Kurte
Ev gotar dîroka sînemayê ji ceribandinên pêşîn ên dawiya sedsala 19an heta serdema dîjîtal û platformên weşana serhêl bi awayekî kronolojîk û analîtîk dinirxîne. Pêşî paşxaneya teknîkî û dahênanên pêşîn ên Louis Le Prince, Thomas Edison û birayên Lumière tên ravekirin. Paşê serdema fîlmên bêdeng, pêşketina zimanê sînemayî bi derhênerên wek Georges Méliès, D. W. Griffith û Sergei Eisenstein, hatina dengê, sîstema studyoyê ya Hollywoodê û tevgerên nûjen ên wek Neorealîzma Îtalî û Pêla Nû ya Fransî tên nîqaşkirin. Beşên paşîn li ser “Hollywooda Nû”, şoreşa bandorên komputerê (CGI), sînemaya dîjîtal û platformên serhêl disekinin. Herwiha cihê sînemaya Kurdî di vê dîrokê de bi kurtî tê nîşandan. Encam ew e ku dîroka sînemayê ne tenê dîroka teknolojiyê ye, lê dîroka zimanekî hunerî, pîşesaziyeke aborî û neynikeke civakî ye ku bi guhertinên siyasî û çandî re her tim diguhere.

Peyvên sereke: dîroka sînemayê, fîlma bêdeng, birayên Lumière, Hollywood, Pêla Nû, CGI, sînemaya Kurdî

1. Destpêk

Sînema yek ji hunerên herî ciwan e, lê di demeke kurt de bû yek ji hunerên herî bi bandor ên cîhanê. Di nêzî sed û sî salan de, ew ji ceribandineke teknîkî ya hêsan bû pîşesaziyeke gerdûnî, zimanekî hunerî yê dewlemend û amûreke girîng a çand û siyasetê. Ev gotar hewl dide ku vê pêvajoyê di çend qonaxên sereke de binirxîne, û li ser guhertinên teknîkî, hunerî û civakî bisekine (Cook, 2016; Bordwell & Thompson, 2010).

2. Zayîna Sînemayê

2.1. Paşxaneya teknîkî

Sînema li ser bingeha çend dahênanên kevntir ava bû: wênegirtin (fotografî), amûrên ku xeyala tevgerê çêdikin (wek zoetrope), û pêşandana wêneyan bi ronahiyê. Di salên 1870 û 1880an de, wênegirê Brîtanî-Amerîkî Eadweard Muybridge bi rêzeyên wêneyan tevgera hespan û mirovan tomar kir. Ev xebat nîşan da ku tevger dikare bi rêzeyeke wêneyan were perçekirin û ji nû ve were avakirin.

2.2. Dahênerên pêşîn

Dahênerê Fransî Louis Le Prince di sala 1888an de li bajarê Leedsê yê Îngilîstanê dîmenên kurt ên tevgerê kişandin; yek ji wan, ku bi navê “Roundhay Garden Scene” tê naskirin, bi gelemperî wekî yek ji fîlmên herî kevn ên ku mane tê hesibandin. Li Amerîkayê, di laboratûara Thomas Edison de, William Kennedy Laurie Dickson di destpêka salên 1890an de Kinetoscope pêş xist: amûreke ku tê de kesek bi tenê dikaribû bi rêya qulikekê li fîlmeke kurt temaşe bike (Musser, 1990).

2.3. Birayên Lumière

Birayên Fransî Auguste û Louis Lumière amûreke bi navê Cinématographe çêkirin ku hem dikaribû fîlm bikişîne, hem çap bike û hem jî li ser perdeyê nîşan bide. Di 28ê Kanûna Pêşîn a 1895an de, wan li Grand Café ya Parîsê ji bo temaşevanên ku bilêt kirîbûn, pêşandaneke giştî ya fîlmên kurt lidar xist. Ev bûyer bi gelemperî wekî “zayîna sînemayê” tê binavkirin. Di nav fîlmên wan ên pêşîn de La Sortie de l’usine Lumière (Derketina Karkeran ji Fabrîkeyê) hebû. Fîlma wan a navdar L’Arrivée d’un train en gare de La Ciotat (Gihîştina Trênê) di sala 1895an de hat kişandin û di sala 1896an de hat nîşandan. Çîroka ku dibêje temaşevan ji tirsa trênê reviyan, bi gelemperî ji aliyê dîroknasan ve wekî efsaneyeke zêdekirî tê dîtin.

3. Serdema Fîlmên Bêdeng (1895–1927)

3.1. Ji “sînemaya balkêşiyan” ber bi vegotinê ve

Fîlmên pêşîn bi giranî dîmenên kurt ên jiyana rojane an jî “balkêşiyên” dîtbarî bûn. Dîroknasê sînemayê Tom Gunning ji vê qonaxê re “sînemaya balkêşiyan” (cinema of attractions) gotiye: sînemayeke ku bêtir li ser nîşandana tiştên ecêb û balkêş disekine, ne li ser vegotina çîrokekê (Gunning, 1986).

Georges Méliès, ku sêrbazek bû, bi fîlmên wek Le Voyage dans la Lune (Rêwîtiya Heyvê, 1902) nîşan da ku sînema dikare cîhanên xeyalî biafirîne. Wî gelek teknîkên “efektên taybet” pêş xistin, wek rawestandina kamerayê û guhertina tiştan, an jî rûxandina du wêneyan li ser hev.

3.2. Pêşketina zimanê sînemayî

Di salên 1900 û 1910an de, derhêneran gav bi gav zimanekî sînemayî yê nû pêş xistin: guhertina mezinahiya dîmenan (dîmenên nêzîk û dûr), birîna di navbera cihên cuda de (montaj) û vegotina paralel a çend xetên çîrokê. Derhênerê Amerîkî D. W. Griffith di vê pêvajoyê de rolekê girîng lîst. Lêbelê, fîlma wî ya navdar The Birth of a Nation (1915), her çend ji aliyê teknîkî ve bi bandor bû jî, bi nîşandana nijadperest a Afrîkî-Amerîkiyan û bi pîrozkirina Ku Klux Klanê ji wê demê ve rexneyên giran werdigire.

Li Yekîtiya Sovyetê, derhênerên wek Sergei Eisenstein teoriyên montajê pêş xistin. Fîlma wî Bronenosets Potyomkin (Keştiya Şer Potemkin, 1925) û bi taybetî dîmena derenceyên Odessayê, heta îro jî di dersên sînemayê de tê lêkolînkirin. Li Almanyayê, ekspresyonîzm bi fîlmên wek Das Cabinet des Dr. Caligari (1920) bi dekorên xwe yên xwar û ronahiya xwe ya dramatîk derket pêş.

3.3. Komedyenên mezin

Komediya bêdeng yek ji cureyên herî populer ên vê serdemê bû. Charlie Chaplin bi karakterê xwe yê “Tramp” (Gerok) û Buster Keaton bi îfadeya xwe ya bêguhertin û bi dîmenên xwe yên fîzîkî yên xeternak, bûn navdarên cîhanî. Fîlmên bêdeng bi muzîka zindî ya li salonê û bi nivîsên navber (intertitles) dihatin nîşandan; ji ber vê yekê, ew bi hêsanî dikaribûn ji bo temaşevanên ji zimanên cuda bên amadekirin.

4. Hatina Deng û Serdema Studyoyê

Fîlma The Jazz Singer (1927), ku ji aliyê Warner Bros. ve hat çêkirin, bi gelemperî wekî destpêka serdema fîlmên bi deng tê nîşandan. Divê were gotin ku ev fîlm bi tevahî ne bi deng bû; tenê stran û çend beşên axaftinê bi deng bûn, û beşên din wekî fîlmeke bêdeng bûn. Lêbelê, serkeftina wê bû sedem ku di nav çend salan de piraniya pîşesaziyê derbasî fîlmên bi deng bibe.

Ji salên 1930an heta dawiya salên 1940an, Hollywood di bin kontrola çend studyoyên mezin de bû, wek MGM, Paramount, Warner Bros., 20th Century Fox û RKO. Van studyoyan hem hilberîn, hem belavkirin û hem jî salonên sînemayê kontrol dikirin, û lîstikvan bi peymanên dirêj-demî bi wan ve girêdayî bûn. Ji vê serdemê re pir caran “Serdema Zêrîn a Hollywoodê” tê gotin. Cureyên wek western, mûzîkal, komediya romantîk, fîlmên gangsteran û “film noir” di vê demê de bûn standard. Di sala 1948an de, biryara Dadgeha Bilind a Amerîkayê ya li dijî Paramount kontrola studyoyan a li ser salonên sînemayê qels kir û destpêka dawiya vê pergalê bû.

5. Tevgerên Nûjen: Neorealîzm û Pêla Nû

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, li Îtalyayê tevgereke bi navê Neorealîzm derket. Derhênerên wek Roberto Rossellini û Vittorio De Sica fîlm li kolanan, bi lîstikvanên ne-profesyonel û li ser jiyana mirovên asayî çêkirin. Ladri di biciclette (Dizên Duçerxeyê, 1948) ya De Sica mînaka herî navdar a vê tevgerê ye. Rexnegirê Fransî André Bazin di nivîsên xwe de Neorealîzm wekî nêzîkbûneke nû ya sînemayê ji rastiyê re nirxand (Bazin, 1967).

Di dawiya salên 1950an de, li Fransayê komeke rexnegirên ciwan ên kovara Cahiers du cinéma dest bi çêkirina fîlman kirin. Ji vê tevgerê re “Pêla Nû” (Nouvelle Vague) tê gotin. Fîlmên wek Les Quatre Cents Coups (1959) ya François Truffaut û À bout de souffle (1960) ya Jean-Luc Godard bi kamerayên sivik, bi birînên ne-asayî û bi vegotinên kesane qaîdeyên kevneşopî şikandin. Ev tevger bandoreke mezin li ser sînemayên cîhanê kir, ji Japonyayê heta Brezîlyayê.

6. Hollywooda Nû û Blockbuster

Di dawiya salên 1960an û di salên 1970an de, nifşeke nû ya derhênerên Amerîkî, ku bi giranî di dibistanên sînemayê de perwerde bûbûn û ji sînemaya Ewropî bandor bûbûn, derket pêş. Derhênerên wek Francis Ford Coppola, Martin Scorsese, Steven Spielberg û George Lucas di nav vê nifşê de bûn. Ji vê serdemê re “Hollywooda Nû” tê gotin.

Di heman demê de, fîlmên wek Jaws (1975) ya Spielberg û Star Wars (1977) ya Lucas modela “blockbuster” ava kirin: fîlmên bi budçeyên mezin, kampanyayên reklamê yên berfireh û belavkirina li bi hezaran salonan di heman demê de. Ev model heta îro jî bingeha aboriya Hollywoodê ye.

7. Şoreşa Dîjîtal

7.1. CGI

Wêneyên ku bi komputerê hatine çêkirin (CGI) di salên 1970 û 1980an de bi awayekî sînorkirî dest pê kirin. Fîlma Tron (1982) yek ji mînakên pêşîn ên bikaranîna berfireh a grafîka komputerê bû. Jurassic Park (1993) nîşan da ku CGI dikare ajalên zindî yên realîst biafirîne, û Toy Story (1995) ya Pixar bû yekem fîlma dirêj a ku bi tevahî bi komputerê hatiye çêkirin.

7.2. Kamera û belavkirina dîjîtal

Di salên 2000an de, kamerayên dîjîtal gav bi gav cihê fîlma kîmyewî girtin. Ev guhertin lêçûna çêkirina fîlman kêm kir û derfet da derhênerên serbixwe û ciwan. Di salên 2010an de, piraniya salonên sînemayê jî derbasî projektorên dîjîtal bûn.

7.3. Platformên serhêl

Platformên weşana serhêl (streaming), wek Netflix, ku di sala 2007an de dest bi weşana fîlman li ser înternetê kir, awayê temaşekirina fîlman bi awayekî kûr guhertin. Îro gelek fîlm rasterast ji bo van platforman tên çêkirin. Ev guhertin hem derfetên nû ji bo sînemayên ji welatên cuda diafirîne, hem jî pirsên nû li ser pêşeroja salonên sînemayê û li ser kontrola çend şirketên mezin derdixe holê.

8. Sînemaya Kurdî di Dîroka Sînemayê de

Sînemaya Kurdî ji ber qedexeyên li ser ziman û nasnameyê dereng pêş ket. Yek ji navên herî girîng Yılmaz Güney e. Fîlma Yol (1982), ku senaryoya wê ji aliyê Güney ve hatibû nivîsandin û derhêneriya wê, dema ku ew di girtîgehê de bû, ji aliyê Şerif Gören ve li gorî talîmatên wî hatibû kirin, li Festîvala Cannesê Palme d’Or bi hevpişkî wergirt. Paşê, derhênerên wek Bahman Ghobadi, bi fîlma Zemanek ji bo Serxweşiya Hespan (2000), ku li Cannesê Caméra d’Or wergirt, sînemaya Kurdî bi temaşevanên navneteweyî dan nasîn. Îro, bi saya kamerayên dîjîtal û festîvalan, hejmara fîlmên bi Kurdî zêde dibe.

9. Encam

Dîroka sînemayê ji pêşketineke teknolojîk bêtir e. Ew dîroka zimanekî hunerî ye ku ji dîmenên kurt ên birayên Lumière heta fîlmên tevlihev ên bi CGI pêş ketiye. Ew herwiha dîroka pîşesaziyeke aborî ye ku ji studyoyên Hollywoodê heta platformên serhêl guheriye. Û di heman demê de, ew neynikeke civakê ye: fîlm her tim nirx, tirs û nakokiyên serdema xwe nîşan didin, carinan bi rexneyî û carinan jî bi awayekî ku pêşdaraziyên wê serdemê dubare dikin.

Ji bo sînemayên kêm-temsîlkirî, wek sînemaya Kurdî, guhertinên teknolojîk ên dawî derfetên nû diafirînin. Lêbelê, pirsên li ser belavkirin, darayî û gihîştina temaşevanan hîn jî girîng in. Pêşeroja sînemayê dê ne tenê bi teknolojiyê, lê bi van pirsên civakî û aborî jî were diyarkirin.

Çavkanî

• Bazin, A. (1967). What is cinema? (H. Gray, Trans.; Vol. 1). University of California Press.
• Bordwell, D., & Thompson, K. (2010). Film history: An introduction (3rd ed.). McGraw-Hill.
• Cook, D. A. (2016). A history of narrative film (5th ed.). W. W. Norton.
• Gunning, T. (1986). The cinema of attractions: Early film, its spectator and the avant-garde. Wide Angle, 8(3–4), 63–70.
• Musser, C. (1990). The emergence of cinema: The American screen to 1907. Charles Scribner’s Sons.
• Nowell-Smith, G. (Ed.). (1996). The Oxford history of world cinema. Oxford University Press.