Kurte
Adîle Xanim (bi Soranî: Adile Xan; li gorî piraniya çavkaniyan nêzî 1847–1924) yek ji kesayetiyên jin ên herî naskirî yên dîroka nûjen a Kurdan e. Ew ji malbata navdar a Sineyê hat û bi Osman Paşayê Caf re zewicî, ku serokê eşîra Caf û rêvebirê herêma Şarezûrê bû. Piştî mirina mêrê xwe, wê rêvebirina herêmê bi giranî girt destê xwe û Helebce kir navendeke bazirganî, hiqûqî û çandî. Ev gotar jiyana wê, rola wê di avakirina Helebceyê de, têkiliyên wê bi rayedarên Osmanî û Brîtanî re û mîrata wê ya çandî li ser bingeha çavkaniyên rêwiyan û lêkolînên dîrokî dinirxîne. Gotar herwiha nîşan dide ku hin agahiyên li ser jiyana wê, wek sala jidayikbûnê û hûrguliyên malbatî, di çavkaniyan de cuda ne û divê bi baldarî werin xwendin. Encam ew e ku Adîle Xanim mînakeke kêm a desthilatdariya siyasî ya jinê di civaka eşîrî ya Kurdan de ye, lê wêneya wê ya populer jî bi hin efsaneyan hatiye xemilandin.

Peyvên sereke: Adîle Xanim, Helebce, eşîra Caf, Şarezûr, dîroka jinên Kurd, Soane

1. Destpêk

Di dîroknivîsiya Rojhilata Navîn de jin bi gelemperî di perdeya paşîn de mane. Çavkaniyên fermî yên dewletan û kronîkên eşîran piranî li ser mêran, şeran û peymanan disekinin. Ji ber vê yekê kesayetiyên jin ên ku bi rastî desthilatdariya siyasî bi kar anîne, ji bo dîroka civakî girîngiyeke taybet hildigirin. Adîle Xanim yek ji van kesayetiyan e. Navê wê hem di bîra gelêrî ya Kurdan de, hem jî di nivîsên rêwî û efserên Ewropî yên destpêka sedsala 20an de cih digire.

Armanca vê gotarê ew e ku jiyana Adîle Xanimê li ser bingeha agahiyên piştrast pêşkêş bike, rola wê ya di rêvebirina herêma Helebceyê de rave bike û cihê wê di dîroka jinên Kurd de binirxîne. Gotar herwiha cudahiya di navbera agahiyên belgekirî û vegotinên populer de nîşan dide.

2. Paşxaneya Dîrokî: Şarezûr û Eşîra Caf

Di sedsala 19an de herêma Şarezûrê, ku îro di nav sînorên Herêma Kurdistanê ya Iraqê de ye, li ser sînorê navbera Împaratoriya Osmanî û Îranê bû. Piştî ku mîrektiya Babanan di nîveka sedsala 19an de ji aliyê Osmaniyan ve hat hilweşandin, rêvebirina navendî ya Osmanî li herêmê xurtir bû, lê eşîrên mezin hîna jî xwedî hêzeke girîng bûn (McDowall, 2004).

Eşîra Caf yek ji eşîrên herî mezin ên herêmê bû. Beşeke wê koçer bû û di navbera zozanên Îranê û deştên Iraqê de diçû û dihat. Malbata begên Caf rola navbeynkariyê di navbera eşîrê û dewletê de dilîst. Osman Paşa, ku ji vê malbatê bû, ji aliyê Osmaniyan ve wekî rêvebirê (qaymeqam) herêmê hatibû tayînkirin û navenda rêvebiriya wî Helebce bû (Edmonds, 1957).

3. Jiyana Destpêkê û Zewac

Adîle Xanim li Sineyê (Sanandaj), navenda kevn a mîrektiya Erdelanê, ji dayik bû. Li gorî hin çavkaniyan malbata wê bi malbatên rêvebir ên Erdelanê re têkildar bû; çavkaniyên din wê ji malbateke esilzade ya Sineyê dihesibînin. Sala jidayikbûna wê jî bi awayekî teqez nayê zanîn; di gelek çavkaniyan de nêzî 1847 tê dayîn.

Sine di sedsala 19an de navendeke çandî ya girîng bû. Li wir edebiyata Goranî û Farisî, xweşnivîsî û hunerên destan geş bûbûn. Tê texmînkirin ku Adîle Xanim di vê jîngehê de perwerdeyeke baş wergirtiye û bi Farisî xwendin û nivîsandin zanîbû. Zewaca wê bi Osman Paşa re ew ji jîngeheke bajarî ya Îranî bir nav civakeke eşîrî ya li aliyê Osmanî yê sînor. Tarîxa vê zewacê jî di çavkaniyan de cuda tê dayîn.

4. Rêvebirina Helebceyê

4.1. Desthilatdariya fîîlî

Osman Paşa gelek caran ji ber karên fermî an seferên eşîrê ji Helebceyê dûr bû. Di van deman de Adîle Xanim karûbarên rojane yên rêvebiriyê bi rê ve dibirin. Li gorî vegotinên rêwiyan, wê civînên bi serokên eşîran re li dar dixistin, nakokî çareser dikirin û biryarên dadî didan. Piştî mirina Osman Paşa di sala 1909an de, desthilatdariya wê ya fîîlî hîn xurtir bû (Soane, 1912).

4.2. Avakirin û bajarîbûn

Di bîra gelêrî de Adîle Xanim wekî kesa ku Helebce ji gundekî kir bajarok tê bibîranîn. Li gorî çavkaniyan, di dema wê de li Helebceyê bazar, xan, mizgeft û avahiyên nû hatin çêkirin û bandora mîmariya Sineyê li hin avahiyan xuya bû. Herwiha tê gotin ku wê dadgeheke herêmî û girtîgehek damezrandiye. Lêbelê divê were zanîn ku ev agahî piranî ji vegotinên paşîn tên û ne hemû bi belgeyên fermî hatine piştrastkirin. Gotina “wê Helebce ji tunebûnê ava kir” îfadeyeke pesindar e; Helebce berî wê jî wekî navendeke herêmî hebû.

4.3. Aborî û bazirganî

Ji ber cihê xwe yê li ser rêyên di navbera Îran û Iraqê de, Helebce ji bo bazirganiyê girîng bû. Ewlehiya rêyan ji bo bazirganan şertê sereke bû. Soane (1912) dinivîse ku di bin rêvebiriya wê de herêm ji hêla ewlehiyê ve ji gelek herêmên derdorê aramtir bû û bazirgan dikarîn bi ewlehî bigerin.

5. Têkiliyên bi Brîtanyayê re

Ely Banister Soane, efser û rojhilatnasekî Brîtanî, berî Şerê Cîhanê yê Yekem bi kincê bazirganekî Farisî li herêmê geriya û di pirtûka xwe ya bi navê To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise (1912) de bi berfirehî behsa Adîle Xanimê kir. Wî ew wekî rêvebireke jîr, xwedî otorîte û bi çand nîşan da. Ev pirtûk îro jî yek ji çavkaniyên sereke yên li ser wê ye.

Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de û piştî wê, dema ku Brîtanya Mezopotamya dagir kir, Adîle Xanim bi rayedarên Brîtanî re têkiliyên dostane danî. Li gorî çavkaniyan, wê alîkariya efser û leşkerên Brîtanî yên di şer de ketibûn tengasiyê kir. Wekî nîşaneya rêzê, rayedarên Brîtanî sernavê “Xan Bahadur” dan wê. Nasnavê “Princess of the Brave” (Prensesa Wêrekan) jî di nivîsên Brîtanî de bi navê wê ve hatiye girêdan (McDowall, 2004).

6. Mîrata Çandî

Malbata Caf di destpêka sedsala 20an de çend kesayetiyên edebî derxistin. Ehmed Muxtar Begê Caf, ku kurê Osman Paşa û Adîle Xanimê bû, wekî helbestvan û nivîskarekî Soranî tê naskirin. Li gorî hin çavkaniyan, Tahir Begê Caf, helbestvanê din ê navdar ê malbatê, jî ji vê malbatê bû, lê têkiliya wî ya xwînî ya rasterast bi Adîle Xanimê re di çavkaniyan de ne zelal e.

Jîngeha çandî ya ku Adîle Xanimê li Helebceyê afirand, bi kevneşopiya edebî ya Sineyê ve girêdayî bû. Ev yek ji bo pêşketina Helebceyê wekî navendeke rewşenbîrî ya Kurdî ya sedsala 20an bingehek bû. Ji ber vê yekê ew ne tenê wekî rêvebireke siyasî, lê wekî piştgireke çandê jî tê bibîranîn.

7. Nirxandin: Dîrok û Efsane

Wêneya Adîle Xanimê di bîra gelêrî de pir bihêz e. Lêbelê lêkolîner divê cudahiyê bixin navbera agahiyên ku ji çavkaniyên hemdem (wek Soane) tên û vegotinên paşîn ên ku ji hêla neteweyî an femînîst ve hatine xemilandin. Mînak, gotinên wek “jina yekem a ku dadgeh ava kir” an “wê bajarek ji tunebûnê afirand” ji hêla belgeyan ve bi tevahî nayên piştgirîkirin.

Digel vê yekê, rastiya bingehîn diyar e: Adîle Xanim di civakeke eşîrî û baviksalarî de, bi qasî du dehsalan, desthilatdariyeke siyasî ya rastîn bi kar anî û ji aliyê hevdemên xwe yên Kurd, Osmanî û Brîtanî ve wekî rêvebireke cidî hat naskirin. Ev yek wê di dîroka jinên Rojhilata Navîn de dike mînakeke kêm.

8. Encam

Adîle Xanim kesayetiyeke dîrokî ye ku cihê wê di navbera dîrok û efsaneyê de ye. Çavkaniyên hemdem nîşan didin ku ew rêvebireke jêhatî bû ku ewlehî, bazirganî û jiyana çandî ya Helebceyê pêş xist. Têkiliyên wê bi Brîtaniyan re di dema şer de rola wê ya dîplomatîk jî nîşan didin. Mirina wê di sala 1924an de li Helebceyê bû û gora wê li wir e. Ji bo lêkolînên paşerojê, vekolîna arşîvên Osmanî û Brîtanî dikare hin valahiyên di jiyannameya wê de tije bike.

Çavkanî

• Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, travel and research in north-eastern Iraq, 1919–1925. Oxford University Press.
• McDowall, D. (2004). A modern history of the Kurds (3rd ed.). I.B. Tauris.
• Soane, E. B. (1912). To Mesopotamia and Kurdistan in disguise. John Murray.
• van Bruinessen, M. (1992). Agha, shaikh and state: The social and political structures of Kurdistan. Zed Books.