Kurte
Sîstema Rojê ji Rojê, heşt gerstêrkan, gerstêrkên biçûk (dwarf), heyvan, asteroîd, komet û toz û gaza navgerstêrkî pêk tê. Ev gotar pêşî modela zanistî ya avabûna Sîstema Rojê, ango “hîpoteza nebulayê”, bi kurtî rave dike, ku li gorî wê Sîstema Rojê nêzî 4,6 milyar sal berê ji ewrekî gaz û tozê çêbûye. Paşê pênaseya fermî ya “gerstêrk” a Yekîtiya Navneteweyî ya Stêrnasiyê (IAU) ya sala 2006an û guhertina statûya Plûtoyê tên nîqaşkirin. Beşa sereke ya gotarê heşt gerstêrkan di du koman de dinirxîne: gerstêrkên kevirî yên hundirîn (Merkur, Venûs, Erd û Merîx) û gerstêrkên mezin ên derveyî (Jupîter, Saturn, Uranûs û Neptûn), bi taybetmendiyên wan ên fîzîkî yên sereke. Herî dawî, keşfên nû yên bi rêya mîsyonên fezayê û vedîtina gerstêrkên li derveyî Sîstema Rojê (eksoplanet) tên nirxandin. Gotar nîşan dide ku lêkolîna gerstêrkan ne tenê ji bo têgihîştina cîranên me, lê ji bo têgihîştina eslê Erdê û îhtîmala jiyanê li cihên din jî girîng e.

Peyvên sereke: Sîstema Rojê, gerstêrk, hîpoteza nebulayê, Plûto, eksoplanet, zanista gerstêrkan

1. Destpêk

Ji demên kevn ve mirovan li ezmanê şevê nihêrîne û dîtine ku hin “stêrk” li gorî stêrkên din tevdigerin. Peyva “planet” ji peyva Yewnanî planētēs tê, ku tê wateya “gerok”. Peyva Kurdî “gerstêrk” jî heman wateyê, ango “stêrka ku digere”, vedibêje. Pênc gerstêrkên ku bi çavan tên dîtin, Merkur, Venûs, Merîx, Jupîter û Saturn, ji aliyê gelek şaristaniyên kevn ve dihatin naskirin.

Di sedsala şazdehan de, Nîkolaus Kopernîkus modela “Roj-navendî” (heliyosentrîk) pêşniyar kir, ku li gorî wê Erd û gerstêrkên din li dora Rojê dizivirin. Di sedsala hivdehan de, Johannes Kepler qanûnên tevgera gerstêrkan diyar kirin û Galileo Galilei bi teleskopê heyvên Jupîterê dîtin. Bi vî awayî, lêkolîna nûjen a Sîstema Rojê dest pê kir. Îro, bi teleskopên pêşketî û mîsyonên fezayê, me agahiyên pir berfireh li ser gerstêrkan hene. Ev gotar armanc dike ku van agahiyan bi awayekî sîstematîk pêşkêş bike.

2. Avabûna Sîstema Rojê

2.1. Hîpoteza nebulayê

Li gorî modela zanistî ya îroyîn, Sîstema Rojê nêzî 4,6 milyar sal berê ji ewrekî mezin ê gaz û tozê, ku jê re “nebula” tê gotin, çêbûye. Ev ewr, belkî ji ber bandora teqîneke stêrkî ya nêzîk, dest pê kir ku di bin hêza gravîtasyonê de bicive. Piraniya madeyê li navendê kom bû û Roj çêbû. Madeya mayî bû dîskeke zivirî li dora Rojê, ku jê re “dîska protoplanetî” tê gotin (de Pater & Lissauer, 2015).

2.2. Çêbûna gerstêrkan

Di nav vê dîskê de, perçeyên tozê bi hev ve zeliqîn û perçeyên mezintir çêkirin, ku paşê bûn “planetesîmal”, ango laşên bi mezinahiya çend kîlometreyan. Van laşan bi hev re li hev xistin û gerstêrk çêkirin. Nêzî Rojê, ji ber germahiya bilind, tenê madeyên bi xala helînê ya bilind, wek kevir û metal, karibûn hişk bimînin; ji ber vê yekê gerstêrkên hundirîn kevirî ne. Li dûrî Rojê, li derveyî “xeta cemedê”, av û gazên din jî cemidîn, û gerstêrk karibûn pir mezin bibin û gazên mezin ên wek hîdrojen û helyûmê bikişînin (de Pater & Lissauer, 2015).

3. Pênaseya “Gerstêrk” û Pirsa Plûtoyê

Ji sala 1930an, dema ku stêrnasê Amerîkî Clyde Tombaugh Plûto dît, heta sala 2006an, Sîstema Rojê wekî xwedî neh gerstêrkan dihat naskirin. Lêbelê, di salên 1990î û 2000î de, gelek laşên din ên mîna Plûtoyê li herêma derveyî Neptûnê, ku jê re “Kembera Kuiper” tê gotin, hatin dîtin. Di sala 2005an de, laşek bi navê Erîs hat dîtin ku bi qasî Plûtoyê mezin bû.

Ji ber vê yekê, di sala 2006an de Yekîtiya Navneteweyî ya Stêrnasiyê (IAU) pênaseyeke fermî ya “gerstêrk” pejirand. Li gorî vê pênaseyê, gerstêrk laşek e ku (1) li dora Rojê dizivire, (2) têra xwe mezin e ku gravîtasyona wê ew bike şiklekî hema hema gilover, û (3) derdora rêya xwe ji laşên din paqij kiriye. Plûto du şertên pêşîn bi cih tîne, lê şertê sêyem na; ji ber vê yekê, ew wekî “gerstêrka biçûk” (dwarf planet) hat dabeşkirin (IAU, 2006). Ev biryar heta îro jî ji aliyê hin stêrnasan ve tê rexnekirin.

4. Gerstêrkên Hundirîn (Kevirî)

4.1. Merkur

Merkur gerstêrka herî nêzî Rojê û herî biçûk e, bi qûtreke nêzî 4 880 kîlometreyan. Ji ber ku atmosfera wê pir zirav e, germahiya rûyê wê di navbera roj û şevê de pir diguhere: di rojê de dikare ji 400 °C derbas bibe, û di şevê de dikare dakeve nêzî −180 °C. Salek li ser Merkurê, ango zivirîna wê ya li dora Rojê, nêzî 88 rojên Erdê ye. Mîsyona MESSENGER a NASAyê (2011–2015) nexşeya hûr a rûyê wê çêkir û delîlên cemedê li krateran nêzî polan dît, ku qet ronahiya rojê nagihîjin wan.

4.2. Venûs

Venûs bi mezinahiyê nêzî Erdê ye (qûtra wê nêzî 12 100 kîlometre), lê rewşa wê pir cuda ye. Atmosfera wê ya stûr bi giranî ji karbondîoksîdê pêk tê, û ewrên wê ji asîda sulfurîk in. Ji ber bandora serayê ya pir xurt, germahiya rûyê wê nêzî 465 °C ye, ku wê dike gerstêrka herî germ a Sîstema Rojê, hetta ji Merkurê germtir. Venûs bi awayekî pir hêdî û berevajî piraniya gerstêrkan dizivire. Venûs ji bo lêkolîneran mînakeke girîng e ji bo têgihîştina bandora serayê.

4.3. Erd

Erd gerstêrka sêyem a ji Rojê ye û heta niha tenê cihê ku jiyan lê tê zanîn e. Qûtra wê nêzî 12 742 kîlometre ye. Nêzî 71% ê rûyê wê bi avê hatiye nixumandin. Atmosfera wê bi giranî ji nîtrojen (nêzî 78%) û oksîjenê (nêzî 21%) pêk tê. Qada magnetîk a Erdê wê ji bayê rojê diparêze. Heyva Erdê, ku li gorî modela herî berbelav ji ber lêketineke mezin a di destpêka dîroka Erdê de çêbûye, di îstîqrara tewandina eksena Erdê de rol dilîze.

4.4. Merîx

Merîx, ku jê re “gerstêrka sor” tê gotin ji ber oksîda hesin a li ser rûyê wê, qûtreke nêzî 6 780 kîlometreyan heye. Atmosfera wê zirav e û bi giranî ji karbondîoksîdê pêk tê. Li ser Merîxê çiyayê herî bilind ê Sîstema Rojê, Olympus Mons, heye. Delîlên jeolojîk, wek geliyên çeman ên kevn û madeyên ku di avê de çêdibin, nîşan didin ku di dîroka kevn a Merîxê de av li ser rûyê wê hebûye. Ji ber vê yekê, Merîx yek ji armancên sereke yên lêkolîna li ser jiyana kevn e. Gerokên (rover) wek Curiosity û Perseverance li ser rûyê wê lêkolînan dikin.

5. Gerstêrkên Derveyî (Mezin)

5.1. Jupîter

Jupîter gerstêrka herî mezin a Sîstema Rojê ye, bi qûtreke nêzî 140 000 kîlometreyan; girseya wê ji ya hemû gerstêrkên din bi hev re zêdetir e. Ew “gerstêrkeke gazî ya mezin” e û bi giranî ji hîdrojen û helyûmê pêk tê. “Xala Sor a Mezin” a wê bahozeke mezin e ku herî kêm ji sedsala nozdehan ve tê çavdêrîkirin. Jupîter bi dehan heyvan hene; çar heyvên wê yên herî mezin, Io, Ewropa, Ganîmed û Kalîsto, ji aliyê Galileo ve di sala 1610an de hatin dîtin. Ewropa bi taybetî balkêş e, ji ber ku li gorî lêkolînan, di bin rûyê wê yê cemedî de okyanûseke ava şor heye.

5.2. Saturn

Saturn bi xelekên xwe yên berbiçav tê naskirin, ku ji perçeyên cemed û keviran pêk tên. Qûtra wê nêzî 116 000 kîlometre ye, lê tîrbûna wê ewqas kêm e ku ji ya avê jî kêmtir e. Saturn jî gerstêrkeke gazî ya mezin e. Heyva wê ya herî mezin, Tîtan, atmosfereke stûr a nîtrojenê heye û li ser rûyê wê gol û çemên metan û etanê yên şil hene. Mîsyona Cassini–Huygens (1997–2017) agahiyên pir berfireh li ser Saturn û heyvên wê kom kirin, û dît ku ji heyva Enceladus fîşekên avê derdikevin.

5.3. Uranûs

Uranûs di sala 1781ê de ji aliyê stêrnasê Brîtanî-Alman William Herschel ve hat dîtin; ew yekem gerstêrk bû ku bi teleskopê hat keşifkirin. Qûtra wê nêzî 50 700 kîlometre ye. Uranûs û Neptûn wekî “gerstêrkên cemedî yên mezin” tên dabeşkirin, ji ber ku ji bilî hîdrojen û helyûmê, mîqdareke mezin a av, amonyak û metanê dihewînin. Taybetmendiya herî ecêb a Uranûsê ew e ku eksena wê nêzî 98 derecan tewandî ye, ango ew hema hema li ser aliyê xwe dizivire. Ev yek belkî encama lêketineke mezin a di dîroka wê ya kevn de ye.

5.4. Neptûn

Neptûn gerstêrka herî dûr a Sîstema Rojê ye. Hebûna wê di sala 1846an de pêşî bi hesabên matematîkî, li ser bingeha guhertinên di rêya Uranûsê de, hat pêşbînîkirin, û paşê bi teleskopê hat dîtin. Ev yek yek ji serkeftinên mezin ên mekanîka Newtonî bû. Qûtra Neptûnê nêzî 49 200 kîlometre ye. Bayên li ser Neptûnê hin ji bayên herî bilez ên Sîstema Rojê ne. Heyva wê ya herî mezin, Trîton, berevajî zivirîna Neptûnê dizivire, ku nîşan dide ku dibe ku ew laşekî ji Kembera Kuiper bûye ku ji aliyê Neptûnê ve hatiye girtin.

6. Laşên Biçûk

Ji bilî gerstêrkan, Sîstema Rojê gelek laşên biçûk dihewîne. Kembera asteroîdan di navbera Merîx û Jupîterê de ye û bi hezaran laşên kevirî dihewîne; ya herî mezin, Ceres, îro wekî gerstêrkeke biçûk tê dabeşkirin. Kembera Kuiper li derveyî Neptûnê ye û Plûto û gelek laşên cemedî dihewîne. Herî dûr, Ewrê Oort heye, ku li gorî teoriyê, ewrekî gilover ê bi milyaran laşên cemedî ye û çavkaniya kometên bi demên dirêj e. Hebûna Ewrê Oort hîn bi awayekî rasterast nehatiye dîtin, lê ji bo ravekirina rêya kometan tê pêşniyarkirin.

7. Ji Sîstema Rojê Wêdetir: Eksoplanet

Di sala 1995an de, stêrnasên Swîsrî Michel Mayor û Didier Queloz yekem gerstêrka li dora stêrkeke mîna Rojê, 51 Pegasi b, dîtin (Mayor & Queloz, 1995). Ji bo vê keşfê, di sala 2019an de beşek ji Xelata Nobelê ya Fîzîkê ji wan re hat dayîn. Ji wê demê ve, bi rêya teleskopên wek Kepler û TESS, bi hezaran eksoplanet hatine dîtin. Ev keşf nîşan didin ku gerstêrk li dora stêrkan pir berbelav in, û ku pergalên gerstêrkî pir pirreng in; hin ji wan bi tevahî ji Sîstema Rojê cuda ne, wek “Jupîterên germ” ên ku pir nêzî stêrka xwe dizivirin.

Ev keşf bandor li ser têgihîştina me ya Sîstema Rojê jî kirin. Mînak, hebûna Jupîterên germ nîşan da ku gerstêrkên mezin dikarin piştî çêbûnê rêya xwe biguherin, ku ev jî bû sedema pêşxistina modelên nû li ser dîroka Sîstema Rojê bi xwe.

8. Encam

Sîstema Rojê nêzî 4,6 milyar sal berê ji ewrekî gaz û tozê çêbûye, û ji Rojê, heşt gerstêrkan û gelek laşên biçûk pêk tê. Gerstêrkên hundirîn kevirî û biçûk in, û gerstêrkên derveyî mezin in û bi giranî ji gaz û cemedê pêk tên. Pênaseya fermî ya gerstêrkê ya sala 2006an bû sedema guhertina statûya Plûtoyê. Mîsyonên fezayê û keşfa eksoplanetan di dehsalên dawî de têgihîştina me ya Sîstema Rojê bi awayekî girîng guhertin. Lêkolîna gerstêrkan, ji bilî nirxa xwe ya zanistî, ji bo bersivdana pirsên bingehîn ên wek eslê Erdê û îhtîmala jiyanê li cihên din jî girîng e.

Çavkanî

• de Pater, I., & Lissauer, J. J. (2015). Planetary sciences (2nd ed.). Cambridge University Press.
• Encyclopædia Britannica. (b.d.). Solar system. Di Encyclopædia Britannica de.
• International Astronomical Union. (2006). Resolution B5: Definition of a planet in the Solar System. IAU General Assembly, Prag.
• Mayor, M., & Queloz, D. (1995). A Jupiter-mass companion to a solar-type star. Nature, 378(6555), 355–359.