Kurte: Îslam, Xiristiyantî û Cihûtî di wêjeya akademîk de wekî “olên Birahîmî” têne binavkirin, ji ber ku her sê jî koka xwe digihînin pêxember Birahîm (Abraham). Ev gotar xalên hevpar ên van her sê olan, bi taybetî yekxwedayî, wehî, pêxemberîtî, exlaq, jiyana piştî mirinê û girîngiya Orşelîmê, dinirxîne. Di heman demê de destnîşan dike ku ev xalên hevpar cudahiyên girîng ên teolojîk ji holê ranakin.
1. Destpêk
Têgeha “olên Birahîmî” di lêkolînên olî yên berawirdî de ji bo kevneşopiyên ku Birahîm wekî bav an pêşengê baweriyê dibînin tê bikaranîn (Hughes, 2012). Her çend rêûresm, nivîsên pîroz û dîroka van olan ji hev cuda bin jî, gelek têgehên wan ên bingehîn dişibin hev.
2. Yekxwedayî (Monoteîzm)
Xala hevpar a herî diyar baweriya bi yek Xwedayî ye. Di her sê olan de Xwedê afirînerê gerdûnê, xwediyê hêza bêsînor, herheyî û nedîtî ye. Navên cuda têne bikaranîn: Elohîm û YHWH di Cihûtiyê de, Xwedê/Bav di Xiristiyantiyê de, Allah di Îslamê de. Lê divê were gotin ku di Xiristiyantiyê de baweriya bi “Sêyîtiyê” (Trinity) heye, ku ji aliyê Cihûtî û Îslamê ve nayê pejirandin. Ev yek ji cudahiyên teolojîk ên herî girîng e.
3. Wehî û Nivîsên Pîroz
Her sê ol bawer dikin ku Xwedê peyama xwe bi rêya wehiyê gihandiye mirovan. Nivîsa bingehîn a Cihûtiyê Tanax e (ku Tewrat beşa wê ya yekem e); ya Xiristiyantiyê Încîl (Peymana Kevn û Peymana Nû) e; ya Îslamê jî Quran e. Quran bi xwe Tewrat û Încîlê jî wekî kitêbên ku ji Xwedê hatine dinase. Ev nivîs ne tenê rêberên olî ne; wan bandor li qanûn, exlaq û rêziknameya civakî jî kiriye.
4. Pêxemberîtî
Ev her sê ol bawer dikin ku Xwedê peyama xwe bi rêya pêxemberan dişîne. Kesayetiyên wekî Nûh, Birahîm, Îshaq, Aqûb, Yûsif, Mûsa, Dawid û Silêman di her sê kevneşopiyan de cih digirin. Lê statuya Îsa cuda ye: di Xiristiyantiyê de ew Mesîh û Kurê Xwedê ye; di Îslamê de pêxemberekî mezin e; di Cihûtiyê de wekî Mesîh nayê pejirandin. Muhammed jî di Îslamê de pêxemberê dawî ye.
5. Exlaq
Her sê ol li ser nirxên exlaqî yên wekî rastî, dilovanî, edalet, alîkariya hejaran û rêzgirtina ji rûmeta mirov re disekinin. Mînak, “Deh Fermanên” Tewratê bingeha exlaqî ya hem Cihûtî û hem jî Xiristiyantiyê ne, û gelek ji van fermanan di Quranê de jî bi awayekî din derbas dibin.
6. Jiyana Piştî Mirinê
Di her sê olan de mirin ne dawiya hebûnê ye. Baweriya bi rojeke hesabpirsînê, xelat û cezayê (bihuşt û dojeh) di Xiristiyantî û Îslamê de navendî ye. Di Cihûtiyê de jî baweriya bi rabûna miriyan heye, lê şîroveyên cuda hene û giraniya li ser jiyana dinyayî zêdetir e (Segal, 2004).
7. Orşelîm (Quds): Bajarê Hevpar
Orşelîm ji bo her sê olan pîroz e. Di Cihûtiyê de cihê Perestgeha Pîroz e; di Xiristiyantiyê de cihê xaçkirin û rabûna Îsa ye; di Îslamê de jî Mizgefta Eqsa û cihê bûyera Îsra û Mîracê ye û qibleya yekem a misilmanan bû. Ji ber vê yekê bajar hem sembola yekîtiyê û hem jî ya nakokiyê ye.
8. Encam
Olên Birahîmî ji heman koka dîrokî û çandî ya Rojhilata Navîn derketine û gelek têgehên bingehîn parve dikin. Lê ev xalên hevpar nayên wê wateyê ku ev ol yek in; cudahiyên wan ên teolojîk, bi taybetî li ser xweza Xwedê, statuya Îsa û pêxemberîtiya Muhammed, kûr in. Naskirina hem xalên hevpar û hem jî cudahiyan ji bo diyaloga di navbera olan de girîng e.
Çavkanî
- Armstrong, K. (1993). A History of God. New York: Ballantine Books.
- Hughes, A. W. (2012). Abrahamic Religions: On the Uses and Abuses of History. Oxford: Oxford University Press.
- Peters, F. E. (2004). The Children of Abraham: Judaism, Christianity, Islam. Princeton: Princeton University Press.
- Segal, A. F. (2004). Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion. New York: Doubleday.
