Kurte
Paradoksa Fermi nakokiya di navbera texmînên ku jiyana aqilmend di gerdûnê de dibe ku berbelav be û nebûna ti delîlekî rasterast ji bo hebûna wê de nîşan dide. Navê wê ji fîzîknasê Îtalî-Amerîkî Enrico Fermi tê, ku di sala 1950an de li Los Alamosê di dema xwarina nîvro de pirsî: “Lê her kes li ku ye?” Ev gotar paşxaneya dîrokî ya pirsê, hevkêşeya Drake, delîlên nû yên li ser gerstêrkên derveyî Pergala Rojê û komên sereke yên ravekirinan dinirxîne: hîpoteza Erda Kêm, têgeha Fîltreya Mezin, sînorên ragihandin û rêwîtiyê, û hîpotezên civaknasî. Gotar destnîşan dike ku paradoks ne delîlek e ku em bi tenê ne, lê nîşan dide ku zanîna me li ser rêjeyên biyolojîk û teknolojîk hîn pir kêm e. Lêgerîna zanistî, wek bernameyên SETI û lêkolînên atmosfera gerstêrkan, rêya sereke ya kêmkirina vê nezaniyê ye.

Peyvên sereke: Paradoksa Fermi, hevkêşeya Drake, SETI, Fîltreya Mezin, eksoplanet, astrobiyolojî

1. Destpêk

Gerdûna çavdêrîkirî bi sed milyaran galaksiyan dihewîne, û tenê di galaksiya me, Rêya Kadizê, de tê texmînkirin ku 100 heta 400 milyar stêrk hene. Gelek ji van stêrkan ji Rojê kevintir in. Ji ber vê yekê, heke jiyana aqilmend li cihekî din jî derketibe, dibe ku hin şaristanî ji me bi milyonan sal pêşketîtir bin. Lêbelê heta îro ti îşaretek, peyamek an şopeke teknolojîk a ji wan nehatiye dîtin.

Ev nakokî wekî Paradoksa Fermi tê nasîn. Di vê gotarê de pêşî koka dîrokî ya pirsê tê ravekirin, paşê hevkêşeya Drake û delîlên astronomiyê yên nû têne nirxandin, û di dawiyê de komên sereke yên ravekirinan têne berhevdan.

2. Paşxaneya Dîrokî

Li gorî bîranînên kesên ku amade bûn, Enrico Fermi di havîna 1950an de li Laboratuvara Los Alamosê bi hevkarên xwe Emil Konopinski, Edward Teller û Herbert York re li ser rapor û karîkaturên derbarê “firaxên firiyayî” de diaxivî. Di dema axaftinê de Fermi ji nişka ve pirsî ku heke şaristaniyên din hebin, çima ew li vir nînin. Eric Jones (1985) paşê bîranînên van kesan berhev kirin û belge kirin ku pirs bi rastî bi vî awayî hatiye kirin.

Pirs bi xwe kevin e; hin ramanwerên berê jî li ser vê mijarê fikirîbûn. Lêbelê forma wê ya zanistî ya nûjen bi gotara Michael Hart (1975) xurt bû. Hart îddîa kir ku heke şaristaniyek bikaribe rêwîtiya navstêrkî bike, ew dikare di nav çend milyon salan de tevahiya galaksiyê kolonî bike, ku li gorî temenê galaksiyê demeke kurt e. Ji ber vê yekê, li gorî Hart, nebûna wan li ser Erdê pirsgirêkeke cidî ye.

3. Hevkêşeya Drake

Di sala 1961an de astronomê Amerîkî Frank Drake ji bo civîneke li Green Bankê hevkêşeyek amade kir ku hejmara şaristaniyên ragihandinê yên di galaksiyê de texmîn dike (Drake & Sobel, 1992). Hevkêşe hejmara şaristaniyan (N) wekî lêkdana çend faktoran nîşan dide:

• rêjeya çêbûna stêrkan a salane di galaksiyê de;
• rêjeya stêrkên ku gerstêrk li dora wan hene;
• hejmara gerstêrkên ku ji bo jiyanê guncav in;
• rêjeya wan gerstêrkên ku jiyan li ser wan derdikeve;
• rêjeya ku jiyana aqilmend pêş dikeve;
• rêjeya şaristaniyên ku teknolojiya ragihandinê pêş dixin;
• dirêjahiya demê ya ku şaristaniyek îşaretan dişîne.

Hevkêşe ne amûrek e ku bersiveke teqez dide, lê çarçoveyek e ku nezaniya me rêk dixe. Faktorên pêşîn îro bi çavdêriyan baştir têne zanîn, lê faktorên biyolojîk û civakî hîn bi tevahî nediyar in. Ji ber vê yekê encamên hevkêşeyê, li gorî texmînan, ji kêmtir ji yekê heta bi mîlyonan diguherin.

4. Delîlên Nû yên Astronomiyê

Di sala 1995an de Michel Mayor û Didier Queloz yekem gerstêrka li dora stêrkeke mîna Rojê keşf kirin, û ji bo vê keşfê di sala 2019an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirtin. Piştî wê, bi taybetî bi teleskopa fezayê Kepler, bi hezaran gerstêrkên derveyî Pergala Rojê (eksoplanet) hatin dîtin.

Li ser bingeha daneyên Kepler, Petigura û hevkarên wî (2013) texmîn kirin ku nêzîkî 22% ji stêrkên mîna Rojê xwedî gerstêrkeke bi qasî Erdê ne ku di “herêma jiyanê” de dizivire, ango li dûrahiyeke ku ava şil dikare li ser rûyê wê hebe. Ev hejmar nîşan dide ku gerstêrkên guncav dibe ku pir berbelav bin. Lêbelê guncavbûna fîzîkî nayê wê wateyê ku jiyan bi rastî li wir heye.

5. Komên Sereke yên Ravekirinan

5.1. Hîpoteza Erda Kêm

Peter Ward û Donald Brownlee (2000) îddîa kirin ku jiyana sade dibe ku berbelav be, lê jiyana tevlihev û aqilmend dibe ku pir kêm be. Li gorî wan, gelek şert bi hev re hewce ne: stêrkeke aram, gerstêrkeke bi tektonîka plakeyan, qadeke magnetîk, heyveke mezin a ku eksena gerstêrkê aram dike, û cihekî guncav di galaksiyê de. Rexnegir dibêjin ku ev nêrîn bi giranî li ser mînaka yekane ya Erdê ava dibe.

5.2. Fîltreya Mezin

Aboriyzan Robin Hanson ramana “Fîltreya Mezin” pêş xist. Li gorî vê ramanê, di rêya ji madeya bê-jiyan heta şaristaniya ku li fezayê belav dibe de qonaxeke herî kêm pir dijwar heye. Ev qonax dibe ku di paşerojê de be, wek derketina şaneya yekem an şaneyên bi navik (eukaryot). Heke wisa be, mirovahî dibe ku ji wê derbas bûbe. Lê heke fîltre di pêşerojê de be, wek wêrankirina xwe bi teknolojiyê, ev ji bo me îşareteke metirsîdar e.

5.3. Sînorên dûrahî, dem û ragihandinê

Dûrahiyên di navbera stêrkan de pir mezin in. Îşaretên radyoyê bi leza ronahiyê diçin, lê dîsa jî ji bo derbaskirina galaksiyê bi deh hezaran salan hewce ne. Herwiha dibe ku şaristanî ne di heman demê de hebin; heke temenê şaristaniyeke teknolojîk kurt be, îhtîmala ku du şaristanî di heman demê de û nêzî hev hebin kêm dibe. Ji bilî vê, lêgerîna me heta niha tenê beşeke pir biçûk a ezman û frekansan vegirtiye.

5.4. Ravekirinên civaknasî

Hin ravekirin li ser tevgerên şaristaniyên din disekinin: dibe ku ew naxwazin bi me re têkiliyê deynin, dibe ku ew bi awayên ku em nas nakin diaxivin, an jî dibe ku ew ji ber metirsiyê bêdeng dimînin. Ev ravekirin balkêş in, lê bi zehmetî têne ceribandin, ji ber ku ew li ser tevgera hemû şaristaniyan texmînan dikin.

Stephen Webb (2015) di pirtûka xwe de bi dehan ravekirinên cuda berhev kirine û destnîşan kiriye ku dibe ku bersiv ne yek sedem be, lê tevliheviyek ji çend faktoran be.

6. Lêgerîna Zanistî: SETI û Biyo-îşaret

Di sala 1959an de Giuseppe Cocconi û Philip Morrison di kovara Nature de pêşniyar kirin ku şaristaniyên din dibe ku bi frekansa radyoyê ya hîdrojenê (nêzîkî 1420 MHz) îşaretan bişînin (Cocconi & Morrison, 1959). Sala din Frank Drake bi Projeya Ozmayê yekem lêgerîna radyoyê ya sîstematîk dest pê kir. Ji hingê ve bernameyên SETI (Lêgerîna Aqilê Derveyî Erdê) berdewam in.

Rêyeke din a nû lêkolîna atmosfera eksoplanetan e. Teleskopên wek James Webb dikarin pêkhateya atmosfera hin gerstêrkan analîz bikin. Hebûna bi hev re ya hin gazan, wek oksîjen û metan, dikare wekî “biyo-îşaret” were nirxandin, her çend divê pêvajoyên ne-biyolojîk jî bi baldarî werin derxistin.

7. Nîqaş

Paradoksa Fermi bi rastî ne paradokseke mentiqî ye, lê nakokiyek e di navbera texmîn û çavdêriyê de. Nebûna delîlan hîn ne delîla nebûnê ye, ji ber ku lêgerîn hîn pir sînorkirî ye. Ji aliyê din ve, heke em bi dehan salên din jî ti îşaretek nebînin, ev dê sînorên li ser hin faktorên hevkêşeya Drake teng bike.

Paradoks herwiha pirsên felsefî derdixe holê: cihê mirovahiyê di gerdûnê de, pêşeroja şaristaniya teknolojîk û berpirsiyariya me ya ji bo parastina wê. Ji ber vê yekê ew hem mijareke astronomiyê, hem jî mijareke felsefe û exlaqê ye.

8. Encam

Paradoksa Fermi nîşan dide ku di navbera hejmara mezin a stêrk û gerstêrkên guncav û bêdengiya ezman de valahiyeke girîng heye. Ravekirinên wek Erda Kêm, Fîltreya Mezin, sînorên dûrahî û demê, û tevgerên şaristaniyên din hemû gengaz in, lê heta niha ti yek ji wan bi delîlan nehatiye piştrastkirin. Pêşveçûnên di lêkolîna eksoplanetan û SETIyê de dikarin di dehsalên pêş de agahiyên nû bidin. Heta wê demê, pirsa Fermi wekî yek ji pirsên herî bingehîn ên zanistê dimîne.

Çavkanî

• Cocconi, G., & Morrison, P. (1959). Searching for interstellar communications. Nature, 184(4690), 844–846.
• Drake, F., & Sobel, D. (1992). Is anyone out there? The scientific search for extraterrestrial intelligence. Delacorte Press.
• Hart, M. H. (1975). An explanation for the absence of extraterrestrials on Earth. Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society, 16, 128–135.
• Jones, E. M. (1985). “Where is everybody?” An account of Fermi’s question (Report LA-10311-MS). Los Alamos National Laboratory.
• Mayor, M., & Queloz, D. (1995). A Jupiter-mass companion to a solar-type star. Nature, 378(6555), 355–359.
• Petigura, E. A., Howard, A. W., & Marcy, G. W. (2013). Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110(48), 19273–19278.
• Ward, P. D., & Brownlee, D. (2000). Rare Earth: Why complex life is uncommon in the universe. Copernicus.
• Webb, S. (2015). If the universe is teeming with aliens… where is everybody? (2nd ed.). Springer.