Kurte
Têkiliya di navbera kevneşopî û modernîteyê de yek ji mijarên bingehîn ên sosyolojî û antropolojiyê ye. Ev gotar pêşî têgehên “kevneşopî” û “modernîte” pênase dike û nêrînên klasîk ên Max Weber, Émile Durkheim û Ferdinand Tönnies li ser veguherîna ji civakên kevneşopî ber bi civakên nûjen dide nasandin. Paşê teoriya modernîzasyonê ya sedsala 20an û rexneyên li ser wê, bi taybetî têgeha “modernîteyên pirjimar” a S. N. Eisenstadt, tên nirxandin. Gotar herwiha nêrîna Eric Hobsbawm û Terence Ranger a li ser “afirandina kevneşopiyan” û analîza Anthony Giddens a li ser modernîteyê û globalîzasyonê vedikole. Li ser bingeha daneyên Lêkolîna Nirxên Cîhanê, tê nîşandin ku modernîzasyona aborî bi guhertina nirxan re girêdayî ye, lê mîrata çandî ya civakan jî bi awayekî domdar dimîne. Di beşa dawî de, mînakên ji civaka Kurdî, wek ziman, Newroz, malbat û kevneşopiya devkî, tên nîqaşkirin. Encam ev e ku kevneşopî û modernîte ne du qonaxên li dijî hev in, lê du hêzên ku bi hev re di danûstandineke domdar de ne.

Peyvên sereke: kevneşopî, modernîte, modernîzasyon, globalîzasyon, nasnameya çandî, guherîna civakî

1. Destpêk

Her civakek xwedî kevneşopiyên xwe ye. Ev kevneşopî ji nifşekî bo nifşekî din tên veguhestin û nasnameya çandî diparêzin. Lêbelê modernîzasyon û globalîzasyon îro hevsengiya di navbera kevneşopî û jiyana nûjen de dixin bin pirsê. Bajarvanî, perwerdeya giştî, medyaya dîjîtal û aboriya bazarê awayê jiyan, xebat û têkiliyên malbatî diguherînin.

Di nîqaşên rojane de, ev rewş pir caran wekî “hilbijartineke” di navbera kevneşopî û modernîteyê de tê pêşkêşkirin: an parastina “nirxên kevn”, an jî pejirandina “jiyana nû”. Armanca vê gotarê ew e ku nîşan bide lêkolînên civakî ev têkilî bi awayekî tevlihevtir dinirxînin. Ji bo vê, pêşî têgeh tên zelalkirin, paşê nêrînên teorîk ên sereke û delîlên ezmûnî tên nirxandin.

2. Pênaseya Têgehan

2.1. Kevneşopî

Sosyologê Amerîkî Edward Shils (1981) kevneşopî wekî “tiştê ku ji raboriyê heta îro hatiye veguhestin” pênase dike. Ev dikare bawerî, adet, sazî, huner an zanîn be. Li gorî Shils, kevneşopî ne tenê dubarekirina raboriyê ye; her nifş wê bi awayekî hinekî guhertî werdigire û derbas dike. Ji ber vê yekê kevneşopî xwedî du taybetmendiyan e: berdewamî û guherîna hêdî.

2.2. Modernîte

Modernîte bi gelemperî ji bo awayê jiyan û rêxistina civakî ya ku ji sedsalên 17 û 18an ve li Ewropayê derket holê û paşê li cîhanê belav bû, tê bikaranîn. Anthony Giddens (1990) modernîteyê bi çend taybetmendiyên sereke ve girê dide: pîşesazîbûn, kapîtalîzm, dewleta netewe ya bi saziyên çavdêriyê, û “veqetandina” têkiliyên civakî ji cih û demên herêmî. Têgeha “modernîzasyon” jî ji bo pêvajoya guherîna ber bi van taybetmendiyan ve tê bikaranîn.

3. Nêrînên Klasîk

3.1. Tönnies: Civat û civak

Ferdinand Tönnies (1887) di navbera du cure têkiliyên civakî de cudahî danî: Gemeinschaft (civat), ku li ser têkiliyên kesane, xizmtî û nirxên hevpar ava ye, û Gesellschaft (civak), ku li ser peyman, berjewendî û têkiliyên bêkesane ava ye. Li gorî wî, modernîzasyon bi guherîna ji ya yekem ber bi ya duyem ve tê.

3.2. Durkheim: Hevgirtina mekanîkî û organîk

Émile Durkheim (1893) di civakên kevneşopî de “hevgirtina mekanîkî” dît, ku li ser wekheviya bawerî û jiyanê ava ye, û di civakên nûjen de “hevgirtina organîk”, ku li ser dabeşkirina kar û girêdayîbûna bi hev re ava ye. Durkheim herwiha bal kişand ser xetereya “anomî”yê, yanî rewşa bêrêzikî û windabûna nirxan, ku dikare di demên guherîna bilez de çêbibe.

3.3. Weber: Rasyonalîzasyon

Max Weber modernîteyê bi pêvajoya “rasyonalîzasyonê” ve girê da: belavbûna hesab, bîrokrasî û zanista ezmûnî di hemû qadên jiyanê de. Li gorî Weber, ev pêvajo bû sedema “efsûnrakirina dinyayê” (Entzauberung der Welt), yanî kêmbûna ravekirinên efsûnî û olî yên ji bo bûyerên xwezayî û civakî (Weber, 1919/1946).

4. Teoriya Modernîzasyonê û Rexneyên Wê

Di salên 1950 û 1960an de, teoriya modernîzasyonê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi bandor bû. Li gorî vê teoriyê, hemû civak di rêyeke wekhev re derbas dibin: ji civaka kevneşopî ya cotkar ber bi civaka nûjen a pîşesazî, bajarî û demokratîk ve. Kevneşopî di vê modelê de bi giranî wekî “astengiya” pêşketinê dihat dîtin.

Ev teorî ji çend aliyan ve hate rexnekirin. Yekem, wê modela Ewropaya Rojava û Amerîkaya Bakur wekî pîvana gerdûnî pêşkêş dikir. Duyem, ew bandora têkiliyên hêzê yên navneteweyî, wek kolonyalîzm û bazirganiya newekhev, kêm dinirxand. Sêyem, delîlên ezmûnî nîşan dan ku gelek civakên ku bi aborî modern bûn, hin kevneşopiyên xwe yên olî û malbatî parastin.

S. N. Eisenstadt (2000) ji bo vê rewşê têgeha “modernîteyên pirjimar” (multiple modernities) pêşniyar kir. Li gorî wî, modernîte ne modeleke yekane ye; civakên cuda saziyên nûjen li gorî mîrata xwe ya çandî û dîrokî bi awayên cuda şekil dane. Mînak, Japonya, Hindistan an welatên Rojhilata Navîn modernîzasyonê bi rêyên ku ji ya Ewropaya Rojava cuda ne derbas kirine.

5. Kevneşopiyên “Afirandî”

Dîroknas Eric Hobsbawm û Terence Ranger (1983) di berhema xwe ya navdar The Invention of Tradition de nîşan dan ku gelek kevneşopiyên ku “kevnar” xuya dikin, bi rastî di serdema nûjen de, bi taybetî di sedsalên 19 û 20an de, hatine afirandin an ji nû ve şekil girtine. Mînakên wan ji merasîmên padîşahiya Brîtanî heta hin cil û bergên “neteweyî” bûn. Li gorî wan, ev kevneşopî bi gelemperî ji bo xurtkirina nasnameya netewî, rewakirina saziyan an avakirina hestê aîdiyetê dihatin afirandin.

Ev nêrîn nîşan dide ku têkiliya kevneşopî û modernîteyê ne tenê “berxwedana” kevneşopiyê li hember guherînê ye. Carinan modernîte bi xwe kevneşopiyan diafirîne an ji nû ve şîrove dike. Ji ber vê yekê, pirsa “Gelo ev kevneşopî rastîn e?” ji pirsa “Ev kevneşopî îro çi fonksiyonê dibîne?” kêmtir girîng e.

6. Delîlên Ezmûnî: Lêkolîna Nirxên Cîhanê

Ronald Inglehart û Wayne Baker (2000), bi bikaranîna daneyên Lêkolîna Nirxên Cîhanê (World Values Survey) ji zêdetirî 60 civakan, têkiliya di navbera pêşketina aborî û nirxên çandî de lêkolîn kirin. Encamên wan du xalên girîng nîşan dan. Yekem, pêşketina aborî bi giştî bi guhertina nirxan re girêdayî ye: ji nirxên “kevneşopî” (wek girîngiya ol û rayedariya malbatê) ber bi nirxên “sekuler-rasyonel” ve, û ji nirxên “mayînê” (survival) ber bi nirxên “xwe-îfadekirinê” ve. Duyem, mîrata çandî ya civakan (wek kevneşopiyên olî yên Protestan, Katolîk, Ortodoks, Misilman an Konfuçyûsî) bandoreke domdar li ser nirxan dike, heta piştî kontrolkirina asta aborî.

Bi gotineke din, modernîzasyon nirxan diguherîne, lê civak ne bi heman awayî û ne ber bi heman xalê ve diguherin. Ev encam piştgiriya nêrîna “modernîteyên pirjimar” dike.

7. Globalîzasyon û Nasnameya Herêmî

Giddens (1990) globalîzasyonê wekî “xurtbûna têkiliyên civakî yên cîhanî” pênase dike, ku tê de bûyerên li cihekî bandorê li cihên dûr dikin. Medya, bazirganî û koçberî çand û nirxan bi lez di navbera civakan de belav dikin. Hin lêkolîner ditirsin ku ev pêvajo bibe sedema “yekrengbûna” çandan. Lêbelê lêkolînên din nîşan didin ku globalîzasyon dikare hestê nasnameya herêmî jî xurt bike: dema mirov bi çandên din re rû bi rû dimînin, carinan bêtir li ser kokên xwe difikirin û hewl didin wan biparêzin.

8. Mînakên ji Civaka Kurdî

Civaka Kurdî di sedsala dawî de guherînên bilez jiyaye: bajarvanî, koçberiya navxweyî û derveyî, perwerdeya bi zimanên din, û belavbûna medyaya dîjîtal. Di vê çarçoveyê de çend mînak têkiliya tevlihev a kevneşopî û modernîteyê nîşan didin:

• Ziman: Kurdî ji aliyekî ve di bin zexta zimanên fermî yên dewletan de maye; ji aliyê din ve, amûrên nûjen ên wek înternet, medyaya civakî û sepanên mobîl derfetên nû ji bo nivîsandin û belavkirina Kurdî afirandine.
• Newroz: Cejneke kevnar a destpêka biharê ye ku di sedsala 20an de, bi taybetî bi girêdana bi çîroka Kawayê Hesinkar re, bûye sembola nasnameya netewî. Ev mînakeke baş e ji bo nêrîna Hobsbawm û Ranger a li ser ji nû ve şîrovekirina kevneşopiyan.
• Malbat: Avahiya malbata mezin a gundewarî li bajaran ber bi malbata biçûk ve diguhere, lê têkiliyên xizmtiyê û piştgiriya malbatî hîn jî girîng dimînin.
• Kevneşopiya devkî: Dengbêjî û çîrokbêjî, ku berê di odeyên gundan de dijiyan, îro di radyo, televizyon û platformên dîjîtal de cihekî nû dibînin.

9. Encam

Têkiliya di navbera kevneşopî û modernîteyê de ne têkiliyeke hêsan a “kevn li dijî nû” ye. Nêrînên klasîk ên Tönnies, Durkheim û Weber guherînên kûr ên ku modernîzasyon bi xwe re anî ravekirin, lê lêkolînên paşê nîşan dan ku ev guherîn ne yekrêz in û ne li her derê wekhev in. Têgeha “modernîteyên pirjimar”, analîza “kevneşopiyên afirandî” û daneyên ezmûnî yên li ser nirxên cîhanê hemû nîşan didin ku civak modernîteyê li gorî mîrata xwe şekil didin, û kevneşopî jî di nav modernîteyê de diguherin û nû dibin. Ji ber vê yekê pirsa girîng ne ew e ku civakek “kevneşopî an nûjen” be, lê ew e ku ew çawa di navbera van her du hêzan de rêyeke wateyî ava dike.

Çavkanî

• Durkheim, É. (1893). De la division du travail social. Félix Alcan.
• Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple modernities. Daedalus, 129(1), 1–29.
• Giddens, A. (1990). The consequences of modernity. Stanford University Press.
• Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
• Inglehart, R., & Baker, W. E. (2000). Modernization, cultural change, and the persistence of traditional values. American Sociological Review, 65(1), 19–51.
• Shils, E. (1981). Tradition. University of Chicago Press.
• Tönnies, F. (1887). Gemeinschaft und Gesellschaft. Fues’s Verlag.
• Weber, M. (1946). Science as a vocation. In H. H. Gerth & C. W. Mills (Eds. & Trans.), From Max Weber: Essays in sociology. Oxford University Press. (Berhema orîjînal 1919)