Kurte
Ev gotar hin ji fîlmên ku di lîsteya “Top 250” ya malpera IMDb de cihên bilind digirin û di dîroka sînemayê de wekî berhemên bibandor tên hesibandin, ji aliyê akademîk ve dinirxîne. Pêşî rêbaza nirxandina IMDb û sînorên wê tên ravekirin; paşê fîlm di çar koman de tên lêkolînkirin: drama, zanistî-xeyalî û fantazî, komedî û fîlmên îlhambexş, û sînemaya navneteweyî. Ji bo her fîlmekî derhêner, sal, çavkaniya edebî (heke hebe), naveroka sereke û cihê wê di dîroka sînemayê de tên dayîn. Gotar nîşan dide ku nirxandinên temaşevanan pîvaneke kêrhatî ya hezkirina gel in, lê ne pîvaneke bêkêmasî ya nirxa hunerî ne. Fîlmên ku hatine hilbijartin bi mijarên gerdûnî yên wek azadî, hêz, exlaq, dem, nasname û newekheviya civakî xwe digihînin temaşevanên ji çandên cuda. Di encamê de tê nîqaşkirin ka çima hin fîlm piştî dehsalan jî di bîra civakê de zindî dimînin.

Peyvên sereke: sînema, IMDb, dîroka fîlmê, derhêner, vegotina sînemayî, sînemaya navneteweyî

1. Destpêk

Sînema ji dawiya sedsala 19an û vir ve bûye yek ji hunerên herî bi bandor ên serdema nûjen. Fîlm ne tenê amûreke şahiyê ne; ew di heman demê de belgeyên çandî ne ku nirx, tirs, hêvî û nakokiyên civakên ku ew tê de hatine çêkirin nîşan didin (Bordwell & Thompson, 2010). Ji ber vê yekê pirsa “kîjan fîlm herî baş in?” hem pirseke estetîk e, hem jî pirseke civakî û dîrokî ye.

Di serdema înternetê de yek ji çavkaniyên herî berfireh ên ji bo bersivdana vê pirsê databasa IMDb (Internet Movie Database) e. IMDb di sala 1990î de wekî projeyeke dilxwazan dest pê kir û di sala 1998an de ji aliyê şirketa Amazon ve hat kirîn. Bikarhênerên wê dikarin fîlman ji 1 heta 10an binirxînin, û ji van dengan lîsteyeke bi navê “Top 250” tê amadekirin.

Armanca vê gotarê ne ew e ku rêzbendiyeke “dawî” ya fîlmên herî baş pêşkêş bike. Armanc ew e ku hin fîlmên ku bi berdewamî di wê lîsteyê de cihên bilind digirin bên nasandin, taybetmendiyên wan ên hunerî û mijarî bên şîrovekirin, û sedemên mayîna wan a di bîra temaşevanan de bên nîqaşkirin.

2. Rêbaz: IMDb û Sînorên Nirxandina Temaşevanan

Rêzbendiya IMDb ne navgîniya hêsan a hemû dengan e. Li gorî ravekirinên malperê bi xwe, ji bo lîsteya Top 250 formula “nirxandina giranîkirî” (weighted rating) tê bikaranîn; bi vê rêbazê fîlmên ku hejmareke kêm deng wergirtine, bi hêsanî nakevin serê lîsteyê. Herwiha, ji bo ku manîpulasyon kêm bibe, hin deng bi giraniyeke cuda tên hesibandin.

Tevî vê yekê, sînorên vê rêbazê hene. Yekem, bikarhênerên IMDb ne nimûneyeke temsîlî ya hemû temaşevanên cîhanê ne; tê texmînkirin ku piraniya wan ciwan, mêr û ji welatên îngilîzîaxêv in. Duyem, fîlmên nû di demên pêşîn de pir caran nirxên bilindtir distînin û paşê hinekî dadikevin. Sêyem, fîlmên bêdeng, fîlmên ne bi zimanê îngilîzî û fîlmên ji sînemayên biçûk kêmtir tên dîtin û ji ber vê yekê kêmtir deng distînin.

Ji ber van sedeman, di vê gotarê de nirxandina IMDb tenê wekî xala destpêkê tê bikaranîn. Ji bo nirxandina hunerî, berhemên bingehîn ên dîroka sînemayê jî tên bikaranîn (Cook, 2016; Bordwell û yd., 2017).

3. Drama: Lêkolîna Ruhê Mirovan

3.1. The Shawshank Redemption (1994)

Ev fîlm ji aliyê Frank Darabont ve hatiye derhênandin û li ser çîroka kurt a Stephen King a bi navê “Rita Hayworth and Shawshank Redemption” hatiye avakirin. Ev çîrok di sala 1982an de di berhevoka King a bi navê Different Seasons de hat weşandin (King, 1982). Fîlm çîroka bankerê bi navê Andy Dufresne vedibêje ku bi tawana kuştina jina xwe tê mehkûmkirin, û dostaniya wî bi girtiyê bi navê Red re di nava salên dirêj de pêş dikeve.

Balkêş e ku fîlm di dema derketina xwe de li salonên sînemayê serkeftineke darayî ya mezin bi dest nexist. Lêbelê, piştî ku bi kasetên vîdyoyê û televizyonê belav bû, temaşevanên wê gelek zêde bûn. Ji gelek salan ve ew di serê lîsteya Top 250 ya IMDb de cih digire. Mijarên wê yên sereke hêvî, sebir, dostanî û parastina rûmeta mirovî di nava pergaleke zalim de ne.

3.2. The Godfather (1972)

Fîlma Francis Ford Coppola li ser romana Mario Puzo ya sala 1969an hatiye çêkirin (Puzo, 1969). Ew çîroka malbata Corleone ya mafyayê li Amerîkayê vedibêje û bi taybetî li ser veguhertina Michael Corleone disekine: ciwanekî ku di destpêkê de dixwaze ji karên malbata xwe dûr bimîne, lê di dawiyê de dibe serokê wê.

Fîlm Xelata Oscarê ya “Fîlma Herî Baş” wergirt. Marlon Brando ji bo rola Vito Corleone Xelata Oscarê ya “Lîstikvanê Herî Baş” wergirt, lê wî ev xelat red kir û bi vê yekê protestoyek li dijî awayê nîşandana Xwecihên Amerîkayê di sînemayê de kir. Ji aliyê akademîk ve, fîlm wekî lêkolîneke li ser hêz, malbat, dilsozî û xirabûna exlaqî tê xwendin (Cook, 2016).

3.3. Schindler’s List (1993)

Fîlma Steven Spielberg li ser pirtûka Thomas Keneally ya bi navê Schindler’s Ark (1982) hatiye avakirin (Keneally, 1982). Ew çîroka rastîn a karsazê Alman Oskar Schindler vedibêje ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de bi xebitandina karkerên Cihû di fabrîkeyên xwe de, jiyana bi hezaran kesan ji Holokostê xilas kir.

Fîlm bi piranî reş û spî hatiye kişandin; ev hilbijartin hestekê belgefîlmî dide û giraniya bûyerên dîrokî zêdetir dike. Fîlm heft Xelatên Oscarê wergirtin, di nav wan de “Fîlma Herî Baş” û “Derhênerê Herî Baş”. Fîlm nîşan dide ku şer û jenosîd ne tenê hejmar in, lê çarenûsa mirovên takekesî ne.

4. Zanistî-Xeyalî û Fantazî: Pirsên li ser Rastî û Demê

4.1. Inception (2010)

Fîlma Christopher Nolan li ser komeke kesan e ku dikevin nav xewnên mirovan da ku ramanekê ji wan bidizin an jî ramanekê di hişê wan de biçînin. Avahiya fîlmê ya pir-qatî – xewn di nav xewnê de – ji temaşevan dixwaze ku bi baldarî sînorên di navbera rastî û xeyalê de bişopîne. Dîmena dawî ya fîlmê bi zanebûn nezelal hatiye hiştin û ji wê demê ve bûye mijara nîqaşên berfireh.

4.2. Interstellar (2014)

Ev fîlma din a Nolan li ser pêşerojeke nêzîk e ku tê de Dinya ji ber xirabûna çandiniyê ji bo mirovan nayê jiyîn, û komeke astronotan ji bo dîtina gerstêrkeke nû diçin. Fîzîkzanê teorîk Kip Thorne, ku paşê di sala 2017an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirt, wekî şêwirmendê zanistî û hilberînerê rêveber beşdarî çêkirina fîlmê bû. Wî paşê pirtûkek li ser bingeha zanistî ya fîlmê nivîsand (Thorne, 2014).

Fîlm têgehên wek kunên reş, kunên kurmî (wormhole) û hêdîbûna demê ya ji ber gravîtasyonê (time dilation) bi awayekî dîtbarî pêşkêş dike. Lêbelê, navenda hestyarî ya fîlmê têkiliya bav û keçê ye û bandora demê li ser vê têkiliyê ye.

4.3. The Dark Knight (2008)

Fîlma duyem a sêfîlmeya Batman a Nolan bi gelemperî wekî yek ji fîlmên herî serkeftî yên cureya “superhero” tê nirxandin. Heath Ledger ji bo rola Joker piştî mirina xwe Xelata Oscarê ya “Lîstikvanê Alîkar ê Herî Baş” wergirt. Fîlm pirsên li ser edalet, tirs, çavdêriya dewletê û sînorên exlaqê di demên krîzê de vedikole; ji ber vê yekê gelek rexnegiran ew bi nîqaşên siyasî yên piştî 11ê Îlona 2001ê ve girêdane.

5. Komedî û Fîlmên Îlhambexş

5.1. Forrest Gump (1994)

Fîlma Robert Zemeckis li ser romana Winston Groom a sala 1986an hatiye çêkirin. Lehengê wê, Forrest Gump, mirovekî dilpak e ku bêyî ku bi xwe hay bibe, beşdarî gelek bûyerên girîng ên dîroka Amerîkayê ya nîvê duyem ê sedsala 20an dibe. Fîlm şeş Xelatên Oscarê wergirtin, di nav wan de “Fîlma Herî Baş”, û Tom Hanks “Lîstikvanê Herî Baş” bû.

Hevoka navdar a fîlmê, ku Forrest ji diya xwe vediguhezîne, bi Kurmancî bi qasî wiha ye: “Jiyan wek qutiyeke çîkolatayê ye; tu qet nizanî dê çi derkeve.” Hin rexnegiran fîlm ji ber nîşandana dîroka Amerîkayê ya bi awayekî nostaljîk û kêm-rexneyî rexne kiriye; ev nîqaş nîşan dide ku heta fîlmên “sivik” jî xwedî helwesteke îdeolojîk in.

5.2. Intouchables (2011)

Ev fîlma Fransî ji aliyê Olivier Nakache û Éric Toledano ve hatiye derhênandin û li ser têkiliya rastîn a di navbera Philippe Pozzo di Borgo, ku ji ber qezayekê felc bûbû, û alîkarê wî de hatiye avakirin. Di fîlmê de François Cluzet û Omar Sy dilîzin; Omar Sy ji bo vê rolê Xelata Césarê ya “Lîstikvanê Herî Baş” wergirt. Fîlm bi mîzah û germahiyê mijarên wek astengdarî, cudahiya çînî û dostaniya di navbera mirovên ji cîhanên cuda de vedikole.

6. Sînemaya Navneteweyî: Neynika Civakên Cuda

6.1. Parasite (2019)

Fîlma derhênerê Koreya Başûr Bong Joon-ho çîroka malbateke xizan vedibêje ku gav bi gav dikeve nav mala malbateke dewlemend. Fîlm bi tevlihevkirina mîzaha reş, gerîlimê (thriller) û dramayê newekheviya çînî ya di civaka nûjen de nîşan dide. Fîlm di sala 2019an de li Festîvala Cannesê Xelata Palme d’Or wergirt. Di merasîma Oscarê ya ku di Sibata 2020an de hat lidarxistin de, ew bû yekem fîlma ne bi zimanê îngilîzî ku Xelata Oscarê ya “Fîlma Herî Baş” wergirt.

6.2. Cidade de Deus – Bajarê Xwedê (2002)

Fîlma Fernando Meirelles û Kátia Lund li ser romana Paulo Lins a sala 1997an hatiye çêkirin (Lins, 1997). Ew jiyana ciwanan di taxeke xizan a Rio de Janeiroyê de, ji salên 1960an heta destpêka salên 1980an, nîşan dide. Gelek lîstikvanên fîlmê ne profesyonel bûn û ji taxên wiha hatibûn; ev yek hestekê rastîn û belgefîlmî dide fîlmê. Fîlm têkiliya di navbera xizanî, çek û şîdeta organîze de bi awayekî tûj nîşan dide.

6.3. Spirited Away (2001)

Fîlma anîmasyonê ya Hayao Miyazaki, ku ji aliyê Studio Ghibli ve hatiye çêkirin, çîroka keçeke deh salî ya bi navê Chihiro vedibêje ku dikeve cîhaneke efsûnî ya ruhan. Fîlm di sala 2002an de li Festîvala Berlînê Hirça Zêrîn (bi hevpişkî) û di sala 2003an de Xelata Oscarê ya “Fîlma Anîmasyonê ya Herî Baş” wergirt. Mijarên wê mezinbûn, parastina nasnameyê, xebat û rexneya li ser xweperestî û xerckirina zêde ne.

7. Nîqaş: Çima Hin Fîlm Nayên Jibîrkirin?

Dema ku fîlmên li jor bi hev re tên nirxandin, çend taybetmendiyên hevpar derdikevin pêş. Yekem, piraniya wan li ser mijarên gerdûnî ne: azadî (Shawshank), hêz û malbat (The Godfather), exlaq di nava şer de (Schindler’s List), dem û evîn (Interstellar), newekheviya civakî (Parasite, Bajarê Xwedê). Ev mijar ne bi çandekê tenê ve girêdayî ne; ji ber vê yekê temaşevanên ji welatên cuda dikarin xwe di wan de bibînin.

Duyem, gelek ji van fîlman li ser berhemên edebî hatine avakirin. Ev yek nîşan dide ku têkiliya di navbera wêje û sînemayê de hîn jî yek ji çavkaniyên herî dewlemend ên vegotina sînemayî ye (Bordwell û yd., 2017). Sêyem, ev fîlm di warê teknîkî de jî pêşeng in: bikaranîna reş û spî di Schindler’s List de, avahiya pir-qatî ya Inception, an jî anîmasyona destî ya Spirited Away.

Lêbelê divê were gotin ku lîsteya IMDb gelek fîlmên girîng ên sînemaya cîhanê, bi taybetî fîlmên ji Afrîka, Asyaya Navîn û Rojhilata Navîn, kêm nîşan dide. Ji bo sînemaya Kurdî jî ev rewş derbas dibe; fîlmên derhênerên wek Yılmaz Güney û Bahman Ghobadi di dîroka sînemayê de cihekî girîng digirin, lê di rêzbendiyên temaşevanan ên giştî de kêm xuya dikin. Ji ber vê yekê, rêzbendiyên populer divê bi lêkolînên dîrokî û rexneyî re bên temamkirin.

8. Encam

Fîlmên ku di lîsteya Top 250 ya IMDb de cihên bilind digirin, bi giştî hem bi kalîteya xwe ya hunerî û hem jî bi mijarên xwe yên gerdûnî ji temaşevanên mezin re xwe digihînin. Ji Shawshank heta Parasite, ev fîlm pirsên bingehîn ên mirovahiyê dipirsin: azadî çi ye, hêz çawa mirov diguherîne, û civak çawa newekheviyê dîsa çêdike.

Lêbelê, nirxandinên temaşevanan pîvaneke kêm in. Ew hezkirina gel nîşan didin, lê nirxa hunerî û dîrokî ya fîlmekê bi tevahî nadin. Ji bo têgihîştineke berfireh a sînemaya cîhanê, pêwîst e ku lîsteyên populer bi lêkolînên akademîk û bi fîlmên ji çandên kêm-temsîlkirî re bên temamkirin.

Çavkanî

• Bordwell, D., & Thompson, K. (2010). Film history: An introduction (3rd ed.). McGraw-Hill.
• Bordwell, D., Thompson, K., & Smith, J. (2017). Film art: An introduction (11th ed.). McGraw-Hill Education.
• Cook, D. A. (2016). A history of narrative film (5th ed.). W. W. Norton.
• Keneally, T. (1982). Schindler’s ark. Hodder & Stoughton.
• King, S. (1982). Different seasons. Viking Press.
• Lins, P. (1997). Cidade de Deus. Companhia das Letras.
• Puzo, M. (1969). The godfather. G. P. Putnam’s Sons.
• Thorne, K. (2014). The science of Interstellar. W. W. Norton.