Kurte
Ramana gerdûnên paralel an pirgerdûnê (multiverse) di sedsala bîstan de ji çîrokên zanistî derbasî nîqaşên fîzîka teorîk bû. Ev gotar sê çarçoveyên sereke yên vê ramanê dinirxîne: (1) gerdûna bêdawî ya ku ji qada çavdêrîkirî mezintir e; (2) pirgerdûna ku ji enflasyona kozmîk a herheyî derdikeve; û (3) şîroveya “gelek cîhanan” a mekanîka kuantumê ku Hugh Everett di sala 1957an de pêşkêş kir. Gotar her wiha pirsa “ezê din” (kopiyên kesekî li gerdûnên din) û rexneyên felsefî û metodolojîk ên li ser ceribandinbûna van teoriyan nîqaş dike. Encam ev e ku pirgerdûn ji hêla matematîkî ve bi hin modelên fîzîkî re li hev dike, lê heta niha ti delîleke çavdêrîkirî ya rasterast li ser hebûna gerdûnên din tune ye. Ji ber vê yekê ev raman îro wekî hîpotezeke teorîk tê dîtin, ne wekî rastiyeke piştrastkirî.

Peyvên sereke: pirgerdûn, kozmolojî, enflasyona kozmîk, mekanîka kuantumê, şîroveya Everett, felsefeya zanistê

1. Destpêk

Mirov ji demên kevnar ve li ser sînorên gerdûnê fikirîne. Lê di sedsala bîstan de, bi pêşketina kozmolojiyê û mekanîka kuantumê, pirseke nû derket holê: gelo gerdûna ku em tê de dijîn yekane ye, an ew tenê yek ji gelek gerdûnan e? Ev pirs pir caran bi pirseke kesanetir ve tê girêdan: gelo dibe ku li cihekî din kesekî wekî me, bi heman bîranîn û heman navî, hebe?

Di vê gotarê de ev pirs bi awayekî akademîk tên nirxandin. Armanc ne ew e ku hebûna gerdûnên paralel were îspatkirin an redkirin, lê ew e ku were nîşandan ka kîjan teoriyên fîzîkî vê ramanê pêşniyar dikin, ew li ser kîjan bingehan disekinin û sînorên wan çi ne. Têgeha “gerdûnên paralel” di wêjeya zanistî de ne yek têgeh e; bi kêmanî sê-çar çarçoveyên cuda bi vî navî tên binavkirin (Tegmark, 2003).

2. Gerdûna Çavdêrîkirî û Sînorên Wê

Li gorî pîvanên peyka Planck, temenê gerdûnê nêzî 13,8 mîlyar salan e (Planck Collaboration, 2020). Ji ber ku leza ronahiyê sînordar e, em tenê dikarin ronahiya ku di vê demê de gihîştiye me bibînin. Ji vê herêmê re “gerdûna çavdêrîkirî” tê gotin. Divê were zanîn ku ji ber firehbûna fezayê, nîvtîrêja gerdûna çavdêrîkirî ne 13,8 mîlyar sal-ronahî ye, lê tê texmînkirin ku nêzî 46 mîlyar sal-ronahî ye.

Gelo li derveyî vê sînorê çi heye? Daneyên kozmolojîk nîşan didin ku geometriya fezayê pir nêzî “rast” (flat) e. Ev rewş bi modelên ku tê de gerdûn pir mezin an jî bêdawî ye re li hev dike, lê wê îspat nake. Heke gerdûn bi rastî bêdawî be û madde li her derê bi awayekî nêzî hev belav bûbe, hin fîzîknas îddîa dikin ku divê her rêzbûneke gengaz a madeyê gelek caran dubare bibe. Tegmark (2003) ji vê rewşê re “pirgerdûna asta I” dibêje: herêmên dûr ên heman fezayê ku qanûnên fîzîkê tê de heman in, lê rewşên wan ên destpêkê cuda ne.

2.1. Îdîaya “kopiyên me”

Li gorî vê argûmanê, di fezayeke bêdawî de dibe ku herêmeke wiha hebe ku tê de kopiyeke rastîn a Erdê û xwendevanê vê gotarê heye. Tegmark (2003) bi hesabeke texmînî diyar dike ku dûrahiya heta kopiya herî nêzîk dê bi qasî 10 bi hêza 10²⁸ metreyan be, ango hejmareke ewqas mezin ku bi ti awayî nayê fêmkirin. Lê ev hesab li ser du texmînan disekine: ku fezayê bi rastî bêdawî ye û ku belavbûna madeyê li her derê bi heman awayî ye. Ti ji van her du texmînan bi çavdêriyê nayê piştrastkirin.

3. Enflasyona Kozmîk û Pirgerdûna “Bilbilan”

Di sala 1981ê de Alan Guth teoriya enflasyona kozmîk pêşniyar kir. Li gorî vê teoriyê, gerdûn di beşeke pir biçûk a saniyeya yekem de bi lezeke pir mezin firehbûye (Guth, 1981). Enflasyonê ji bo şîrovekirina hin taybetmendiyên gerdûnê, wek homojeniya radyasyona paşxaneya kozmîk û geometriya wê ya nêzî rast, bersivên xurt dan.

Di guhertoyên paşîn ên vê teoriyê de, ku wekî “enflasyona herheyî” tên naskirin, firehbûna bilez li hin herêman radiweste, lê li herêmên din berdewam dike. Her herêma ku firehbûn tê de rawestiyaye dikare bibe “gerdûneke bilbilî” ya serbixwe. Bi vî awayî, li gorî van modelan, hejmareke pir mezin an bêdawî ya gerdûnan dikare çêbibe (Linde, 1986). Di hin ji van modelan de, bi taybetî dema ku bi teoriya têlan (string theory) re tên girêdan, gengaz e ku domdarên fîzîkî yên wek girseya perçeyan an hêza hêzên bingehîn ji gerdûnekê heta gerdûneke din cuda bin.

3.1. Pirgerdûn û pirsa “ahenga xweş”

Hin domdarên xwezayê wisa xuya dikin ku ji bo hebûna stêr, gerstêrk û jiyanê bi awayekî pir hûr hatine eyarkirin. Mînak, heke domdara kozmolojîk pir mezintir bûya, galaksî çênedibûn. Hin fîzîknas pirgerdûnê wekî şîroveyeke vê “ahenga xweş” (fine-tuning) dibînin: heke gelek gerdûn bi domdarên cuda hebin, ne ecêb e ku em xwe di yekê de dibînin ku jiyan tê de gengaz e. Ji vê nêzîkatiyê re “prensîba antropîk” tê gotin. Lê rexnegir dibêjin ku ev şîrove pirsê bi rastî bersiv nade, tenê wê vediguhezîne astekê din (Ellis, 2011).

4. Mekanîka Kuantumê û Şîroveya Gelek Cîhanan

Çarçoveya sêyem ji mekanîka kuantumê tê. Di vê teoriyê de, rewşa pergaleke fîzîkî bi “fonksiyona pêlê” tê ravekirin. Fonksiyona pêlê dikare di heman demê de çend îhtîmalan bihewîne; ji vê rewşê re “superpozîsyon” tê gotin. Lê dema ku pîvandinek tê kirin, em her tim tenê encamekê dibînin. Pirsa ka çima û çawa ev diqewime wekî “pirsgirêka pîvandinê” tê naskirin.

Di şîroveya klasîk a Kopenhagê de tê gotin ku di dema pîvandinê de fonksiyona pêlê “hildiweşe” û tenê îhtîmalek dimîne. Di sala 1957an de Hugh Everett III di teza xwe ya doktorayê de nêzîkatiyeke din pêşniyar kir: fonksiyona pêlê qet hilnayweşe; li şûna wê, her encamek gengaz di “şaxek”ê de rast dibe û çavdêr jî bi xwe dibe beşeke vê pergalê (Everett, 1957). Paşê Bryce DeWitt ev raman bi navê “şîroveya gelek cîhanan” (many-worlds interpretation) belav kir (DeWitt, 1970).

4.1. Wateya “şaxbûnê”

Li gorî vê şîroveyê, dema ku bûyereke kuantumî çêdibe, cîhan bi awayekî “şax dibe” û di her şaxekê de encameke cuda heye. Divê baş were fêmkirin ku ev şax ne gerdûnên ku li cihekî dûr ên fezayê ne; ew beşên cuda yên heman fonksiyona pêlê ya gerdûnî ne. Ji ber pêvajoyeke bi navê “dekoherans”, ev şax bi pratîkî êdî nikarin bandorê li hev bikin (Carroll, 2019).

Mînaka populer a “heke min îro li şûna qehweyê çay vexwaribûya” divê bi baldarî were nirxandin. Biryarên mirovan bi giranî ji pêvajoyên biyolojîk ên mezin derdikevin, ne ji bûyereke kuantumî ya yekane. Ji ber vê yekê ne zelal e ku her biryareke rojane rasterast dibe sedema “şaxbûn”eke cuda. Fîzîknas di vê mijarê de hemfikir nînin.

5. “Ezê Din”: Pirsa Nasname û Kesayetiyê

Heke yek ji van modelan rast be, gelo kesekî ku li gerdûneke din dijî û hemû bîranînên min hene, “ez” im? Ev pirs ji fîzîkê derbasî felsefeya hiş û nasnameyê dibe. Di felsefeyê de ji mêj ve tê nîqaşkirin ka nasnameya kesekî bi berdewamiya laş, bi berdewamiya bîranînan an bi tiştekî din ve girêdayî ye.

Ji hêla fîzîkî ve, du kopiyên ku di destpêkê de wekî hev in, piştî demeke kurt dê ezmûnên cuda bijîn û êdî ne wekî hev bin. Ji ber vê yekê gelek fîlozof dibêjin ku heta di rewşa hebûna kopiyan de jî, her yek dê bibe kesekî serbixwe. Ji aliyê din ve, ti ji modelên ku li jor hatin behskirin rêyekê nade ku em bi “ezê xwe yê din” re têkilî deynin an wî bibînin.

6. Gelo Têkilî Di Navbera Gerdûnan de Gengaz e?

Di çand û sînemaya populer de pir caran tê nîşandan ku mirov dikarin bi rêya kunên reş an “dergehan” derbasî gerdûnên din bibin. Lê di fîzîka heyî de ti delîl li ser vê yekê tune ye. Di şîroveya gelek cîhanan de, ji ber dekoheransê, şax bi pratîkî ji hev qut in. Di modela enflasyonê de jî gerdûnên bilbilî bi giranî ji ber firehbûna fezayê ji hev dûr dikevin.

Hin lêkolîneran pêşniyar kiriye ku dibe ku di demên pir destpêkê de du gerdûnên bilbilî li hev ketibin û şopek li ser radyasyona paşxaneya kozmîk hiştibe. Lêkolînên li ser daneyan hatine kirin, lê heta niha ti şopeke wiha ya piştrastkirî nehatiye dîtin. Ji ber vê yekê, îddîaya ku kunên reş an “tunela kuantumê” deriyên gerdûnên din in, ji pêşniyareke spekulatîf wêdetir naçe.

7. Rexne: Gelo Pirgerdûn Zanist e?

Pirsa herî girîng a metodolojîk ev e: heke em nikaribin gerdûnên din çavdêrî bikin, gelo teoriya pirgerdûnê dikare were ceribandin? Li gorî nêrîna Karl Popper, teoriyeke zanistî divê bikaribe were “derewînkirin”, ango divê çavdêriyek hebe ku dikare wê teoriyê xelet derxe. Fîzîknas George Ellis (2011) bi vê bingehê dibêje ku pirgerdûn ji felsefeyê nêzîktir e ji zanistê, ji ber ku hebûna gerdûnên din rasterast nayê ceribandin.

Alîgirên vê ramanê bersiv didin ku pirgerdûn ne teoriyeke serbixwe ye, lê encameke teoriyên din e ku bi xwe dikarin werin ceribandin. Mînak, heke teoriya enflasyonê bi çavdêriyan were xurtkirin û ew teorî bi xwezayî pirgerdûnê pêşbînî bike, wê demê hebûna pirgerdûnê jî xurttir dibe (Tegmark, 2003; Greene, 2011). Ev nîqaş îro jî di nav fîzîknas û fîlozofên zanistê de berdewam e û lihevkirineke giştî tune ye.

• Argûmana alîgiran: pirgerdûn ji teoriyên ku bi serkeftî hatine ceribandin derdikeve, ne ji texmînên keyfî.
• Argûmana rexnegiran: pêşbîniyên pirgerdûnê bi xwe nayên ceribandin û ji ber vê yekê nikarin bibin beşeke zanista ampîrîk.
• Nêrîna navîn: pirgerdûn hîpotezeke meşrû ye ku dikare rêberiya lêkolînan bike, lê divê wekî rastiyeke piştrastkirî neyê pêşkêşkirin.

8. Encam

Ramana gerdûnên paralel ne ramanek yekane ye, lê komek ji modelên cuda ye ku ji kozmolojî û mekanîka kuantumê derdikevin. Gerdûna bêdawî, enflasyona herheyî û şîroveya gelek cîhanan her yek bi awayekî cuda behsa “cîhanên din” dikin. Hemû ev model ji hêla matematîkî ve tutarî ne û ji hêla hin fîzîknasên navdar ve tên parastin.

Lêbelê, heta niha ti delîleke çavdêrîkirî ya rasterast li ser hebûna gerdûnên din an “ezekî din” nehatiye dîtin. Ji ber vê yekê, nêrîna herî rast ev e ku pirgerdûn wekî hîpotezeke teorîk a balkêş were dîtin, ne wekî rastiyeke zanistî ya îspatkirî. Ev mijar hem ji bo fîzîkê, hem jî ji bo felsefeya zanistê, yek ji qadên herî zindî yên nîqaşê ye.

Çavkanî

• Carroll, S. (2019). Something deeply hidden: Quantum worlds and the emergence of spacetime. Dutton.
• DeWitt, B. S. (1970). Quantum mechanics and reality. Physics Today, 23(9), 30–35.
• Ellis, G. F. R. (2011). Does the multiverse really exist? Scientific American, 305(2), 38–43.
• Everett, H. (1957). “Relative state” formulation of quantum mechanics. Reviews of Modern Physics, 29(3), 454–462.
• Greene, B. (2011). The hidden reality: Parallel universes and the deep laws of the cosmos. Alfred A. Knopf.
• Guth, A. H. (1981). Inflationary universe: A possible solution to the horizon and flatness problems. Physical Review D, 23(2), 347–356.
• Linde, A. D. (1986). Eternally existing self-reproducing chaotic inflationary universe. Physics Letters B, 175(4), 395–400.
• Planck Collaboration. (2020). Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. Astronomy & Astrophysics, 641, A6.
• Tegmark, M. (2003). Parallel universes. Scientific American, 288(5), 40–51.