibe. Fîlozof David Albert ev nêrîn rexne kir: tiştê ku Krauss jê re “tunebûn” dibêje, hîna jî qad û qanûnên fîzîkî dihewîne; ji ber vê yekê ew bersiva pirsa Leibniz nade, tenê pirsê vediguhêze astekê din. Ev nîqaş nîşan dide ku zanist û felsefe di vê mijarê de hewcedarê hev in (Holt, 2012).

6. Gelo Tunebûna Mutleq Gengaz e?

Di felsefeya hevdem de hin fîlozof dipirsin ka gelo cîhaneke bi tevahî vala ji hêla mantiqî ve gengaz e. Argumana “jêbirinê” ya Thomas Baldwin dibêje: em dikarin bifikirin ku tiştên cîhanê yek bi yek winda dibin; heke ev ji bo her tiştî gengaz be, wê demê cîhaneke bê tişt jî gengaz e. Rexnegir dibêjin ku ev argûman şertên gelekî xurt hewce dike, mînak ku tiştên “ne-pêwîst” dikarin bi tevahî winda bibin bêyî ku tiştekî din cihê wan bigire (Sorensen, 2022).

Ji aliyê din ve, hin fîlozof dibêjin ku pirsa “Çima tiştek heye?” dibe ku bersiveke wê tune be, an jî dibe ku hebûna cîhanê “rastiyeke hişk” be ku ravekirineke din nayê xwestin. Bertrand Russell di nîqaşa xwe ya radyoyê ya bi Frederick Copleston re di sala 1948an de nêrîneke wiha parast: “gerdûn tenê heye, û ev hemû ye.”

7. Nîqaş

Ji van nêrînan sê encamên giştî derdikevin. Ya yekem, peyva “tunebûn” di çarçoveyên cuda de wateyên cuda hildigire: tunebûna mutleq, valahiya fîzîkî, nebûna tiştekî taybet an jî têgeheke matematîkî. Gelek nîqaş ji ber tevlihevkirina van wateyan derdikevin. Ya duyem, zanista nûjen nîşan daye ku valahiya fîzîkî ji ya ku em difikirin dewlemendtir e. Ya sêyem, pirsa bingehîn a Leibniz hîna jî ji sînorên ceribandina zanistî derbas dibe û di qada metafizîkê de dimîne.

8. Encam

Tunebûn ne tenê pirseke razber e; ew sînorên ziman, mantiq û zanistê nîşan dide. Ji Parmenides heta fîzîka kuantûmî, mirovan hewl daye ku tunebûnê bifikirin, lê her car tiştek, çi valahî, çi qad, çi têgeh, ket şûna wê. Dibe ku tunebûna mutleq ji bo hişê mirovî negihîştî be. Lêbelê lêkolîna li ser vê pirsê fêmkirina me ya hebûnê kûrtir kiriye û hîna jî qadeke zindî ya lêkolînê ye.

Çavkanî

• Carnap, R. (1932). Überwindung der Metaphysik durch logische Analyse der Sprache. Erkenntnis, 2, 219–241.
• Heidegger, M. (1929). Was ist Metaphysik? Friedrich Cohen.
• Holt, J. (2012). Why does the world exist? An existential detective story. Liveright.
• Kirk, G. S., Raven, J. E., & Schofield, M. (1983). The presocratic philosophers (2nd ed.). Cambridge University Press.
• Krauss, L. M. (2012). A universe from nothing: Why there is something rather than nothing. Free Press.
• Leibniz, G. W. (1714). Principes de la nature et de la grâce fondés en raison.
• Quine, W. V. O. (1948). On what there is. The Review of Metaphysics, 2(5), 21–38.
• Russell, B. (1905). On denoting. Mind, 14(56), 479–493.
• Sartre, J.-P. (1943). L’être et le néant. Gallimard.
• Sorensen, R. (2022). Nothingness. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy. Stanford University.