Kurte
Çîroka Mîrze Mihemed û Teyrê Sîmir yek ji çîrokên gelêrî yên herî naskirî yên devkî ya Kurdî ye. Ev gotar pêşî metna çîrokê wekî ku di arşîva vê malperê de hatiye tomarkirin pêşkêş dike, paşê wê ji aliyê avahî û motîfan ve dinirxîne. Çîrok bi gelek taybetmendiyên xwe dişibe cureyê çîrokên navneteweyî yên ku di kataloga Aarne–Thompson–Uther de bi hejmara ATU 301 (“Sê keçên padîşah ên dizîn”) tên naskirin: dara bi fêkiyê zêrîn, sê bira, daketina cîhana binê erdê, xiyaneta biran û vegera bi alîkariya teyrekî mezin. Gotar motîfên sereke yên wek sêva zêrîn, bîr, hûtê heftserî, Teyrê Sîmir û qurbankirina goştê xwe şîrove dike û wan bi kevneşopiya Îranî ya Sîmurx a di Şahnameya Firdewsî de dide ber hev. Herwiha cihê çîrokê di wêjeya devkî ya Kurdî de û fonksiyonên wê yên civakî, wek hînkirina wefadariyê, mêrxasiyê û qedirzanînê, tên nîqaşkirin. Encam nîşan dide ku çîrok hem beşek ji mîrateya çîrokên navneteweyî ye, hem jî rengê herêmî û çandî yê Kurdî diparêze.

Peyvên sereke: çîroka gelêrî, wêjeya devkî ya Kurdî, Teyrê Sîmir, Sîmurx, ATU 301, motîf, cîhana binê erdê

1. Destpêk

Wêjeya devkî di çanda Kurdî de cihekî taybet digire. Ji ber ku di sedsalên dirêj de nivîsandina bi Kurdî sînordar bû, gelek berhemên wêjeyî, wek stran, destan, çîrok û gotinên pêşiyan, bi rêya dengbêj û çîrokbêjan ji nifşekî derbasî nifşê din bûn (Allison, 2010). Çîrokên ku bi formula “Hebû tune bû” dest pê dikin, beşek girîng ji vê mîrateyê ne û heta îro jî di nav malbatan de tên gotin.

Çîroka Mîrze Mihemed û Teyrê Sîmir mînakeke berbiçav a vî cureyî ye. Di vê çîrokê de lehengekî ciwan, kurê herî biçûk ê padîşahekî, ji bo parastina sêva zêrîn a baxçeyê bavê xwe dikeve rêyeke dirêj, digihîje cîhana binê erdê, li wir bi hûtan re şer dike û di dawiyê de bi alîkariya teyrekî efsanewî vedigere welatê xwe. Armanca vê gotarê ew e ku metna çîrokê biparêze û wê di çarçoveya lêkolînên folklorê de binirxîne.

Gotar ji şeş beşan pêk tê: piştî vê destpêkê, metna çîrokê tê pêşkêşkirin; paşê avahiya çîrokê li gorî rêbazên folklornasiyê tê analîzkirin; beşa çaremîn motîf û sembolan şîrove dike; beşa pêncemîn cihê çîrokê di wêjeya Kurdî û kevneşopiya herêmê de nîqaş dike; û beşa dawî encaman dide.

2. Metna Çîrokê

Metna jêrîn guhertoya çîrokê ye ku berê li ser vê malperê hatibû weşandin. Ew bêyî guhertin tê dayîn, da ku zimanê çîrokbêjiyê û formulên kevneşopî werin parastin.

Hebû tune bû, ji Xwedê pê ve kes tune bû. Bizinek li banî bû, mîhek li xwarê bû, xêr û xweşî li bejna guhdar û haziran bû…

Carekê ji caran, di zemanên berê de padîşahek hebû. Sê kurên wî hebûn; yê herî biçûk jî Mîrze Mihemed bû. Baxçeyekî padîşah ê pir xweş hebû û di vî baxçeyê wî de darek hebû ku her şev sêveke zêrîn dida. Lê mixabin, her sibê ku ji xew radibûn, didîtin ku sêva zêrîn hatiye dizîn.

Şevekê kurê mezin çû nobedê, lê di xew re çû û sêv hat dizîn. Şeva din kurê wî yê navîn çû, lê ew jî di xew re çû. Dora Mîrze Mihemed hat. Mîrze Mihemed ji bo ku di xwe re neçe, bi şûrê xwe tiliya xwe ya biçûk qelişand. Ji êşa tiliya xwe, heta nîvê şevê çavê wî neçû ser hev. Nîvê şevê dît ku hûtekî mezin ji asîman hate xwarê ku sêvê bibe. Mîrze Mihemed di cih de tîra xwe avêt û hût birîndar kir. Hûtê birîndar bi xwîna ku jê dikişiya, reviya û çû kete bîreke pir kûr.

Serê sibê Mîrze Mihemed û birayên xwe şopa xwînê şopandin û hatin ser bîrê. Bîr ew qas kûr bû ku dawî nedixuya. Birayên mezin tirsiyan û neketin bîrê. Lê Mîrze Mihemed werîsek li bejna xwe girêda û xwe berda binê bîrê.

Dema xwe berdide binê bîrê, dibîne ku ev der cîhaneke din e; cîhana binê erdê ye. Li wir dibîne ku hûtekî heftserî kaniya ava bajêr girtiye. Ji bo ku qurtek av bide xelkê, her sal keçikekê qurban dixwaze û wê dixwe. Wê rojê dora keça padîşahê wê derê bû ku bibe qurbana hût. Mîrze Mihemed şûrê xwe dikişîne û bi hût re dikeve şerekî giran. Her heft serên hût jê dike û xelkê bajêr hem ji hût hem jî ji bêaviyê xilas dike.

Dema ku dixwaze vegere jor, birayên wî ji hesûdiyê werîs dibirin û Mîrze Mihemed li binê erdê dihêlin.

Mîrze Mihemed bi xemgînî di cîhana binê erdê de digere. Rojekê dibîne ku marekî reş ê mezin bi darekê ve hildikişe da ku çêlikên Teyrê Sîmir bixwe. Çêlik ji tirsan diqîrin. Mîrze Mihemed di cih de şûrê xwe dikişîne û mar dikuje. Gava Teyrê Sîmir tê, dibîne ku yekî çêlikên wî ji mirinê xilas kirine. Teyrê Sîmir pir kêfxweş dibe û ji Mîrze Mihemed re dibêje: “Daxwazekê ji min bixwaze ey xortê mêrxas!”

Mîrze Mihemed dibêje: “Min derxe ser rûyê erdê, cem bavê min.”

Teyrê Sîmir dibêje: “Çil kîsikên goşt û çil kîsikên avê bîne. Wan li baskên min bar bike. Gava ku ez firîm, gava ku ez bibêjim ‘gak’ kîsikek goşt bide min, gava ez bibêjim ‘guk’ kîsikek av bide min.”

Mîrze Mihemed tiştên ku Sîmir xwestiye tîne û ew ber bi rûyê erdê ve difirin. Rê pir dirêj e. Dema ku nêzîkî rûyê erdê dibin, goşt xilas dibe. Teyrê Sîmir dibêje “gak”, lê goşt tune ye. Mîrze Mihemed ji bo ku teyr ji taqetê nekeve û bi hev re nekevin xwarê, bi şûr ji ranê (hêt) xwe perçeyek goşt dibire û dixe devê Teyrê Sîmir. Teyrê Sîmir ji tama goşt fam dike ku ev goştê mirov e, lewma dadiqurtîne lê naxwe, di qirika xwe de vedişêre.

Gava digihîjin ser rûyê erdê, Mîrze Mihemed peya dibe lê dikule. Teyrê Sîmir jê dipirse: “Kuro, te çi da min?” Mîrze Mihemed mecbûr dimîne rastiyê bibêje. Teyrê Sîmir di cih de wî perçeyê goşt ji qirika xwe derdixe, bi cihê birînê ve dike û bi tifika xwe derman dike. Birîn di cih de sax dibe.

Mîrze Mihemed bi xatirxwestinê ji Teyrê Sîmir vediqete û diçe qesra bavê xwe. Li wir rastiya birayên xwe yên xayîn derdixe holê û heta dawiya emrê xwe bi edalet û xêr û xweşî li welatê xwe dijî.

Çîroka min çû diyaran, rehmet li dê û bavê guhdaran.

3. Avahiya Çîrokê

3.1. Cureyê navneteweyî

Folklornas ji bo berhevkirina çîrokên gelêrî yên cîhanê pergala Aarne–Thompson–Uther (ATU) bi kar tînin. Di vê katalogê de cureyê ATU 301, ku bi navê “Sê keçên padîşah ên dizîn” (The Three Stolen Princesses) tê naskirin, çîrokên ku tê de lehengek dadikeve cîhana binê erdê, li wir keçan ji destê cinawir an hûtan xilas dike, ji hêla hevalan an biran ve li wir tê hiştin û paşê bi rêyeke ecêb vedigere, dihewîne (Uther, 2004). Çîroka Mîrze Mihemed gelek hêmanên vî cureyî dihewîne: dizîna fêkiyê zêrîn, şopandina cinawirê birîndar, daketina nav bîrê, xiyaneta biran û vegera bi alîkariya teyrekî.

Ev wekhevî nayê wê wateyê ku çîrok ji derve hatiye wergirtin. Stith Thompson destnîşan dike ku cureyên çîrokan di nav herêmên berfireh de belav dibin û her çand wan li gorî nirx û jiyana xwe ji nû ve şekil dide (Thompson, 1946). Guhertoya Kurdî jî bi navên, formul û hûrguliyên xwe yên taybet rengê herêmî diparêze.

3.2. Fonksiyonên Propp

Vladimir Propp di lêkolîna xwe ya li ser çîrokên efsûnî yên Rûsî de nîşan da ku ev çîrok ji rêzeke sînordar a “fonksiyonan” pêk tên, ango kiryarên ku di avahiya çîrokê de rola wan diyar e (Propp, 1968). Gelek ji van fonksiyonan di çîroka Mîrze Mihemed de jî tên dîtin:

• Kêmasî an zirar: sêva zêrîn her şev tê dizîn.
• Ceribandin: sê bira bi dorê nobedê digirin; tenê yê herî biçûk bi ser dikeve.
• Derketina rê: leheng li pey şopa xwînê dadikeve bîrê.
• Şer û serketin: Mîrze Mihemed hûtê heftserî dikuje û bajêr xilas dike.
• Xiyanet: bira werîs dibirin û wî li binê erdê dihêlin.
• Alîkarê efsûnî: Teyrê Sîmir, ji ber qenciya ku leheng ji çêlikên wî re kiriye, wî derdixe ser rûyê erdê.
• Vegera bi nasnameya rastîn û cezakirina xayînan: rastiya biran derdikeve holê.

Ev avahî nîşan dide ku çîrok ne rêzeke rasthatî ya bûyeran e, lê li gorî qaîdeyên vegotinê yên kevnar hatiye avakirin.

3.3. Formulên destpêk û dawiyê

Çîrok bi formula kevneşopî “Hebû tune bû, ji Xwedê pê ve kes tune bû” dest pê dike û bi “Çîroka min çû diyaran, rehmet li dê û bavê guhdaran” diqede. Ev formul guhdaran ji cîhana rojane derdixin û dixin cîhana çîrokê, di dawiyê de jî wan vedigerînin rastiyê. Herwiha ew têkiliya di navbera çîrokbêj û guhdaran de xurt dikin, ji ber ku dawî bi duayeke ji bo guhdaran tê girtin.

4. Şîroveya Motîf û Sembolan

4.1. Sêva zêrîn

Dara ku fêkiyê zêrîn dide, di gelek kevneşopiyan de nîşana dewlemendî, bextewarî û rewşa bihuştî ya padîşahiyê ye. Dizîna sêvê wekî xetereyeke ku li ser rêza welêt tê dîtin; ji ber vê yekê parastina wê ceribandina mêrxasiyê û şiyana mîratgiriyê ye. Ku tenê kurê herî biçûk dikare li ber xewê bisekine, motîfeke navneteweyî ye ku nîşan dide nirx bi temen an bi rêza jidayikbûnê nayê pîvandin.

4.2. Fedakariya xwe û êş

Mîrze Mihemed ji bo ku di xew re neçe tiliya xwe birîndar dike, û paşê ji bo ku teyr nekeve, perçeyek ji goştê ranê xwe dide wî. Her du bûyer motîfa fedakariya laşî nîşan didin: leheng bi êşa xwe serkeftinê bi dest dixe. Ev motîf di beşa duyem de bi bersiva Teyrê Sîmir temam dibe: teyr goşt naxwe, wê vedişêre û paşê birînê sax dike. Bi vî awayî fedakarî bi qedirzanînê tê bersivdan.

4.3. Bîr û cîhana binê erdê

Bîra kûr deriyê cîhaneke din e. Daketina nav erdê di gelek çîrokan de dikare wekî rêwîtiyeke sembolîk a ber bi mirinê û ji nû ve jidayikbûnê ve were şîrovekirin: leheng ji cîhana naskirî vediqete, ceribandinên giran derbas dike û bi nasnameyeke nû vedigere. Di vê guhertoyê de cîhana binê erdê ne tenê cihê cinawiran e; li wir jî bajar, padîşah û xelk hene. Ev yek nîşan dide ku cîhana din wekî neynikeke cîhana jor tê xeyalkirin.

4.4. Hûtê heftserî û kaniya avê

Hûtê ku kaniya avê girtiye û her sal keçekê wekî qurban dixwaze, motîfeke kevnar e ku li gelek herêman tê dîtin. Girtina avê tê wateya girtina jiyanê bi xwe. Hejmara heft jî di gelek çandên Rojhilata Navîn de wekî hejmareke pîroz û temam tê dîtin. Kuştina hût û vekirina kaniyê, lehengê çîrokê dike xilaskarê civakê, ne tenê yê malbata xwe.

4.5. Teyrê Sîmir

Teyrê Sîmir, ku di Kurdî de herwiha wekî Sîmir an Sîmurx tê binavkirin, yek ji teyrên efsanewî yên herî naskirî yên kevneşopiya Îranî ye. Di Şahnameya Firdewsî de Sîmurx Zalê pitik, ku bavê wî ew avêtibû, li çiyayê Elburzê mezin dike û paşê di demên dijwar de alîkariya Zal û kurê wî Rûstem dike (Ferdowsi, 2006). Di nivîsên kevntir ên Avestayî û Pehlewî de jî teyrekî bi navê saēna tê behskirin ku bi dara jiyanê ve girêdayî ye (Schmidt, 2002).

Di çîroka Kurdî de Teyrê Sîmir heman taybetmendiyên sereke diparêze: ew teyrekî mezin û biaqil e, dikare di navbera cîhanan de bifire û xwedî hêza sax kirinê ye. Lê rola wî bi bûyerekê ve girêdayî ye ku di gelek guhertoyên ATU 301 de jî heye: leheng çêlikên teyr ji marekî xilas dike û teyr ji bo vê qenciyê wî vedigerîne cîhana jor. Bi vî awayî Teyrê Sîmir hem sembola hêza xwezayî ya efsûnî ye, hem jî sembola wefadarî û vegerandina qenciyê ye.

5. Cihê Çîrokê di Wêjeya Kurdî de

Çîrokên efsûnî yên wek Mîrze Mihemed di kevneşopiya Kurdî de bi gelemperî di şevên dirêj ên zivistanê de, di odeyên gund an li malan de dihatin gotin. Li gorî lêkolînên li ser wêjeya devkî ya Kurdî, ev çîrok ne tenê ji bo kêfê bûn; ew herwiha nirxên civakî, wek mêrxasî, rastgoyî, alîkariya lawazan û rêzgirtina ji bo bav û kalan, ji zarokan re vediguhastin (Allison, 2010).

Ji ber ku çîrok bi devkî tên veguhastin, ji yek çîrokê gelek guhertoyên cuda hene. Navê leheng, hejmara serên hût, cureyê fêkiyê an hûrguliyên rêwîtiya bi teyr re dikarin li gorî herêm û çîrokbêjan biguherin. Ev guhertin ne xeletî ne, lê nîşana zindîbûna kevneşopiya devkî ne. Ji bo lêkolînên pêşerojê, berhevkirina guhertoyên cuda ji herêmên cuda yên Kurdistanê dê alîkariya fêmkirina dîrok û belavbûna çîrokê bike.

Herwiha divê were destnîşankirin ku hebûna Teyrê Sîmir di vê çîrokê de pêwendiya kûr a di navbera çanda Kurdî û kevneşopiyên din ên Îranî de nîşan dide. Lêbelê çîrok ne kopiyeke Şahnameyê ye; ew motîfeke hevpar bi awayekî serbixwe û di nav avahiyeke cuda de bi kar tîne.

6. Encam

Çîroka Mîrze Mihemed û Teyrê Sîmir berhemeke dewlemend a wêjeya devkî ya Kurdî ye. Ji aliyê avahiyê ve, ew bi cureyê navneteweyî yê ATU 301 re li hev dike û gelek fonksiyonên ku Propp destnîşan kirine dihewîne. Ji aliyê motîfan ve, sêva zêrîn, bîra kûr, hûtê heftserî û Teyrê Sîmir hêmanên kevnar in ku di nav kevneşopiyên berfireh ên herêmê de cih digirin.

Lêbelê nirxa çîrokê ne tenê di van wekheviyan de ye. Zimanê wê, formulên wê yên destpêk û dawiyê, û hûrguliyên wek “gak” û “guk” a Teyrê Sîmir, rengê taybet ê çîrokbêjiya Kurdî nîşan didin. Parastina metnên wiha û lêkolîna wan bi rêbazên zanistî, ji bo parastina bîra çandî ya Kurdan girîng e.

Çavkanî

• Anonîm. Çîroka gelêrî ya Kurdî (kevneşopiya devkî).
• Allison, C. (2010). Kurdish oral literature. In P. G. Kreyenbroek & U. Marzolph (Eds.), Oral literature of Iranian languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik. I.B. Tauris.
• Ferdowsi, A. (2006). Shahnameh: The Persian book of kings (D. Davis, Trans.). Viking.
• Propp, V. (1968). Morphology of the folktale (2nd ed., L. Scott, Trans.). University of Texas Press.
• Schmidt, H.-P. (2002). Simorḡ. In Encyclopædia Iranica.
• Thompson, S. (1946). The folktale. Dryden Press.
• Uther, H.-J. (2004). The types of international folktales: A classification and bibliography (FF Communications 284–286). Suomalainen Tiedeakatemia.