Kurte
Albert Einstein (1879–1955) yek ji fîzîknasên herî bi bandor ên sedsala 20an e. Ew bi taybetî bi teoriyên rêjeyîbûna taybet û giştî, bi ravekirina diyardeya fotoelektrîk û bi beşdariya xwe di bingehên fîzîka kuantûmê de tê naskirin. Ev gotar jiyana Einstein, ji zarokatiya wî li Almanyayê heta salên wî yên dawî li Princetonê, li ser bingeha jiyannameyên zanistî yên naskirî dinirxîne. Paşê xebatên wî yên sereke yên “sala mûcîzeyan” (1905), teoriya rêjeyîbûna giştî (1915) û ceribandinên ku ew piştrast kirin, bi zimanekî sade tên ravekirin. Her wiha nêrînên wî yên li ser mekanîka kuantûmê, rola wî di nîqaşên li ser çekên navokî de û helwestên wî yên civakî û siyasî tên nîqaşkirin. Di dawiyê de mîrateya wî ya zanistî, ji GPSê heta kifşkirina pêlên gravîtasyonê, tê nirxandin. Encam nîşan dide ku Einstein ne tenê agahiyên nû, lê awayekî nû yê fikirîna li ser dem, cih û gerdûnê afirand.

Peyvên sereke: Albert Einstein, rêjeyîbûna taybet, rêjeyîbûna giştî, diyardeya fotoelektrîk, dîroka fîzîkê, Xelata Nobelê

1. Destpêk

Navê Albert Einstein îro hema hema bûye hevwateya “jîrbûnê”. Hevkêşeya wî ya navdar E = mc² li ser tîşort û afîşan tê nivîsîn û wêneyên wî li seranserê cîhanê tên naskirin. Lêbelê li pişt vê navdariyê jiyaneke tevlihev û xebateke zanistî ya kûr heye ku têgihiştina me ya li ser fîzîkê ji binî ve guhert. Ev gotar hewl dide ku hem jiyana wî û hem jî naveroka xebatên wî yên sereke bi awayekî zelal pêşkêş bike.

2. Jiyan

2.1. Zarokatî û xwendin (1879–1900)

Albert Einstein di 14ê adara 1879an de li bajarê Ulmê, li Almanyayê, di nav malbateke Cihû de ji dayik bû. Malbat paşê çû Mûnîhê, ku bavê wî Hermann û apê wî Jakob li wir şirketeke elektrîkê birêve dibirin. Li gorî jiyannameyên wî, Einstein di zarokatiya xwe de bi pusula û bi pirtûkeke geometriyê pir bandor bûbû (Pais, 1982). Ew ji pergala perwerdeyê ya hişk a dibistanên Alman hez nedikir.

Di sala 1896an de Einstein dest bi xwendina li Zanîngeha Teknîkî ya Federal (ETH) a Zurichê, li Swîsreyê, kir û di sala 1900an de mezûn bû. Li vir ew bi Mileva Marić re, ku yek ji xwendekarên jin ên kêm ên fîzîkê bû, nas bû û di sala 1903an de bi wê re zewicî.

2.2. Ofîsa patentan û “sala mûcîzeyan” (1902–1905)

Piştî mezûnbûnê, Einstein nikaribû li zanîngehekê kar bibîne. Di sala 1902an de ew li Ofîsa Patentan a Swîsreyê li Bernê wekî pisporê teknîkî dest bi kar kir. Ev kar wextê wî yê azad dihişt ku li ser fîzîkê bifikire. Di sala 1905an de, ku paşê wekî “sala mûcîzeyan” (annus mirabilis) hat binavkirin, wî çar gotarên bingehîn weşandin û her wiha teza xwe ya doktorayê li Zanîngeha Zurichê qedand (Isaacson, 2007).

2.3. Kariyera akademîk û navdarî (1908–1933)

Piştî 1905an navdariya Einstein di nav fîzîknasan de zêde bû. Wî li zanîngehên Bern, Zurich û Pragê ders da û di sala 1914an de çû Berlînê, ku li wir bû endamê Akademiya Zanistan a Prûsyayê. Di sala 1915an de teoriya rêjeyîbûna giştî temam kir. Di sala 1919an de, piştî ku pîvanên di dema girtina rojê de pêşbîniya wî piştrast kirin, ew li seranserê cîhanê navdar bû. Di heman salê de ji Mileva veqetiya û bi Elsa Löwenthal re, ku pismama wî bû, zewicî.

2.4. Koç û salên dawî (1933–1955)

Bi hatina Partiya Nazî ya bi rêberiya Adolf Hitler li ser desthilatdariyê di sala 1933an de, Einstein, ku Cihû bû û bi helwestên xwe yên aştîxwaz dihat naskirin, neçar ma ku Almanyayê biterikîne. Ew çû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Enstîtuya Lêkolînên Pêşketî (Institute for Advanced Study) a Princetonê, li New Jerseyê, dest bi kar kir. Di sala 1940an de bû welatiyê Amerîkayê. Einstein heta dawiya jiyana xwe li Princetonê ma û hewl da ku “teoriyeke qada yekgirtî” ava bike, lê ev armanc bi cih nehat. Ew di 18ê nîsana 1955an de li Princetonê wefat kir (Pais, 1982).

3. Xebatên Sala 1905an

3.1. Diyardeya fotoelektrîk

Di gotara xwe ya yekem a sala 1905an de Einstein pêşniyar kir ku ronahî ji “perçeyên” enerjiyê, ku paşê jê re “foton” hat gotin, pêk tê. Bi vê fikrê wî diyardeya fotoelektrîk rave kir: dema ku ronahî li hin metalan dikeve, elektron ji wan derdikevin, lê ev tenê dema ku frekansa ronahiyê ji sînorekî bilindtir be çêdibe. Ev xebat bû yek ji bingehên fîzîka kuantûmê û Einstein ji bo wê di sala 1921an de Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirt (xelat di sala 1922an de hat ragihandin).

3.2. Tevgera Brownî

Di gotara duyem de Einstein tevgera bê rêkûpêk a perçeyên biçûk ên di nav şileyan de, ku jê re tevgera Brownî tê gotin, bi lêdana molekûlên şileyê rave kir. Ev xebat paşê bi ceribandinên fîzîknasê Frensî Jean Perrin hat piştrastkirin û bû delîleke girîng ji bo hebûna atom û molekûlan.

3.3. Rêjeyîbûna taybet

Di gotara sêyem de Einstein teoriya rêjeyîbûna taybet pêşkêş kir (Einstein, 1905). Ev teorî li ser du prensîban radiweste: ya yekem, qanûnên fîzîkê ji bo hemû çavdêrên ku bi lezeke sabît dimeşin, wekhev in; ya duyem, leza ronahiyê di valahiyê de ji bo hemû çavdêran yek e. Encamên van prensîban ecêb in: ji bo çavdêrekî ku bi lezeke pir bilind dimeşe, dem hêdîtir derbas dibe (“dirêjbûna demê”) û dirêjahî kurttir xuya dikin.

3.4. E = mc²

Di gotara çarem de, wekî encameke rêjeyîbûna taybet, Einstein nîşan da ku girse û enerjî hevwate ne. Ev têkilî bi hevkêşeya E = mc² tê nivîsîn, ku tê de E enerjî, m girse û c leza ronahiyê ye. Ji ber ku c hejmareke pir mezin e, girseyeke pir biçûk dikare enerjiyeke pir mezin bihewîne. Ev prensîp paşê bû bingeha têgihiştina enerjiya navokî û enerjiya stêrkan.

4. Rêjeyîbûna Giştî

Piştî rêjeyîbûna taybet, Einstein hewl da ku gravîtasyonê jî di nav vê çarçoveyê de rave bike. Piştî nêzîkî deh salan xebatê, di sala 1915an de wî teoriya rêjeyîbûna giştî temam kir û di sala 1916an de bi berfirehî weşand (Einstein, 1916). Li gorî vê teoriyê, gravîtasyon ne hêzeke ku di navbera laşan de bi awayekî nedîtî tevdigere ye, lê xwarbûna “dem-cih” (spacetime) e ku ji ber girse û enerjiyê çêdibe. Laş di nav vê dem-cihê xwar de li ser rêyên herî “rast” ên gengaz dimeşin, û ev tevger ji me re wekî gravîtasyon xuya dike.

Teoriya rêjeyîbûna giştî çend pêşbîniyên ku dikarin werin ceribandin kirin:

• Xwarbûna ronahiyê: Ronahiya stêrkên ku li nêzî rojê derbas dibe, divê xwar bibe. Di sala 1919an de, di dema girtina rojê de, tîmên Brîtanî bi serokatiya Arthur Eddington û Frank Dyson ev xwarbûn pîvan (Dyson û yd., 1920).
• Rêgeha Merkurê: Teoriyê guhertineke biçûk a di rêgeha gerstêrka Merkurê de, ku bi fîzîka Newton nedihat ravekirin, bi rastî rave kir.
• Hêdîbûna demê ya gravîtasyonî: Dem li nêzî laşên bi girseyeke mezin hêdîtir derbas dibe. Ev bandor îro di pergala GPSê de tê hesibandin; bêyî rastkirina wê, cihên ku GPS nîşan dide dê bi lez şaş bibûna.
• Pêlên gravîtasyonê: Teoriyê pêşbînî kir ku bûyerên mezin ên gerdûnî divê pêlan di dem-cihê de çêkin. Di sala 2015an de rasathaneya LIGOyê cara pêşîn ev pêl rasterast tomar kirin (Abbott û yd., 2016).

5. Einstein û Mekanîka Kuantûmê

Her çend Einstein bi xebata xwe ya li ser fotonan beşdarî damezrandina fîzîka kuantûmê bûbû jî, wî qet şîroveya wê ya “îhtîmalî” bi temamî qebûl nekir. Li gorî mekanîka kuantûmê, encamên hin pîvanan tenê dikarin bi îhtîmalan werin pêşbînîkirin. Einstein bawer dikir ku divê teoriyeke temamtir hebe. Ev nêrîn bi gotina wî ya navdar a ku tê de dibêje Xwedê “zar naavêje” tê bîranîn. Di sala 1935an de Einstein bi hevkarên xwe Boris Podolsky û Nathan Rosen re gotarek weşand ku tê de îddîa dikirin ku mekanîka kuantûmê ne temam e. Ev gotar, ku bi navê “paradoksa EPR” tê naskirin, paşê bû bingeha lêkolînên li ser “girêdana kuantûmî” (entanglement), ku îro di teknolojiyên kuantûmê de tê bikaranîn (Isaacson, 2007).

6. Einstein, Siyaset û Civak

Einstein ne tenê zanyarek, lê her wiha kesayetiyeke giştî ya bi helwestên civakî û siyasî bû. Ew bi giranî aştîxwaz bû, li dijî milîtarîzm û neteweperweriya tund derdiket û piştgirî dida mafên sivîl. Li Dewletên Yekbûyî wî li dijî cudakariya nijadî li hember Afrîkî-Amerîkiyan deng hilda.

Di sala 1939an de, bi teşwîqa fîzîknas Leó Szilárd, Einstein nameyek ji Serokê Amerîkayê Franklin D. Roosevelt re îmze kir û hişyarî da ku Almanyaya Nazî dibe ku çekeke atomî çêbike. Ev name yek ji faktorên ku bûn sedema destpêkirina lêkolînên atomî yên Amerîkayê bû. Lêbelê Einstein bi xwe beşdarî Projeya Manhattanê nebû. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, wî ji bo kontrolkirina çekên navokî xebitî û li gorî jiyannameyên wî, paşê ji îmzekirina wê nameyê poşman bû (Isaacson, 2007). Di sala 1952an de jê hat xwestin ku bibe serokê Îsraîlê, lê wî ev pêşniyar red kir.

7. Mîrate

Bandora Einstein li ser zanistê pir berfireh e. Teoriyên wî bingeha kozmolojiya nûjen, fîzîka qulên reş û teoriya Teqîna Mezin in. Xebatên wî yên li ser fotonan bingeha lazer û gelek teknolojiyên elektronîk in. Rêjeyîbûna giştî di pergala GPSê de her roj tê bikaranîn. Kifşkirina pêlên gravîtasyonê di sala 2015an de, sed sal piştî teoriyê, derîyek nû ji bo lêkolîna gerdûnê vekir. Ji bilî zanistê, Einstein bûye sembola fikirîna afirîner û serbixwe.

8. Encam

Albert Einstein bi xebatên xwe yên sala 1905an û bi teoriya rêjeyîbûna giştî têgihiştina mirovan a li ser dem, cih, ronahî, girse û gravîtasyonê ji binî ve guhert. Jiyana wî, ji karmendekî ofîsa patentan heta zanyarê herî navdar ê cîhanê, û koça wî ji ber zilma Nazî, nîşan didin ka zanist û dîrok çawa bi hev ve girêdayî ne. Her çend ew bi hin aliyên mekanîka kuantûmê qet razî nebû jî, nîqaşên ku wî destpê kirin hîn jî fîzîkê pêş dixin. Mîrateya wî hem di teknolojiyên rojane û hem jî di pirsên herî kûr ên li ser gerdûnê de zindî ye.

Çavkanî

• Abbott, B. P., et al. (LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration). (2016). Observation of gravitational waves from a binary black hole merger. Physical Review Letters, 116(6), 061102.
• Dyson, F. W., Eddington, A. S., & Davidson, C. (1920). A determination of the deflection of light by the sun’s gravitational field, from observations made at the total eclipse of May 29, 1919. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, 220, 291–333.
• Einstein, A. (1905). Zur Elektrodynamik bewegter Körper. Annalen der Physik, 17, 891–921.
• Einstein, A. (1916). Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie. Annalen der Physik, 49, 769–822.
• Isaacson, W. (2007). Einstein: His life and universe. Simon & Schuster.
• Pais, A. (1982). Subtle is the Lord: The science and the life of Albert Einstein. Oxford University Press.