Kurte: Gelek kes tevî ku têra xwe radizên jî xwe westiyayî hîs dikin. Ev gotar sedemên derûnî û civakî yên westiyana domdar di jiyana nûjen de dinirxîne: barê zanînî yê berdewam, agahdariyên dîjîtal, westiyana biryarê, barê hestyarî û zexta civakî ya “her tiştî bi hev re kirin”. Agahdarî: Westiyana domdar dikare nîşana nexweşiyên wekî kêmxwînî, pirsgirêkên tîroîdê an depresyonê be; di rewşên wiha de divê serî li bijîşk were dayîn.
1. Destpêk
Westiyan ne tenê encama karê laşî ye. Lêkolîner di navbera westiyana laşî, ya zanînî (cognitive) û ya hestyarî de cudahiyê dikin. Di jiyana nûjen de, bi taybetî celebên duyem û sêyem zêde bûne.
2. Barê Zanînî yê Berdewam
Mêjiyê mirov ji bo bêhnvedanê hewceyî demên “bê erk” e. Lê îro hişê me hema hema qet navbirê nade: peyam, plan, berawirdkirin û karên ku divê neyên jibîrkirin her tim di paşxaneyê de dimînin. Lêkolînên li ser “tora moda pêşdanasînê” (default mode network) nîşan didin ku mêjî di demên bêhnvedanê de agahiyan rêk dixe û xwe nû dike (Raichle, 2015). Dema ku ev dem kêm dibin, hesta westiyanê zêde dibe.
3. Agahdariyên Dîjîtal û Mîkro-Stres
Telefona aqilmend rojê bi dehan caran me hişyar dike: e-name, sepanên peyaman, medyaya civakî û bîranîn. Her agahdarî bi serê xwe biçûk e, lê baldariyê perçe dike. Lêkolînek nîşan da ku tenê hebûna telefonê li ser maseyê jî kapasîteya zanînî ya berdest kêm dike (Ward et al., 2017).
4. Westiyana Biryarê
Her biryar, çiqas biçûk be jî, enerjiya derûnî dixwe: “Ez ê çi li xwe bikim?”, “Ez ê çi bixwim?”, “Ez ê pêşî bersiva kîjan peyamê bidim?” Di wêjeya psîkolojiyê de ev diyarde wekî decision fatigue tê binavkirin: piştî gelek biryaran, kalîteya biryarên paşîn kêm dibe (Baumeister & Tierney, 2011). Ji ber vê yekê di dawiya rojê de karekî biçûk jî dikare giran xuya bike.
5. Barê Hestyarî yê Paşxistî
Westiyan ne tenê bi lîsteya karan ve girêdayî ye; ew bi hestên negotî û çaresernekirî ve jî girêdayî ye: xemgînî, dilşikestin, tirsa têkçûnê û hesta berpirsiyariyê. Lêkolînên li ser “tepeserkirina hestan” nîşan didin ku veşartina hestan bi xwe jî hewldaneke derûnî ye û enerjiyê dixwe (Gross & John, 2003).
6. Girêdana Domdar û Bêhnvedana Sexte
Bêhnvedan ne tenê razan e; ew kêmkirina teşwîqan (stimulus) e. Temaşekirina vîdyoyan an gerandina rûpelên medyaya civakî rihetiyeke demkurt dide, lê hiş bêhna xwe venade. Meşa li xwezayê, bêdengî û demên bê ekran ji bo nûbûna derûnî bandortir in (Kaplan, 1995).
7. Zexta “Her Tiştî bi Hev re Kirin”
Di civaka nûjen de hêviyeke nedîtî heye: berhemdar be, serkeftî be, civakî be, xweş xuya bike û her tiştî kontrol bike. Byung-Chul Han vê rewşê wekî “civaka westiyanê” pênase dike: mirov êdî ne ji aliyê zordestiyeke derveyî, lê ji aliyê zexta “bêtir bike” ya hundirîn ve diweste (Han, 2010). Ev rewş dikare bigihîje burnoutê (şewitîna profesyonel), ku Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê wê wekî diyardeyeke girêdayî kar dinase (WHO, 2019).
8. Encam
Westiyana domdar ne qelsî ye; ew sînyalek e ku tiştek di şêwaza jiyanê de ne di hevsengiyê de ye. Carinan çareserî ne hewldana zêdetir, lê kêmkirina barê ye: kêmkirina agahdariyan, sînordarkirina biryaran, dayîna cih ji bo hestan û demên rastîn ên bêhnvedanê. Bêhnvedan ne xelateke ku mirov heq dike ye; ew hewcedariyeke bingehîn e.
Çavkanî
- Baumeister, R. F., & Tierney, J. (2011). Willpower: Rediscovering the Greatest Human Strength. New York: Penguin.
- Gross, J. J., & John, O. P. (2003). Individual differences in two emotion regulation processes. Journal of Personality and Social Psychology, 85(2), 348–362.
- Han, B.-C. (2010). Müdigkeitsgesellschaft. Berlin: Matthes & Seitz.
- Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182.
- Raichle, M. E. (2015). The brain’s default mode network. Annual Review of Neuroscience, 38, 433–447.
- Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain drain: The mere presence of one’s own smartphone reduces available cognitive capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140–154.
- World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases. Geneva: WHO.
