Kurte
Aramê Dîkran (navê wî yê fermî Aram Melîkyan, 1934–2009) stranbêj û muzîkjenekî bi eslê xwe Ermenî bû ku bi giranî bi zimanê Kurdî stran gotin û di nav Kurdan de bû yek ji dengên herî hezkirî yên sedsala 20an. Ew li Qamişloyê ji dayik bû, ji 1966an heta 1990an li Ermenistana Sovyetê jiya û li Radyoya Êrîvanê xebitî, û salên xwe yên dawî li Yewnanistanê derbas kirin. Ev gotar jiyana wî ya hunerî di çarçoveya dîroka têkiliyên Kurd û Ermeniyan û dîroka weşana Kurdî ya Sovyetê de dinirxîne. Pêşî paşxaneya civakî û dîrokî tê pêşkêşkirin, paşê qonaxên jiyana wî, şêwaza wî ya muzîkê û mijarên stranên wî tên vekolîn. Di beşa dawî de rola Aramê Dîkran wekî sembola biratiya Kurd û Ermeniyan û bandora wî li ser muzîka Kurdî tê nirxandin. Ji ber ku lêkolînên akademîk ên li ser jiyana wî sînordar in, gotar agahiyên ku bi berfirehî tên zanîn dide û agahiyên nediyar bi baldarî nîşan dide.

Peyvên sereke: Aramê Dîkran, muzîka Kurdî, Radyoya Êrîvanê, têkiliyên Kurd û Ermeniyan, diyaspora, stranbêjî

1. Destpêk

Di dîroka muzîka Kurdî ya nûjen de hin hunermend hene ku bi dengê xwe sînorên ziman, ol û neteweyê derbas kirine. Aramê Dîkran yek ji wan e. Her çend bi eslê xwe Ermenî bû jî, wî beşa herî mezin a stranên xwe bi Kurmancî gotin û ji aliyê Kurdan ve wekî hunermendekî ji xwe hate pejirandin. Ev rewş hem dîroka hevpar a Kurd û Ermeniyan li herêmê nîşan dide, hem jî rola muzîkê di avakirina pirên di navbera civakan de.

Armanca vê gotarê ew e ku jiyan û hunera Aramê Dîkran bi awayekî akademîk binirxîne: ne tenê wekî jiyannameyekê, lê wekî mînakeke têkiliya di navbera muzîk, ziman, koçberî û nasnameyê de di sedsala 20an de.

2. Paşxaneya Dîrokî û Civakî

Kurd û Ermenî bi sedsalan li herêmên wek Anatoliya Rojhilat, Kafkasya û Mezopotamyaya Bakur bi hev re jiyane. Têkiliyên wan hem hevkarî û danûstandina çandî, hem jî nakokî û êş vedihewînin. Di dema komkujiyên Ermeniyan ên sala 1915an de, hin eşîr û kesên Kurd beşdarî tundiyê bûn, û hin kes û malbatên Kurd jî Ermenî parastin û veşartin. Ev bîranînên tevlihev heta îro jî beşek ji nîqaşên dîrokî û civakî ne.

Piştî 1915an, gelek Ermeniyên ku sax mabûn ber bi başûr ve, ber bi Sûriye û Libnanê ve, koç kirin. Bajarê Qamişloyê, ku di salên 1920an de li ber sînorê nû yê di navbera Tirkiye û Sûriyeya di bin mandaya Fransî de hate avakirin, bû cihê jiyana gelek civakan: Kurd, Ereb, Suryanî, Ermenî û Cihû. Di vê jîngeha pirçandî de, gelek Ermenî bi Kurdî jî dipeyivîn. Li gorî agahiyên ku tên vegotin, malbata Aramê Dîkran jî ji wan malbatên Ermenî bû ku piştî komkujiyê gihîştibûn vê herêmê.

3. Jiyana Wî

3.1. Salên Qamişloyê (1934–1966)

Aramê Dîkran di sala 1934an de li Qamişloyê ji dayik bû. Ew di nav malbateke xizan de mezin bû. Di temenekî ciwan de, li gorî agahiyên biyografîk ên ku bi berfirehî tên belavkirin, wî di dawet û şahiyên Kurd û Ermeniyan de dest bi stranbêjiyê kir û bi amûrên têlî, bi taybetî ûd û cumbuşê, muzîk lêxist. Di vê serdemê de stranên gelêrî yên Kurdî yên ku di nav gel de dihatin gotin, bûn bingeha repertûara wî.

3.2. Salên Êrîvanê (1966–1990)

Di sala 1966an de, bi malbata xwe re koçî Ermenistana Sovyetê kir. Ev koç beşek ji pêvajoyeke berfirehtir a “vegerê” (repatriation) bû, ku tê de bi hezaran Ermeniyên ji Rojhilata Navîn di salên piştî Şerê Cîhanê yê Duyem de çûn Ermenistana Sovyetê. Li Êrîvanê, Aramê Dîkran li beşa Kurdî ya Radyoya Êrîvanê xebitî.

Radyoya Êrîvanê ji bo Kurdan girîngiyeke taybet hebû. Weşanên wê yên bi Kurdî, ku ji salên 1950an ve dest pê kiribûn, li herêmên ku Kurdî lê qedexe an sînordar bû, bi dizî dihatin guhdarîkirin. Gelek stranên dengbêj û hunermendên Kurd ên Sovyetê bi rêya vê radyoyê gihîştin Kurdên li Tirkiye, Sûriye û Iraqê. Bi vî awayî, dengê Aramê Dîkran jî ji sînorên Ermenistanê derbas bû û li seranserê Kurdistanê belav bû (Blum & Hassanpour, 1996).

3.3. Salên Atînayê (1990–2009)

Di dawiya salên 1980an de, bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê re, rewşa aborî û siyasî ya Ermenistanê dijwar bû. Di sala 1990an de Aramê Dîkran çû Yewnanistanê û li Atînayê bi cih bû. Di vê serdemê de jî wî stran gotin, albûm tomar kirin û li konser û şahiyên civakên Kurd ên li Ewropayê beşdar bû. Aramê Dîkran di 8ê Tebaxa 2009an de li Atînayê wefat kir.

Li gorî nûçeyên wê demê, wî xwestibû ku li Diyarbekirê were veşartin. Ev xwesteka wî wê demê pêk nehat, û ew li Brukselê hate veşartin. Ev bûyer bi xwe jî nîşaneya têkiliya wî ya hestyarî bi Kurdistanê re ye.

4. Şêwaza Muzîkê

Muzîka Aramê Dîkran li ser bingeha stranên gelêrî yên Kurdî û Ermenî ava bû. Dengê wî bi gelemperî wekî nerm, germ û hestyar tê vegotin. Wî hem stranên gelêrî yên kevn ji nû ve gotin, hem jî stranên nû çêkirin. Amûrên têlî yên wek ûd û cumbuş di tomarên wî de cihekî navendî digirin.

Ji aliyê muzîkolojîk ve, karê wî dikare wekî beşek ji pêvajoya “nûjenkirina” strana gelêrî ya Kurdî were dîtin: veguhestina stranên ku berê tenê di dawet û civînan de dihatin gotin bo formên tomarkirî û weşandî yên ji bo radyo û kasetan. Di vê pêvajoyê de, hunermendên wek Aramê Dîkran rolê “navbeynkar” lîstin di navbera kevneşopiya devkî û medyaya nûjen de.

5. Mijarên Stranan

Stranên Aramê Dîkran mijarên cuda vedihewînin. Hin ji wan stranên evînê ne ku li ser hezkirin, hesret û veqetînê ne. Hin ji wan bedewiya xweza û erdnîgariya Kurdistanê, çiya, gul û kaniyan vedibêjin. Beşeke din jî stranên ku li ser azadî, welat û têkoşîna gelê Kurd in. Wekî din, mijara biratiya gelan, bi taybetî ya Kurd û Ermeniyan, di gelek stranên wî de derdikeve pêş.

Li gorî lêkolînerên muzîka Kurdî, di serdemên ku perwerde û weşana bi Kurdî qedexe bûn, stran ji bo parastina ziman û nasnameyê bûn amûreke sereke (Blum & Hassanpour, 1996). Di vê çarçoveyê de, stranên Aramê Dîkran ne tenê berhemên hunerî, lê beşek ji arşîva çandî ya devkî ya Kurdî jî ne.

6. Sembola Biratiya Kurd û Ermeniyan

Aramê Dîkran di nav Kurdan de pir caran wekî sembola biratiya Kurd û Ermeniyan tê bîranîn. Ji ber ku ew bi xwe ji malbateke ku komkujiya 1915an jiyabû dihat û dîsa jî bi Kurdî stran digot, hunera wî ji bo gelek kesan wekî peyameke lihevhatin û dostaniyê hate dîtin. Di hin hevpeyvînên ku tên vegotin de, wî behsa wê yekê kiriye ku huner jiyana wî zindî hiştiye û wî her tim xwe di nav gel de dîtiye.

Ji aliyê akademîk ve, ev rola sembolîk divê bi baldarî were nirxandin: ew hem nîşaneya pirên rastîn ên çandî ye ku di navbera civakan de hebûn, hem jî beşek ji pêvajoya avakirina bîra kolektîf a îro ye. Bi her awayî, jiyana wî nîşan dide ku nasnameyên etnîk û zimanî her tim ne sînorên hişk in; kesek dikare di heman demê de Ermenî be û bi Kurdî stranên ku dilê Kurdan dihejînin bibêje.

7. Bandor û Mîrat

Piştî mirina wî, stranên Aramê Dîkran ji aliyê gelek hunermendên ciwan ve ji nû ve hatin gotin, û navê wî li hin cihan ji bo saziyên çandî hate bikaranîn. Tomarên wî îro jî li ser radyo, televizyon û platformên dîjîtal tên guhdarîkirin. Ji bo lêkolînerên muzîka Kurdî, berhemên wî çavkaniyeke girîng in ji bo têgihîştina stranên gelêrî yên herêma Cizîr û Qamişloyê, û ji bo dîroka weşana Kurdî ya Sovyetê.

8. Encam

Aramê Dîkran hunermendekî bû ku jiyana wî bi rêwîtiyên Qamişlo, Êrîvan û Atînayê, dîroka koçberî û sirgûniya sedsala 20an a gelên herêmê nîşan dide. Bi dengê xwe û bi stranên xwe yên Kurdî, ew bû yek ji dengên herî naskirî yên muzîka Kurdî ya serdema xwe, û bi rêya Radyoya Êrîvanê gihîşt guhdarên li seranserê Kurdistanê. Hunera wî hem mîrata stranên gelêrî parast, hem jî peyama biratiya gelan da. Ji bo lêkolînên pêşerojê, berhevkirin û analîza sîstematîk a tomarên wî û çavkaniyên arşîva Radyoya Êrîvanê dê alîkariya têgihîştineke kûrtir a cihê wî di dîroka muzîka Kurdî de bike.

Çavkanî

• Blum, S., & Hassanpour, A. (1996). “The morning of freedom rose up”: Kurdish popular song and the exigencies of cultural survival. Popular Music, 15(3), 325–343.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.
• Kreyenbroek, P. G., & Allison, C. (Eds.). (1996). Kurdish culture and identity. Zed Books.
• McDowall, D. (2004). A modern history of the Kurds (3rd ed.). I.B. Tauris.