Kurte: Bêdawîtî (infinity) di heman demê de hem heyranî û hem jî nerehetiyê di mirov de çêdike. Ev gotar têgeha bêdawîtiyê ji çar aliyan dinirxîne: felsefe, matematîk, kozmolojî û psîkolojî. Pirsa sereke ev e: çima hişê mirov, ku di cîhaneke bi sînor de pêş ketiye, li hember ramana bêdawîtiyê aciz dibe?
1. Destpêk
Bêdawîtî tiştekî bê sînor, bê destpêk an bê dawî ye. Mirov afirîdên cîhaneke pîvanbar in: roj diqede, demsal diguherin, jiyan bi sînor e. Ji ber vê yekê, ramana tiştekî ku qet naqede rêza ku hiş pê ewle ye dihejîne. Fîlozof û matematîkzan Blaise Pascal vê hestê di sedsala 17an de wiha îfade kiriye: “Bêdengiya herheyî ya van fezayên bêdawî min ditirsîne” (Pascal, Pensées, 201).
2. Bêdawîtî di Felsefeyê de
Fîlozofên Grekî yên kevn ji têgeha apeiron (bêsînor) aciz bûn. Arîstoteles di navbera bêdawîtiya potansiyel û ya aktuel de cudahî danî: rêzeke jimaran dikare her tim dirêj bibe (potansiyel), lê komeke bêdawî ya ku bi tevahî hebe (aktuel) ji bo wî nayê qebûlkirin (Arîstoteles, Fîzîk, III). Paradoksên Zenon, wekî paradoksa Axîlleus û kûsiyê, jî nîşan didin ku ramana parvekirina bêdawî çiqas ji hişê mirov re zehmet e.
3. Bêdawîtî di Matematîkê de
Matematîk bêdawîtiyê bi sembola ∞ nîşan dide, ku ji aliyê John Wallis ve di sala 1655an de hate danîn. Di dawiya sedsala 19an de Georg Cantor nîşan da ku hemû bêdawîtî ne wekhev in: komên jimarên xwezayî (1, 2, 3…) û jimarên rastîn (real) her du jî bêdawî ne, lê ya duyem “mezintir” e (Cantor, 1891). Ev encam di dema xwe de gelek nîqaş derxist û îro jî yek ji ramanên herî ecêb ên matematîkê tê hesibandin (Barrow, 2005).
4. Bêdawîtî û Gerdûn
Li gorî pîvandinên kozmolojîk, temenê gerdûna xuya nêzîkî 13,8 milyar sal e (Planck Collaboration, 2020). Lê pirsên wekî “Gelo gerdûn bi tevahî bêdawî ye?” an “Berî Teqîna Mezin (Big Bang) çi hebû?” hîn jî bersiveke teqez nînin. Li hember van pîvanan, jiyana mirov kurt e. Ev cudahî di hişmendiyê de nakokiyekê çêdike: gerdûn mezin e, ez biçûk im; gerdûn berdewam dike, ez demkî me.
5. Çima Hişê Mirov ji Bêdawîtiyê Aciz Dibe?
Hişê mirov li ser pêşbînî, temamkirin û kontrolê kar dike. Psîkolog vê meylê wekî “hewcedariya girtinê” (need for cognitive closure) pênase dikin: mirov ji nezelalî û pirsên bê bersiv aciz dibin (Kruglanski & Webster, 1996). Bêdawîtî bi xwezaya xwe pirseke bê dawî ye; ji ber vê yekê ew vê hewcedariyê qet têr nake. Ji bilî vê, “teoriya rêvebirina tirsê” (terror management theory) nîşan dide ku hişmendiya li ser sînordariya jiyanê bandoreke kûr li ser raman û reftarên mirov dike (Solomon, Greenberg & Pyszczynski, 2015).
6. Ol û Bêdawîtî
Gelek kevneşopiyên olî bêdawîtiyê bi awayekî watedar dikin: jiyana herheyî ya piştî mirinê di olên Birahîmî de, an jî çerxa ji nû ve zayînê û rizgarbûna ji wê di Hinduîzm û Budîzmê de. Bi vî awayî bêdawîtî ji valahiyeke bê form vediguhere rewşeke xwedî wate û armanc. Dibe ku ev yek yek ji fonksiyonên psîkolojîk ên girîng ên olê be.
7. Encam
Bêdawîtî ji bo matematîkê têgeheke zelal e, lê ji bo hişê mirov pirseke bê dawî ye. Dibe ku tirsa ji bêdawîtiyê ne tirsa ji windabûnê, lê lêgerîna ji bo cihekî di gerdûnê de be. Dema ku em li bêdawîtiyê dinêrin, em di rastiyê de dipirsin: “Heke tiştek qet naqede, cihê min li ku ye?”
Çavkanî
- Arîstoteles. Physics. Wer. R. P. Hardie & R. K. Gaye. Oxford: Clarendon Press, 1930.
- Barrow, J. D. (2005). The Infinite Book: A Short Guide to the Boundless, Timeless and Endless. New York: Pantheon Books.
- Cantor, G. (1891). Über eine elementare Frage der Mannigfaltigkeitslehre. Jahresbericht der Deutschen Mathematiker-Vereinigung, 1, 75–78.
- Kruglanski, A. W., & Webster, D. M. (1996). Motivated closing of the mind. Psychological Review, 103(2), 263–283.
- Maor, E. (1987). To Infinity and Beyond: A Cultural History of the Infinite. Boston: Birkhäuser.
- Pascal, B. (1670). Pensées. Paris.
- Planck Collaboration. (2020). Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. Astronomy & Astrophysics, 641, A6.
- Solomon, S., Greenberg, J., & Pyszczynski, T. (2015). The Worm at the Core: On the Role of Death in Life. New York: Random House.
