Kurte
Hezarhespî, ku di çavkaniyan de bi navê Atabegên Lorê Mezin (Lur-i Buzurg) jî tên naskirin, xanedaneke herêmî bûn ku ji nîveka sedsala 12an heta destpêka sedsala 15an li başûrê rojavayê Îranê, li herêmên çiyayî yên ku îro Bextiyarî û beşek ji Xuzistanê dihewînin, desthilatdarî kirine. Ev gotar li ser bingeha çavkaniyên dîrokî yên sereke û lêkolînên nûjen damezrandin, pêşveçûna siyasî, têkiliyên bi Mongolan û Îlxaniyan re, jiyana çandî û hilweşîna xanedanê dinirxîne. Herwiha cihê Hezarhespiyan di dîroknûsiya Kurdî de, bi taybetî di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de, tê nîqaşkirin. Gotar nîşan dide ku tarîxên hukumdaran di çavkaniyan de cuda ne û ji ber vê yekê divê bi hişyarî werin bikaranîn. Di encamê de tê gotin ku Hezarhespî mînakeke girîng a xanedanên herêmî ne ku bi siyaseteke hevsengiyê di navbera hêzên mezin de hebûna xwe bi sedsalan parastine.

Peyvên sereke: Hezarhespî, Lorê Mezin, atabeg, Îzec, Îlxanî, Şerefname

1. Destpêk

Di dîroka serdema navîn a Rojhilata Navîn de, li kêleka împaratoriyên mezin ên wek Selçûqî, Îlxanî û Tîmûrî, gelek xanedanên herêmî hebûn ku bi navê “atabeg” an “mîr” li herêmên xwe hukum dikirin. Yek ji wan xanedanên herî demdirêj Hezarhespî ne, ku navenda wan herêma Lorê Mezin bû. Ev herêm bi giranî çiyayên Zagrosê yên başûr dihewîne û îro beşek ji parêzgehên Xuzistan û Çaharmahal û Bextiyarî yên Îranê ye.

Têgeha “atabeg” di eslê xwe de sernavekî Tirkî yê serdema Selçûqiyan bû, ku ji bo mamosteyê an parêzvanê mîrekî ciwan dihat bikaranîn. Bi demê re gelek atabegan desthilatdariya xwe ya herêmî serbixwe kir û xanedanên nû ava kirin. Hezarhespî jî bi vî sernavî hatine naskirin, lê bi eslê xwe ne Tirk bûn.

Armanca vê gotarê ew e ku bi kurtî dîroka vê xanedanê li gorî çavkaniyên naskirî pêşkêş bike û hin îddiayên belav ên li ser wê bi awayekî rexneyî binirxîne.

2. Çavkanî û Pirsgirêkên Rêbazî

Agahiyên li ser Hezarhespiyan bi giranî ji çend çavkaniyên Farisî yên serdema navîn tên. Ji wan ya herî girîng Tarîx-î Guzîde ya Hemdullah Mustewfî ye ku di sedsala 14an de hatiye nivîsandin. Li dawiya sedsala 16an jî Şerefxanê Bedlîsî di Şerefnameyê de (1597) beşek ji Atabegên Lorê Mezin re veqetandiye (Bedlîsî, 2005). Gerokê navdar Îbn Betûte jî di sedsala 14an de serdana Îzecê kiriye û behsa atabegê wê demê kiriye.

Pirsgirêka sereke ew e ku tarîxên desthilatdariyê û rêza hukumdaran di van çavkaniyan de her tim li hev nayên. Lêkolînerên nûjen, wek Vladimir Minorsky (1986) û C. E. Bosworth (1996), hewl dane ku kronolojiyeke maqûl ava bikin, lê hin tarîx hîn jî texmînî ne. Ji ber vê yekê tarîxên ku di vê gotarê de tên dayîn divê wekî nêzîkî werin xwendin.

3. Esl û Damezrandin

Li gorî kevneşopiya ku di çavkaniyan de hatiye parastin, bav û kalên xanedanê ji komeke bi navê Fezlûye (Fadlawî) bûn ku ji Sûriyeyê koçî herêmê kiribûn. Ev agahî di Şerefnameyê de jî heye, lê rastiya wê ya dîrokî nayê piştrastkirin; gelek xanedanan di wê serdemê de ji bo meşrûiyetê kokeke Ereb an navdar ji xwe re dihesibandin (Minorsky, 1986).

Damezrînerê xanedanê Ebû Tahir kurê Mihemed tê hesibandin. Li gorî çavkaniyan, ew di xizmeta Atabegên Selxûrî yên Farsê de fermandar bû û piştî serkeftinên leşkerî desthilatdariya herêma Lorê Mezin wergirt. Paşê wî xwe ji Selxûriyan serbixwe kir. Destpêka desthilatdariya wî bi gelemperî nêzîkî sala 1148an (543 ya koçî) tê danîn, lê hin çavkanî tarîxeke hinekî paştir didin (Bosworth, 1996).

4. Pêşveçûna Siyasî

4.1. Serdema Hezarhesp

Navê xanedanê ji kurê Ebû Tahir, Hezarhesp, tê. Desthilatdariya wî bi gelemperî di nîveka yekem a sedsala 13an de tê danîn. Li gorî çavkaniyan, wî sînorên desthilatdariyê berfireh kirin û eşîrên herêmê xistin bin kontrola xwe. Peyva “hezarhesp” di Farisî de tê wateya “hezar hesp”; ev navekî kevn e ku di kevneşopiya Îranî de jî heye. Îddiaya ku nav bi rasterast hejmara siwarên artêşê nîşan dide, bingeheke wê ya belgeyî tune ye.

4.2. Mongol û Îlxanî

Di nîveka sedsala 13an de Mongolan bi serokatiya Hulagû Xan Îran û Iraq dagir kirin û di sala 1258an de Bexda girtin. Di vê serdemê de atabegên Lorê Mezin neçar man ku desthilatdariya Mongolan qebûl bikin. Li gorî çavkaniyan, atabeg Tekle di dema dorpêça Bexdayê de beşdarî artêşa Mongolan bû, lê paşê ji ber nakokiyekê bi Hulagû re ket û hat kuştin (Minorsky, 1986).

Piştî vê bûyerê, Hezarhespiyan wekî desthilatdarên bindest ên Îlxaniyan hebûna xwe domand. Siyaseta wan a giştî ew bû ku bacê bidin, di seferên leşkerî de beşdar bibin û di berdêla wê de otonomiya xwe ya navxweyî biparêzin. Ev siyaset ji bo gelek xanedanên herêmî yên wê serdemê taybetmendiyeke hevpar bû (Boyle, 1968).

4.3. Serdema geşbûnê

Di dawiya sedsala 13an û destpêka sedsala 14an de, bi taybetî di dema atabeg Yûsif Şah I û paşê Nusretedîn Ehmed de, xanedan serdemeke aramtir derbas kir. Nusretedîn Ehmed di çavkaniyan de bi piştgiriya zanyar û saziyên olî tê naskirin. Tê gotin ku gelek medrese û xanqa di vê serdemê de hatine avakirin (Bosworth, 1996).

5. Paytext û Jiyana Çandî

Navenda Hezarhespiyan bajarê Îzec bû, ku îro bi navê Îzeh li Xuzistanê tê naskirin û di serdemên berê de bi navê Malê Mîr jî dihat binavkirin. Ev herêm berê jî ji ber şûnwarên Îlamî yên kevnar girîng bû.

Îbn Betûte, ku di salên 1320î de serdana herêmê kiriye, behsa medreseyan, xanqayan û mêvanperweriya atabegê dike. Ev şahidî nîşan dide ku Îzec di wê serdemê de navendeke olî û çandî ya herêmî bû. Zimanê nivîsandinê û îdareyê, wek li gelek herêmên Îranê, bi giranî Farisî û Erebî bû.

Derbarê nasnameya etnîkî de jî divê were gotin ku Hezarhespî di çavkaniyan de bi Loran ve tên girêdan. Têkiliya di navbera Lorî û Kurdî de mijareke nîqaşê ye: hin lêkolîner Loran wekî beşek ji civaka Kurdî ya berfireh dibînin, hin jî wan wekî komeke cuda ya ziman û çandê dinirxînin. Şerefxanê Bedlîsî Atabegên Lor di nav xanedanên Kurd de hejmartiye (Bedlîsî, 2005); ev yek nîşan dide ku di sedsala 16an de ev xanedan di nav dîroknûsiya Kurdî de cih girtibû.

6. Hilweşîn

Piştî hilweşîna desthilatdariya navendî ya Îlxaniyan di salên 1330î de, herêm ket nav serdemeke bêîstîkrariyê. Hêzên herêmî yên wek Muzefferî û paşê Tîmûr û şûngirên wî bandora xwe li ser Lorê Mezin zêde kirin. Nakokiyên navxweyî yên di nav malbatê de jî xanedan qels kirin.

Li gorî çavkaniyan, di destpêka sedsala 15an de, di dema desthilatdariya Şahrûxê Tîmûrî de, desthilatdariya Hezarhespiyan bi dawî bû. Sala 1424an bi gelemperî wekî dawiya xanedanê tê dayîn, lê navê hukumdarê dawî û hûrguliyên bûyerê di çavkaniyan de bi awayekî cuda tên vegotin (Bosworth, 1996).

7. Hukumdarên Sereke

Lîsteya jêrîn tenê hin hukumdarên naskirî nîşan dide. Tarîx nêzîkî ne û li gorî çavkaniyan diguherin:

• Ebû Tahir kurê Mihemed (nêzîkî nîveka sedsala 12an): damezrînerê xanedanê.
• Hezarhesp (nîveka yekem a sedsala 13an): hukumdarê ku navê xwe da xanedanê.
• Tekle (salên 1250î): di serdema dagirkirina Mongolan de hukum kir û ji aliyê Mongolan ve hat kuştin.
• Yûsif Şah I (dawiya sedsala 13an): têkiliyên bi Îlxaniyan re domand.
• Nusretedîn Ehmed (dawiya sedsala 13an û destpêka sedsala 14an): bi avakirina saziyên olî û piştgiriya zanyaran tê naskirin.

8. Girîngiya Dîrokî

Girîngiya Hezarhespiyan ji çend aliyan ve tê nirxandin. Ya yekem, ew mînakeke berbiçav a domdariya desthilatdariyeke herêmî ne: nêzîkî sê sedsalan, di bin serweriya Selçûqî, Mongol û Tîmûriyan de, wan hebûna xwe parastiye. Ev yek bi taybetî bi saya siyaseteke pragmatîk a qebûlkirina serweriya hêzên mezin û parastina otonomiya navxweyî mumkin bûye.

Ya duyem, ew ji bo dîroka çandî ya herêmê girîng in. Piştgiriya wan a ji bo saziyên olî û zanistî beşdarî jiyana bajarî ya Zagrosê ya başûr bûye. Ya sêyem, cihê wan di Şerefnameyê de nîşan dide ku di dîroknûsiya Kurdî ya kevn de Lorê Mezin jî wekî beşek ji cîhana siyasî ya Kurdan hatiye dîtin.

9. Encam

Hezarhespî an Atabegên Lorê Mezin xanedaneke herêmî ya demdirêj bûn ku ji nîveka sedsala 12an heta destpêka sedsala 15an li başûrê Zagrosê desthilatdarî kirine. Agahiyên li ser wan bi giranî ji çend çavkaniyên Farisî û ji Şerefnameyê tên, û tarîx û hûrguliyên gelek bûyeran hîn jî nediyar in. Lêbelê wêneya giştî zelal e: ev xanedan bi siyaseteke hevsengiyê di navbera hêzên mezin de hebûna xwe parastiye, Îzec kiriye navendeke çandî ya herêmî û di bîra dîrokî ya Kurdî de cih girtiye. Lêkolînên arkeolojîk û belgeyî yên nû dikarin di pêşerojê de wêneyeke berfirehtir pêşkêş bikin.

Çavkanî

• Bedlîsî, Ş. (2005). The Sharafnâma, or the history of the Kurdish nation, 1597: Book one (M. R. Izady, Trans.). Mazda Publishers.
• Bosworth, C. E. (1996). The new Islamic dynasties: A chronological and genealogical manual. Edinburgh University Press.
• Boyle, J. A. (Ed.). (1968). The Cambridge history of Iran: Vol. 5. The Saljuq and Mongol periods. Cambridge University Press.
• Minorsky, V. (1986). Lur-i Buzurg. In The Encyclopaedia of Islam (New ed., Vol. 5). Brill.