Kurte
Çîroka Eshabê Kehf, ango “Hevalên Şikeftê”, yek ji wan vegotinên kêm e ku hem di kevneşopiya Xiristiyanî de bi navê “Heft Xewkerên Efesê” û hem jî di Quranê de, di Sûreya Kehf de, cih digire. Li gorî vê çîrokê, komeke ciwanên bawermend ji zilma desthilatdarekî pûtperest direvin, xwe di şikeftekê de vedişêrin û bi salên dirêj di xew de dimînin. Ev gotar pêşî paşxaneya dîrokî ya çîrokê di serdema Împaratoriya Romayê de dinirxîne, paşê guhertoya Xiristiyanî ya Suryanî û Latînî û guhertoya Quranê bi hev re dide ber hev. Her wiha hûrgiliyên ku ji kevneşopiya tefsîr û rîwayetan tên, wek navên ciwanan û navê kûçik Qitmîr, ji naveroka Quranê tên veqetandin. Di dawiyê de cihên ku wekî şikefta Eshabê Kehf tên nîşandan, di nav de li Anatolya û Kurdistanê, û wateyên exlaqî û olî yên çîrokê tên nîqaşkirin.

Peyvên sereke: Eshabê Kehf, Heft Xewkerên Efesê, Sûreya Kehf, kevneşopiya Suryanî, hagiografî, tefsîr

1. Destpêk

Hin çîrok sînorên ziman, ol û çandan derbas dikin û di nav gelek civakan de bi awayên cuda tên vegotin. Çîroka Eshabê Kehf yek ji van e. Ew di sedsala 5an û 6an a zayînî de di nav Xiristiyanên Rojhilatê de belav bû, paşê ket nav edebiyata Latînî ya Ewropayê û di sedsala 7an de jî di Quranê de cih girt. Ji ber vê yekê ew ji bo lêkolînerên dîroka olan, edebiyata navîn û têkiliyên di navbera Xiristiyantî û Îslamê de mijareke girîng e (Griffith, 2008).

Ev gotar hewl dide ku çîrokê bi awayekî bêalî û rêzdar binirxîne. Ji bo vê yekê du ast tên veqetandin: ya yekem ew e ku metnên bingehîn, wek Quran û metnên Xiristiyanî yên kevn, çi dibêjin; ya duyem jî ew e ku kevneşopiyên paşîn, wek tefsîr, rîwayetên gelêrî û çîrokên herêmî, çi lê zêde kirine. Ev veqetandin ji bo têgihiştina pêşketina çîrokê di nav sedsalan de pêwîst e.

2. Paşxaneya Dîrokî

Li gorî guhertoyên Xiristiyanî, bûyer di serdema Împarator Decius de dest pê dike. Decius di navbera salên 249 û 251ê zayînî de împaratorê Romayê bû û di dîrokê de bi fermana xwe ya ku ji hemû welatiyan dixwest qurbanan pêşkêşî xwedayên Romayê bikin, tê naskirin. Ev ferman bû sedema yek ji pêlên tepeserkirina Xiristiyanan ên yekem ên li seranserê împaratoriyê. Di kevneşopiya Îslamî de navê vî împaratorî pir caran wekî “Deqyanûs” tê nivîsîn.

Li gorî heman guhertoyan, ciwan piştî demeke dirêj, di serdema Împarator Theodosius II de (ku di navbera 408 û 450ê zayînî de desthilatdar bû), şiyar dibin. Wê demê Xiristiyantî bûbû ola fermî ya împaratoriyê û nîqaşên teolojîk ên li ser rabûna miriyan (qiyametê) di nav civakê de berdewam dikirin. Ji ber vê yekê gelek lêkolîner difikirin ku çîrok di vê çarçoveyê de wekî delîlekê li ser rabûna miriyan hatiye vegotin (Griffith, 2008).

Divê were gotin ku ji aliyê dîrokî ve ti belgeyên serdemê yên serbixwe tune ne ku bûyerê wekî rastiyeke dîrokî piştrast bikin. Lêkolîner çîrokê bi giranî wekî vegotineke hagiografîk (jiyannameya pîrozan) û olî dinirxînin.

3. Guhertoya Xiristiyanî

3.1. Metnên kevn

Yek ji guhertoyên herî kevn ên naskirî ya çîrokê helbesteke (memreyeke) Suryanî ya Yaqûbê Serûcî ye (Jacob of Serugh), ku di sala 521ê zayînî de wefat kiriye. Paşê çîrok bi Yewnanî, Latînî, Ermenî, Qibtî û zimanên din jî hat nivîsîn. Di Rojavayê de, Gregoryosê Tûrî (Gregory of Tours) di sedsala 6an de guhertoyeke Latînî ya wê tomar kir û bi vî awayî çîrok di Ewropaya navîn de belav bû.

3.2. Naveroka sereke

Li gorî guhertoyên Xiristiyanî, heft ciwanên Xiristiyan ên ji bajarê Efesê (li nêzî Selçuka îro, li rojavayê Anatolyayê) red dikin ku qurbanan pêşkêşî pûtan bikin. Ew ji bajêr derdikevin û xwe di şikefteke çiyayê nêzîk de vedişêrin. Li wir dikevin xewê. Împarator emir dike ku deriyê şikeftê bi keviran were girtin. Piştî salên dirêj, dema ku kevir tên rakirin, ciwan şiyar dibin û difikirin ku tenê şevek razane. Yek ji wan diçe bajêr ku nan bikire, lê pereyê wî yê kevn bala xelkê dikişîne. Bi vî awayî mucize eşkere dibe, metran û împarator tên şikeftê û piştî hevdîtinê ciwan dîsa dikevin xewa mirinê.

Hejmara salên xewê di guhertoyên Xiristiyanî de ne yek e; li gorî hin guhertoyan nêzîkî 200 salan û li gorî hin guhertoyên din kêmtir an zêdetir e. Ev cudahî bi xwe nîşan dide ku çîrok di nav kevneşopiyên cuda de bi awayên cuda hatiye veguhestin.

4. Guhertoya Quranê

4.1. Sûreya Kehf

Di Quranê de çîrok di Sûreya Kehf (sûreya 18an), bi taybetî di ayetên 9 heta 26an de tê vegotin. Li gorî baweriya Misilmanan, Quran peyva Xwedê ye ku ji Pêxember Mihemed re hatiye wehîkirin, û çîroka Eshabê Kehf jî beşeke ji vê wehiyê ye. Navê sûreyê bi xwe, “el-Kehf”, tê wateya “şikeft”.

Hin xalên sereke yên vegotina Quranê ev in:

• Ciwan “xortên ku bawerî bi Xudanê xwe anîn” tên binavkirin û Xwedê “rêberiya wan zêde kir” (Kehf 18:13).
• Ew ji gelê xwe yê ku ji bilî Xwedê xwedayên din diperist, vediqetin û xwe digihînin şikeftê (Kehf 18:14–16).
• Roj dema hilatinê ji şikefta wan ber bi rastê ve û dema avabûnê ber bi çepê ve diçe, û ew di valahiya şikeftê de ne (Kehf 18:17).
• Ew bi xew in, lê yê ku li wan binêre dê wan şiyar bihesibîne; ew ber bi rast û çep ve tên zivirandin û kûçikê wan destên xwe li ber derî dirêj kiriye (Kehf 18:18).
• Piştî şiyarbûnê, ew ji hev dipirsin ka çiqas mane, û yekî ji wan bi pereyên xwe yên zîv dişînin bajêr da ku xwarineke paqij bîne (Kehf 18:19).
• Li ser hejmara wan nîqaş heye: hin dibêjin sê bûn û çaremîn kûçikê wan bû, hin pênc û hin jî heft; Quran dibêje ku Xudan hejmara wan çêtir dizane (Kehf 18:22).
• Ew “sê sed sal ma û neh lê zêde kirin” (Kehf 18:25), û ayeta pey re dibêje ku Xwedê çêtir dizane ka ew çiqas man (Kehf 18:26).

4.2. Şîroveya hejmara salan

Gotina “sê sed û neh sal” di nav şîrovekaran de bûye mijara nîqaşê. Hin şîrovekar dibêjin ku sê sed salên rojê (salnameya şemsî) nêzîkî sê sed û neh salên heyvê (salnameya qemerî) ne; ji ber vê yekê ev gotin herdu salnameyan bi hev re nîşan dide. Ev şîroveyek e ku di tefsîran de pir belav e, lê ne gotineke eşkere ya Quranê ye.

4.3. Cudahiyên ji guhertoya Xiristiyanî

Dema ku guhertoya Quranê bi ya Xiristiyanî re tê berhevkirin, çend cudahî derdikevin pêş. Quran navê bajêr, navê împarator û navên ciwanan nade; hejmara wan jî bi eşkere nade, lê nîqaşa li ser wê tîne ziman. Hebûna kûçik taybetmendiyeke guhertoya Quranê ye û di guhertoyên Xiristiyanî yên kevn de bi giştî tune ye. Li gorî lêkolîneran, Quran çîrokê ne wekî vegotineke dîrokî ya hûrgilî, lê wekî “nîşaneke” Xwedê li ser hêza wî ya zindîkirinê û li ser parastina bawermendan pêşkêş dike (Griffith, 2008; Abdel Haleem, 2004).

5. Kevneşopiya Tefsîr û Rîwayetan

Gelek hûrgiliyên ku îro di nav gel de wekî beşeke çîrokê tên zanîn, ne ji Quranê, lê ji tefsîr û çîrokên pêxemberan (qisesu’l-enbiya) tên. Ji van hûrgiliyan:

• Navên ciwanan: Di hin rîwayetan de navên wekî Yemlîxa, Mekselmîna û yên din tên dayîn. Ev nav di çavkaniyên cuda de bi awayên cuda tên nivîsîn û ne di Quranê de ne.
• Navê kûçik: Navê “Qitmîr” ji rîwayetan tê. Di çanda gelêrî ya Misilmanan de Qitmîr bûye sembola wefa û dilsoziyê.
• Şivan: Li gorî hin rîwayetan şivanek û kûçikê wî li ser rê tevlî ciwanan bûn.
• Rewşa civakî ya ciwanan: Hin rîwayet dibêjin ku ew ji malbatên dewlemend û ji nêzîkên qesrê bûn.

Ev hûrgilî ji bo têgihiştina çanda gelêrî girîng in, lê divê ji naveroka metna Quranê bi xwe were veqetandin.

6. Cihê Şikeftê

Ji ber ku Quran navê cih nade, gelek cih li Rojhilata Navîn û Anatolyayê wekî şikefta Eshabê Kehf tên nîşandan. Ji yên herî naskirî: Efes (li nêzî Selçukê), ku cihê kevneşopiya Xiristiyanî ye; derdora Tarsûsê; Efşîn (li parêzgeha Mereşê); û deverek li nêzî Ammanê, paytexta Urdunê. Li Kurdistanê jî, li gorî gotinên herêmî, li hin deveran, wek derdora Licê ya Amedê, cihên ku bi Eshabê Kehf ve tên girêdan hene û ji aliyê gel ve tên ziyaretkirin.

Ji aliyê akademîk ve ne gengaz e ku yek ji van cihan wekî cihê “rastîn” were destnîşankirin. Pirbûna van cihan bi xwe nîşan dide ku çîrok çiqas di nav civakên cuda de kok berdaye û çawa her herêmekê ew bi erdnîgariya xwe ve girêdaye.

7. Wate û Motîf

7.1. Bawerî û berxwedan

Motîfa sereke ya çîrokê parastina baweriyê li hember zextê ye. Ciwan dev ji ewlehî û rehetiya jiyana xwe berdidin û ji bo parastina baweriya xwe koçî şikefteke tarî dikin. Ev motîf hem di kevneşopiya Xiristiyanî de wekî şehadet û hem jî di kevneşopiya Îslamî de wekî hicret û tewekkul (xwe spartina Xwedê) tê şîrovekirin.

7.2. Dem û zindîbûn

Motîfa duyem xewa dirêj û şiyarbûn e. Ev motîf di gelek kevneşopiyan de wekî sembola mirin û zindîbûnê tê dîtin. Di guhertoya Xiristiyanî de çîrok bi eşkere bi nîqaşên li ser rabûna laşan ve girêdayî ye; di Quranê de jî ayeta 21ê dibêje ku ev bûyer hat eşkerekirin “da ku ew bizanin ku soza Xwedê rast e” (Kehf 18:21).

7.3. Kûçik û wefa

Hebûna kûçik di guhertoya Quranê de bûye mijara gelek şîroveyan. Di çand û edebiyata Misilmanan de, kûçikê Eshabê Kehf mînaka dilsoziyê ye; hin helbestvanên Farisî, Tirkî û Kurdî jî ev motîf di helbestên xwe yên evînî û sofiyane de bi kar anîne.

8. Encam

Çîroka Eshabê Kehf mînakeke balkêş a vegotineke olî ye ku di navbera kevneşopiyên Xiristiyanî û Îslamî de hevpar e. Guhertoya Xiristiyanî bi bajarê Efesê, bi împaratoran û bi nîqaşên teolojîk ên sedsala 5an ve girêdayî ye, lê guhertoya Quranê bêyî nav û hûrgiliyên dîrokî, li ser wateya exlaqî û olî ya bûyerê radiweste. Hûrgiliyên wek navên ciwanan û navê kûçik ji kevneşopiya tefsîr û rîwayetan tên. Pirbûna cihên ku wekî şikefta Eshabê Kehf tên nîşandan jî nîşan dide ku çîrok di nav gelek civakan de, di nav de di nav civaka Kurdî de, bûye beşeke ji bîra olî û çandî. Lêkolîna vê çîrokê dikare alîkariya têgihiştina têkiliyên dîrokî û çandî yên di navbera kevneşopiyên olî yên Rojhilata Navîn de bike.

Çavkanî

• Abdel Haleem, M. A. S. (Werg.). (2004). The Qur’an: A new translation. Oxford University Press.
• Griffith, S. H. (2008). Christian lore and the Arabic Qur’ān: The “Companions of the Cave” in Sūrat al-Kahf and in Syriac Christian tradition. Di G. S. Reynolds (Ed.), The Qur’ān in its historical context. Routledge.
• Gregory of Tours. (1988). Glory of the martyrs (R. Van Dam, Werg.). Liverpool University Press.
• Nasr, S. H. (Ed.). (2015). The study Quran: A new translation and commentary. HarperOne.