Kurte
Postmodernîzm di wêjeyê de, bi giranî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, wekî bersiv û berdewamiya modernîzmê derket holê. Ev gotar têgeha postmodernîzmê di wêjeyê de pênase dike, paşxaneya wê ya felsefî bi kurtî rave dike û taybetmendiyên sereke yên romana postmodern, wek metafiksiyon, întertekstualîte, parodî, perçebûn û tevlihevkirina “bilind” û “gelêrî”, dinirxîne. Gotar herwiha li ser çend nivîskarên girîng ên ku di pêşketina vê şêwazê de bandorker bûn radiweste: Jorge Luis Borges, Vladimir Nabokov, Italo Calvino, Thomas Pynchon, Umberto Eco, Salman Rushdie û Haruki Murakami. Di dawiyê de rexneyên li ser postmodernîzmê û nîqaşên li ser “piştî postmodernîzmê” têne pêşkêşkirin. Gotar destnîşan dike ku wêjeya postmodern ne şêwazeke yekgirtî ye, lê komek stratejiyên vegotinê ye ku têkiliya di navbera ziman, rastî û çîrokê de dipirsin.

Peyvên sereke: postmodernîzm, metafiksiyon, întertekstualîte, Borges, Murakami, teoriya wêjeyê

1. Destpêk

Di nîvê sedsala 20ê de, gelek nivîskar dest pê kirin ku bi awayên nû binivîsin: romanên ku behsa nivîsandina xwe dikin, çîrokên ku tê de nivîskar bi xwe wekî kesayet xuya dibe, an jî metnên ku çend çîrokên cuda di nav hev de dimeşînin. Ji van stratejiyan re, bi gelemperî, postmodernîzm tê gotin. Her çend têgeh di salên 1960 û 1970an de belav bû jî, kokên wê di berhemên berê de jî têne dîtin.

Ev gotar hewl dide ku pêşveçûna wêjeya postmodern bi awayekî kurt û rêkûpêk pêşkêş bike: ji Borges, ku pir caran wekî pêşengê vê wêjeyê tê dîtin, heta Murakami, ku wêjeya postmodern bi çanda gerdûnî ya dawiya sedsala 20ê re girê dide.

2. Pênase û Paşxaneya Felsefî

2.1. Ji modernîzmê ber bi postmodernîzmê

Modernîzma wêjeyî ya destpêka sedsala 20ê, bi nivîskarên wek James Joyce, Virginia Woolf û Franz Kafka, bi teknîkên wek herikîna hişmendiyê û perçebûna vegotinê dihat naskirin. Modernîstan hewl didan ku rastiya hundirîn a mirov bi awayên nû nîşan bidin. Brian McHale cudahiya di navbera modernîzm û postmodernîzmê de wiha rave dike: pirsa sereke ya modernîzmê epîstemolojîk e (em çawa dikarin cîhanê nas bikin?), lê pirsa sereke ya postmodernîzmê ontolojîk e (ev cîhan çi ye, çend cîhan hene û ew çawa têne afirandin?) (McHale, 1987).

2.2. Lyotard û “çîrokên mezin”

Fîlozofê Fransî Jean-François Lyotard di berhema xwe ya La condition postmoderne (1979) de rewşa postmodern wekî “bêbaweriya li hember çîrokên mezin” (metanarrative) pênase kir. Mebesta wî ji çîrokên mezin ew çarçoveyên giştî bûn ku dîrok û zanînê bi wateyeke yekgirtî rave dikin, wek bawerî bi pêşketina bêdawî ya zanistê an rizgariya mirovahiyê (Lyotard, 1984). Ev nêrîn bandoreke mezin li ser teoriya wêjeyê kir: metnên postmodern pir caran gumanê li ser vegotinên yekgirtî û rastiyên mutleq çêdikin.

3. Taybetmendiyên Sereke yên Wêjeya Postmodern

• Metafiksiyon: Metn behsa xwe dike û nîşan dide ku ew çîrokek e. Linda Hutcheon ji bo romanên ku hem dîrokê vedibêjin hem jî li ser awayê vegotina dîrokê dipirsin, têgeha metafiksiyona dîroknivîsî (historiographic metafiction) pêşniyar dike (Hutcheon, 1988).
• Întertekstualîte: Metn bi metnên din re di têkiliyê de ye; jêgirtin, referans û lîstikên bi berhemên berê re pir in.
• Parodî û pastîş: Şêwazên kevn bi awayekî îronîk têne bikaranîn.
• Perçebûn û nexêzîbûn: Vegotin ne li gorî rêza demê ya klasîk e; dawiyên vekirî û gelek rêyên xwendinê hene.
• Tevlihevkirina “bilind” û “gelêrî”: Hêmanên ji romanên polîsî, zanistî-xeyalî û çanda gelêrî bi wêjeya “ciddî” re tên tevlihevkirin (Jameson, 1991).

4. Borges: Pêşengê Labîrentan

Nivîskarê Arjantînî Jorge Luis Borges (1899–1986) bi çîrokên xwe yên kurt ên ku di berhemên wek Ficciones (1944) û El Aleph (1949) de hatin weşandin, tê naskirin. Di çîrokên wek “Pirtûkxaneya Babîlê” de, ku pirtûkxaneyeke bêdawî ya hemû pirtûkên gengaz rave dike, an jî “Pierre Menard, nivîskarê Quixote”, ku behsa kesekî dike ku dixwaze romana Cervantes peyv bi peyv ji nû ve “binivîse”, Borges pirsên li ser nivîskarî, xwendin, bêdawîtî û rastiyê dike.

Her çend Borges bi xwe dema van berheman nivîsand têgeha postmodernîzmê tune bû jî, nivîskar û rexnegirên paşê ew wekî yek ji pêşengên herî girîng ên vê wêjeyê dibînin. Nivîskarê Amerîkî John Barth di gotara xwe ya bi navê “The Literature of Exhaustion” (1967) de Borges wekî mînaka nivîskarekî ku ji “westîna” formên kevn wêjeyeke nû diafirîne, pêşkêş kir (Barth, 1967).

5. Nabokov, Calvino û Pynchon

5.1. Nabokov

Romana Vladimir Nabokov ya bi navê Pale Fire (1962) mînakeke girîng a avahiya postmodern e. Roman ji helbesteke 999 rêzî û şîroveyeke dirêj a ku ji hêla kesayetekî din ve hatiye nivîsandin pêk tê. Xwendevan hêdî hêdî fêm dike ku şîrovekar ne pêbawer e û çîroka rastîn di navbera metn û şîroveyê de veşartî ye.

5.2. Calvino

Nivîskarê Îtalî Italo Calvino di romana xwe ya Se una notte d’inverno un viaggiatore (Heke şeveke zivistanê rêwiyek, 1979) de xwendevan bi xwe dike kesayetê sereke. Roman bi destpêka deh romanên cuda yên ku qet naqedin, ava dibe. Bi vî awayî Calvino li ser kêfa xwendinê û têkiliya di navbera xwendevan û metnê de dipirse.

5.3. Pynchon

Nivîskarê Amerîkî Thomas Pynchon bi romana xwe ya mezin Gravity’s Rainbow (1973) tê naskirin. Ev roman bi sedan kesayet, çîrokên paralel, zanist, dîrok, paranoya û çanda gelêrî di nav hev de dimeşîne. Ji bo gelek rexnegiran, ew mînaka herî tevlihev a romana postmodern a Amerîkî ye (McHale, 1987).

6. Eco û Rushdie: Dîrok û Metafiksiyon

Romana Umberto Eco ya bi navê Il nome della rosa (Navê Gulê, 1980) mînakeke baş a tevlihevkirina şêwazên “gelêrî” û “akademîk” e. Roman ji aliyekî ve çîrokeke polîsî ye ku di sedsala 14an de li dêreke Îtalî derbas dibe; ji aliyê din ve ew tije referansên felsefî, teolojîk û semiyotîk e. Hutcheon (1988) vê romanê wekî mînakeke metafiksiyona dîroknivîsî dibîne.

Romana Salman Rushdie ya bi navê Midnight’s Children (1981) dîroka Hindistanê ya piştî serxwebûnê bi rêya jiyana kesayetekî ku di kêlîka serxwebûnê de ji dayik bûye, vedibêje. Bi tevlihevkirina realîzma efsûnî, bîranînên kesane û bûyerên dîrokî, Rushdie nîşan dide ku dîrok jî her tim bi awayekî “tê vegotin” û ji perspektîfekê ve tê dîtin.

7. Murakami: Postmodernîzm û Çanda Gerdûnî

Nivîskarê Japonî Haruki Murakami (ji dayikbûyî 1949) yek ji nivîskarên herî tê xwendin ên dawiya sedsala 20 û destpêka sedsala 21ê ye. Romanên wî yên wek Hard-Boiled Wonderland and the End of the World (bi Japonî 1985), Kafka on the Shore (bi Japonî 2002) û 1Q84 (2009–2010) jiyana rojane ya bajarî bi hêmanên xeyalî û nerealîst re tevlihev dikin. Di romanên wî de pir caran du cîhanên paralel, kesayetên windabûyî, pisîkên ku diaxivin an jî bîrên kûr ên ku derbasî cîhaneke din dibin, xuya dibin.

Taybetmendiyeke din a Murakami bikaranîna berfireh a referansên çanda gelêrî ya rojavayî ye, wek muzîka jazz û rock, fîlm û romanên polîsî. Jay Rubin, ku gelek berhemên wî wergerandine Îngilîzî, destnîşan dike ku muzîk di avahî û rîtma nivîsîna Murakami de roleke navendî dilîze (Rubin, 2002). Bi vî awayî, Murakami nîşan dide ka stratejiyên postmodern çawa bi çanda gerdûnî ya serdema globalîzasyonê re dikevin têkiliyê.

8. Rexne û “Piştî Postmodernîzmê”

Postmodernîzm ji gelek aliyan ve hatiye rexnekirin. Fredric Jameson ew wekî “mantiqa çandî ya kapîtalîzma dereng” pênase kir û îddîa kir ku ew bi hilberîna bazirganî ya çandê re girêdayî ye û hesta dîrokî qels dike (Jameson, 1991). Hin rexnegirên din jî dibêjin ku îronî û lîstikên metnî dikarin wêjeyê ji pirsgirêkên exlaqî û civakî dûr bixin.

Ji salên 1990an û pê ve, hin nivîskar û rexnegir behsa serdemeke “piştî postmodernîzmê” dikin. Li gorî vê nêrînê, nivîskarên nû teknîkên postmodern bi kar tînin, lê dixwazin dîsa bigihîjin hest, samîmiyet û berpirsiyariya exlaqî. Ev nîqaş hîn jî berdewam e û ji bo pênaseyeke zelal a vê serdema nû lihevkirinek tune ye.

9. Encam

Wêjeya postmodern komek stratejiyên vegotinê ye ku têkiliya di navbera ziman, çîrok û rastiyê de dipirse. Kokên wê di berhemên Borges de ne, ku bi labîrent, pirtûkxaneyên bêdawî û nivîskarên xeyalî pirsên felsefî kirin wêje. Nabokov, Calvino û Pynchon avahiya romanê bi awayên nû ceribandin; Eco û Rushdie têkiliya dîrok û vegotinê nîqaş kirin; Murakami jî ev stratejî bi çanda gerdûnî ya dawiya sedsala 20ê re girê da. Teoriyên Lyotard, McHale, Hutcheon û Jameson alîkariyê didin ku em vê wêjeyê di çarçoveya wê ya felsefî û civakî de fêm bikin. Her çend rexne û nîqaşên li ser dawiya postmodernîzmê hebin jî, bandora wê li ser wêjeya cîhanê ya îro hîn jî diyar e.

Çavkanî

• Barth, J. (1967). The literature of exhaustion. The Atlantic Monthly, 220(2), 29–34.
• Hutcheon, L. (1988). A poetics of postmodernism: History, theory, fiction. Routledge.
• Jameson, F. (1991). Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism. Duke University Press.
• Lyotard, J.-F. (1984). The postmodern condition: A report on knowledge (G. Bennington & B. Massumi, Werg.). University of Minnesota Press.
• McHale, B. (1987). Postmodernist fiction. Methuen.
• Rubin, J. (2002). Haruki Murakami and the music of words. Harvill Press.