Kurte: Tevgera paşveçûnê (retrograd) ew diyarde ye ku tê de gerstêrkek ji Erdê ve demekê wekî ku berevajî rêya xwe ya asayî diçe xuya dike. Ev gotar ravekirina astronomîk a vê diyardeyê, dîroka wê ya zanistî û şîroveyên wê yên astrolojîk û psîkolojîk dinirxîne, bi taybetî baweriya populer a li ser “Merkur retrograd”.
1. Diyarde: Tiştê ku Em Dibînin
Dema ku em demeke dirêj li ezmên dinêrin, gerstêrk bi gelemperî li hember stêrkên paşxaneyê ber bi rojhilat ve diherikin. Lê carinan gerstêrkek hêdî dibe, radiweste, demekê ber bi rojava ve diçe û paşê dîsa vedigere rêya xwe ya asayî. Ji vê tevgera xuya re tevgera paşveçûnê an retrograd tê gotin (ji Latînî retrogradus, “gavavêtina paşve”).
2. Ravekirina Zanistî
Tu gerstêrk di rastiyê de paşve naçe. Diyarde xapandineke perspektîfê ye ku ji ber cudahiya leza zivirîna Erd û gerstêrkên din li dora Rojê çêdibe.
Mînakeke hêsan: tu li ser otobanê yî û ji otomobîleke hêdîtir derbas dibî. Dema ku tu jê derbas dibî, ew otomobîl li gorî dîmena li paş wê wekî ku paşve diçe xuya dike, her çend ew jî ber bi pêş ve diçe. Bi heman awayî, dema ku Erd ji gerstêrkeke derveyî wekî Merîx derbas dibe, Merîx demekê wekî ku paşve diçe xuya dike. Ji bo gerstêrkên hundirîn ên wekî Merkur û Venûsê jî, diyarde dema ku ew di navbera Erd û Rojê re derbas dibin çêdibe.
Merkur nêzîkî sê caran di salekê de, her carê nêzîkî sê hefteyan, retrograd xuya dike.
3. Girîngiya Dîrokî
Tevgera paşveçûnê di dîroka astronomiyê de pirsgirêkeke mezin bû. Di modela erd-navendî (geosentrîk) ya Ptolemaios de, ji bo ravekirina vê diyardeyê “epîsîkl” (çerxên li ser çerxan) hatin bikaranîn. Nîkolaus Kopernîkus di sala 1543an de nîşan da ku di modela roj-navendî (heliyosentrîk) de ev diyarde bi awayekî hêsan û xwezayî tê ravekirin (Kuhn, 1957). Ev yek bû yek ji argumanên sereke yên Şoreşa Kopernîkî.
4. Şîroveya Astrolojîk
Di astrolojiyê de, demên retrograd wekî demên ku “enerjiya gerstêrkê ber bi hundir ve diçe” têne şîrovekirin. Bi taybetî “Merkur retrograd” bi pirsgirêkên ragihandinê, teknolojiyê, rêwîtiyê û biryaran ve tê girêdan. Astrolog pêşniyar dikin ku di van deman de karên nîvco werin temamkirin û biryarên mezin werin paşxistin.
5. Gelo Merkur Retrograd Bi Rastî Bandorê Dike?
Ji aliyê fîzîkî ve: na. Pozîsyona Merkur ji Erdê ve bandoreke fîzîkî ya pîvanbar li ser ragihandin, komputer an pergalên teknolojîk nake. Hêza kişandinê ya Merkur li ser Erdê pir kêm e û di demên retrograd de jî naguhere; tu lêkolîneke zanistî têkiliyeke wiha piştrast nekiriye.
Ji aliyê psîkolojîk ve: dibe ku bi awayekî nerasterast. Kesên ku bawer dikin ku Merkur retrograd e, dibe ku pirsgirêkên asayî yên rojane, wekî telefoneke ku dixitime an planeke ku tevlihev dibe, bi vê yekê ve girêbidin. Ev meyl di psîkolojiyê de wekî pêşbiriya piştrastkirinê (confirmation bias) tê naskirin: mirov bûyerên ku bi baweriya wan re li hev tên bi bîr tînin û yên din ji bîr dikin (Nickerson, 1998).
6. Encam
Tevgera paşveçûnê diyardeyeke astronomîk a rastîn e, lê ne tevgereke rastîn e; ew encama perspektîfa me ya ji Erdê ye. Di dîroka zanistê de, ravekirina vê diyardeyê alîkariya qebûlkirina modela roj-navendî kir. Şîroveyên astrolojîk xwedî bingeheke zanistî nînin, lê dibe ku ji bo hin kesan wekî bîranîneke sembolîk kar bikin: “Raweste, kontrol bike, dîsa bifikire.”
Çavkanî
- Kuhn, T. S. (1957). The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought. Cambridge, MA: Harvard University Press.
- NASA Science. (2023). Mercury: Facts û Retrograde Motion. science.nasa.gov.
- Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220.
