Kurte: Medyaya civakî êdî ne tenê komek sepan e; ew bûye qadeke girîng a jiyana civakî ya mirovê nûjen. Ev gotar bi alîkariya lêkolînên psîkolojî û neurozanistê rave dike ka çima medyaya civakî ewqas bi bandor e: hewcedariya aîdbûnê, pergala xelatê ya mêjî, berawirdkirina civakî, sêwirana platforman û avakirina nasnameya dîjîtal.
1. Destpêk
Dema ku tu tiştekî parve dikî û bersiva ku te hêvî dikir nayê, dibe ku kêfa te biçe. Dibe ku piştî demeke dirêj a gerandina rûpelan tu xwe westiyayî hîs bikî, an jî tevî biryara xwe destê te bê hemdî xwe here ser telefonê. Ev ezmûnên rojane pirseke girîng derdixin holê: çima medyaya civakî ewqas girîng tê hîskirin?
2. Hewcedariya Aîdbûnê
Li gorî psîkologên civakî Baumeister û Leary (1995), hewcedariya aîdbûnê yek ji motîvasyonên bingehîn ên mirov e. Di dîroka pêşveçûnê de, jiyana di nav komê de ji bo man û nemanê girîng bû. Îro civak hîn jî heye, lê beşek mezin ji wê derbasî qadên dîjîtal bûye. Ji ber vê yekê, hejmara şopîneran û bertekan ji bo gelek kesan bûye nîşaneya cihê civakî.
3. Pejirandin û Pergala Xelatê ya Mêjî
Lêkolîneke bi wênekêşiya fMRI nîşan da ku dema ciwan dibînin ku wêneyên wan gelek “like” wergirtine, herêmên mêjî yên girêdayî xelatê, wekî nucleus accumbens, çalaktir dibin (Sherman et al., 2016). Ev pergala xelatê bi dopamînê ve girêdayî ye. Ji ber ku bertek ne her tim têne û ne pêşbînîkirî ne, ev rewş dişibe “xelata guhêrbar” (variable reward) ku di psîkolojiya reftaran de wekî yek ji rêbazên herî bihêz ên avakirina adetan tê naskirin.
4. Berawirdkirina Civakî
Li gorî teoriya berawirdkirina civakî ya Leon Festinger (1954), mirov xwe bi kesên din re didin ber hev da ku xwe binirxînin. Li ser medyaya civakî, mirov bi gelemperî kêliyên xwe yên herî baş parve dikin: rêwîtî, serkeftin û wêneyên bi fîlter. Ji ber vê yekê berawirdkirin newekhev dibe: jiyana me ya asayî bi “pêşangeha” kesên din re tê berhevkirin. Lêkolîn nîşan didin ku berawirdkirina ber bi jor ve (bi kesên ku em wan ji xwe “baştir” dibînin) bi hestên çavnebarî û kêmbûna xweşbûnê re têkildar e (Vogel et al., 2014).
5. Sêwirana Platforman: Destpêkirin Hêsan e, Rawestandin Dijwar
Platformên medyaya civakî bi taybetmendiyên wekî infinite scroll (gerandina bêdawî), agahdarî û pêşniyarên algorîtmîk hatine sêwirandin da ku dema bikaranînê zêde bikin. Her gerandineke nû îhtîmala naverokeke balkêştir pêşkêş dike. Bi vî awayî hesta demê lawaz dibe: saet derbas dibin, lê wekî çend deqeyan xuya dikin.
6. Xweya Dîjîtal û Rêvebirina Wêneyê
Sosyolog Erving Goffman (1959) jiyana civakî bi şanoyê dişibîne: mirov li ber “temaşevanan” wêneyekî diyarkirî ji xwe pêşkêş dikin. Medyaya civakî vê “rêvebirina wêneyê” hêsantir û domdartir dike. Her parvekirin hilbijartinek e; her çîrok fîltreyek e. Dema ku valahiya di navbera “xweya rastîn” û “xweya dîjîtal” de mezin dibe, dibe ku nerehetiyeke hundirîn çêbibe.
7. Bikaranîna Hevseng
Medyaya civakî bi xwe ne baş û ne xirab e. Lêkolîn nîşan didin ku bikaranîna çalak (axaftin û têkilî bi hevalan re) ji bikaranîna pasîf (tenê temaşekirin û gerandin) kêmtir bi bandorên neyînî re têkildar e (Verduyn et al., 2017). Pêşniyarên pratîk:
- Girtina agahdariyên ne pêwîst.
- Diyarkirina demên bê ekran, bi taybetî berî razanê.
- Dûrketina ji hesabên ku hestên neyînî zêde dikin.
- Bikaranîna medyaya civakî ji bo têkiliyên rastîn, ne tenê ji bo temaşekirinê.
8. Encam
Hêza medyaya civakî ne ji sepanan bi xwe, lê ji hewcedariyên bingehîn ên mirov tê: girêdan, hatin dîtin, hatin pejirandin û îfadekirina xwe. Ji ber vê yekê ew ewqas bi bandor e. Dibe ku nêrîna herî tendurist ev be: “Ez jiyana xwe ya rastîn dijîm; medyaya civakî tenê wêneyek ji wê ye.”
Çavkanî
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
- Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Doubleday.
- Sherman, L. E., Payton, A. A., Hernandez, L. M., Greenfield, P. M., & Dapretto, M. (2016). The power of the like in adolescence. Psychological Science, 27(7), 1027–1035.
- Verduyn, P., Ybarra, O., Résibois, M., Jonides, J., & Kross, E. (2017). Do social network sites enhance or undermine subjective well-being? Social Issues and Policy Review, 11(1), 274–302.
- Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.
