Kurte
Bandora placebo ew başbûn e ku piştî tedawiyeke bê madeya çalak çêdibe û bi hêvî, bawerî û ezmûnên berê yên nexweş ve girêdayî ye. Ev gotar dîroka têgehê, rola placeboyê di ceribandinên klînîkî de, mekanîzmayên wê yên psîkolojîk û neurobiyolojîk, lêkolînên sereke, bandora berevajî (nocebo), placeboya vekirî û pirsgirêkên exlaqî yên karanîna wê dinirxîne. Lêkolînên bi wênegirtina mejî û bi madeyên ku opîoîdan asteng dikin nîşan didin ku placebo dikare pergalên biyolojîk ên rastîn, wek opîoîdên xwezayî û dopamînê, çalak bike. Lêbelê, analîzên berfireh nîşan didin ku bandora placeboyê bi giranî li ser nîşanên subjektîf ên wek êş, dilxelandin û westandinê ye, û li ser encamên objektîf bandoreke wê ya mezin nayê dîtin. Encam ew e ku placebo ne “xapandineke hêsan” e, lê diyardeyeke biyopsîkolojîk a pîvanbar e ku girîngiya têkiliya bijîşk û nexweş nîşan dide; lê nikare cihê tedawiya li ser bingeha delîlan bigire.

Peyvên sereke: placebo, nocebo, hêvî, endorfîn, dopamîn, ceribandina klînîkî, exlaqa bijîşkî

1. Destpêk

Di bijîşkiya nûjen de yek ji pirsên herî balkêş ev e: çima hin nexweş piştî xwarina hebikeke şekir xwe baştir hîs dikin? Ji vê diyardeyê re bandora placebo tê gotin. Têgeha “placebo” ji peyva Latînî placēbō (“ez ê kêfxweş bikim”) tê. Ev peyv di Serdema Navîn de di duayên ji bo miriyan de dihat bikaranîn, û paşê, di sedsala 18an de, ket nav zimanê bijîşkiyê û ji bo dermanên ku bêtir ji bo kêfxweşkirina nexweş dihatin dayîn, hat bikaranîn.

Îro placebo du rolên sereke dilîze. Ji aliyekî ve, ew di ceribandinên klînîkî de wekî koma kontrolê tê bikaranîn da ku bandora rastîn a dermanekî nû were pîvandin. Ji aliyê din ve, ew bi xwe bûye mijareke lêkolînê ya serbixwe, ji ber ku nîşan dide ka hiş, hêvî û têkiliyên civakî çawa dikarin bandorê li ser laş bikin (Benedetti, 2014).

2. Pênase û Paşxaneya Dîrokî

Placebo tedawiyek e ku madeyeke çalak a dermanî tê de tune ye, wek hebika şekir an derzîlêdana ava xwê. Bandora placebo jî başbûna ku piştî vê tedawiyê tê dîtin e. Divê cudahiyek di navbera “bersiva placeboyê” û “başbûna di koma placeboyê de” de were kirin. Başbûna di koma placeboyê de dikare ji ber gelek sedeman be: başbûna xwezayî ya nexweşiyê, vegera ber bi navgîniyê (regression to the mean), an jî bandora rastîn a hêvî û baweriyê. Tenê ya dawî bi rastî “bandora placeboyê” ye.

Di sala 1955an de bijîşkê Amerîkî Henry K. Beecher di gotara xwe ya bi navê “The Powerful Placebo” de îddîa kir ku nêzî sêyeka nexweşan bersivê didin placeboyê (Beecher, 1955). Ev gotar bandoreke mezin li ser bijîşkiyê kir û bû yek ji sedemên belavbûna ceribandinên bi koma placeboyê. Lêbelê, paşê hat diyarkirin ku hin ji van hejmaran zêde bûne, ji ber ku başbûna xwezayî ya nexweşiyê jî tê de hatibû hesibandin. Hróbjartsson û Gøtzsche (2001), di analîzeke berfireh a ceribandinên ku hem koma placeboyê û hem jî koma bê tedawî tê de hebûn de, dîtin ku bandora placeboyê li ser encamên objektîf ne girîng e, lê li ser êşê bandoreke biçûk lê pîvanbar heye.

3. Placebo di Ceribandinên Klînîkî de

Ceribandina klînîkî ya bi koma kontrolê ya placeboyê, bi rasthatî (randomized) û “ducar-kor” (double-blind), îro wekî standarda zêrîn a lêkolîna dermanan tê hesibandin. Di ceribandineke wiha de, beşdar bi rasthatî dikevin du koman: komek dermanê rastîn û koma din placeboyê werdigire. Ne beşdar û ne jî lêkolîner dizanin ku kî di kîjan komê de ye. Bi vî awayî, cudahiya di navbera koman de dikare bi bandora rastîn a dermanê ve were girêdan.

Ev rêbaz nîşan dide ku placebo ji bo zanistiya bijîşkî çiqas girîng e. Mînak, analîzeke Kirsch û hevkarên wî (2008) li ser daneyên ceribandinên dermanên dijî-depresyonê nîşan da ku cudahiya di navbera derman û placeboyê de, bi taybetî ji bo depresyona sivik û navîn, ji ya ku tê hêvîkirin biçûktir e. Ev encam bû mijara nîqaşên berfireh û nîşan da ku bersiva placeboyê dikare di hin nexweşiyan de pir mezin be.

4. Mekanîzmayên Psîkolojîk

4.1. Hêvî

Mekanîzmaya yekem a psîkolojîk hêvî ye. Dema ku nexweş bawer dike ku tedawî dê bi kêr were, ev bawerî dikare bandorê li ser hîskirina nîşanan bike. Hêvî bi gelek faktoran ve girêdayî ye: gotinên bijîşk, rengê û mezinahiya hebikê, bihayê dermanê, û awayê dayînê (mînak, derzî bi gelemperî ji hebikê “bi hêztir” tê hîskirin).

4.2. Şertkirin û fêrbûn

Mekanîzmaya duyem şertkirina klasîk e. Ezmûnên berê yên bi dermanan re dikarin bersivê “fêr” bikin: heke mirov gelek caran piştî xwarina hebikekê baştir bûye, hebika bi heman rengî dikare bi xwe jî bersiveke wiha çêbike (Benedetti, 2014). Lêkolînên Ader û Cohen (1975) li ser mişkan nîşan dan ku heta bersiva pergala parastinê (immune system) jî dikare bi şertkirinê bandor bibe. Di vê lêkolînê de, piştî ku tama şekirîn (saccharin) bi dermanekî ku pergala parastinê qels dike re hat girêdan, tama şekirîn bi tenê jî bû sedema qelsbûna bersiva parastinê.

5. Mekanîzmayên Neurobiyolojîk

Lêkolînên nûjen nîşan didin ku hêviya başbûnê di mejî de guhertinên pîvanbar çêdike:

• Opîoîdên xwezayî (endorfîn): Levine û hevkarên wî (1978) dîtin ku naloxone, ku receptorên opîoîdan asteng dike, bandora placeboyê ya li ser êşê kêm dike. Ev nîşan dide ku laş dikare dermanên êşê yên xwe berde.
• Dopamîn: Di nexweşên Parkinsonê de placebo berdana dopamînê di mejî de zêde kiriye (de la Fuente-Fernández û yd., 2001).
• Çalakiya herêmên mejî: Wager û hevkarên wî (2004) bi rêya wênegirtina bi fMRI nîşan dan ku dema ku beşdar placeboyê wekî kremeke dijî-êşê werdigirin, çalakiya herêmên mejî yên bi êşê ve girêdayî, wek talamus û korteksa însûlar, kêm dibe.

Ev encam nîşan didin ku bandora placeboyê ne tenê guhertina di raporkirina nîşanan de ye; ew guhertinên rastîn di pêvajoyên biyolojîk ên mejî de ne.

6. Lêkolînên Girîng

Yek ji lêkolînên herî navdar ceribandina emeliyata çokê ye. Moseley û hevkarên wî (2002) 180 nexweşên bi osteoartrîta çokê kirin sê kom: du kom emeliyata artroskopîk a rastîn derbas kirin, koma sêyem tenê birînên biçûk ên li ser çermê wergirtin, bêyî ku emeliyat bi rastî were kirin. Di du salan de cudahiyeke girîng di navbera koman de nehat dîtin. Ev encam hem nîşan dide ku hêvî dikare bandorê li ser encamên tedawiyên fîzîkî jî bike, hem jî pirs li ser bandora rastîn a hin emeliyatên berbelav derxist holê.

7. Bandora Nocebo

Nocebo berevajiya placeboyê ye: hêviya neyînî dikare nîşanên nexweşiyê derxe holê an zêde bike. Mînak, nexweşên ku li ser bandorên alî tên agahdarkirin, carinan wan bandoran hîs dikin her çend madeya çalak wernegirtibin jî (Colloca & Barsky, 2020). Di gelek ceribandinên klînîkî de, beşdarên di koma placeboyê de jî bandorên alî yên wek serêşî, westandin û dilxelandinê ragihandine.

Ev diyarde ji bo pratîka bijîşkî pirsgirêkeke exlaqî derdixe holê: ji aliyekî ve, nexweş mafê wan heye ku li ser xetereyên dermanekî bên agahdarkirin; ji aliyê din ve, awayê ragihandina van xetereyan dikare bi xwe bibe sedema nîşanan. Ji ber vê yekê, lêkolîner pêşniyar dikin ku bijîşk agahiyên rast bidin, lê bi awayekî hevseng û bêyî tirsandina zêde (Colloca & Barsky, 2020).

8. Placeboya Vekirî

Gelo placebo dixebite heke nexweş bizane ku ew placebo ye? Kaptchuk û hevkarên wî (2010) ji nexweşên bi sendroma rûviya hesas re bi eşkere gotin ku hebik placebo ne û tu madeyeke çalak tê de tune ye. Dîsa jî, nîşanên koma placeboyê ji yên koma bê tedawî bi awayekî girîng kêmtir bûn. Ev encam nîqaşên exlaqî yên li ser karanîna placeboyê guhertin, ji ber ku nîşan dide ku, qet nebe di hin rewşan de, placebo dikare bêyî xapandinê jî bandor bike. Lêbelê, ev lêkolîn biçûk bû û ji bo encamên giştî lêkolînên mezintir hewce ne.

9. Nîqaş û Sînor

Bandora placeboyê herî zêde li ser nîşanên subjektîf ên wek êş, westandin, dilxelandin û nexweşiyên derûnî yên sivik tê dîtin. Li ser nexweşiyên objektîf ên wek penceşêr an enfeksiyonên bakteriyel, placebo nexweşiyê bi xwe derman nake (Hróbjartsson & Gøtzsche, 2001). Ev cudahî pir girîng e: nexweşek dikare xwe baştir hîs bike, lê nexweşî dikare berdewam bike. Ji ber vê yekê, bikaranîna “dermanên” bê bandor ên ku li ser bingeha placeboyê tên firotin dikare xeternak be, heke ew nexweş ji tedawiya rastîn dûr bixe.

Ji aliyê exlaqî ve, dayîna placeboyê bi xapandinê bi prensîba rizamendiya agahdar (informed consent) re nakok e. Ji ber vê yekê, lêkolîner bêtir li ser rêyên bikaranîna mekanîzmayên placeboyê bêyî xapandinê disekinin: mînak, xurtkirina têkiliya bijîşk û nexweş, ragihandina erênî û rast, û avakirina hêviyên realîst.

10. Encam

Bandora placebo diyardeyeke rastîn û pîvanbar e ku têkiliya di navbera hiş û laş de nîşan dide. Hêvî, fêrbûn û têkiliya bijîşk û nexweş dikarin pergalên biyolojîk ên wek opîoîd û dopamînê çalak bikin. Lêbelê sînorên vê bandorê jî zelal in: ew bi giranî alîkariya hîskirina nîşanan dike, lê cihê dermanên rastîn nagire. Têgihîştina placeboyê hem ji bo sêwirana ceribandinên klînîkî yên rast û hem jî ji bo pratîkeke bijîşkî ya mirovî û exlaqî girîng e.

Çavkanî

• Ader, R., & Cohen, N. (1975). Behaviorally conditioned immunosuppression. Psychosomatic Medicine, 37(4), 333–340.
• Beecher, H. K. (1955). The powerful placebo. JAMA, 159(17), 1602–1606.
• Benedetti, F. (2014). Placebo effects (2nd ed.). Oxford University Press.
• Colloca, L., & Barsky, A. J. (2020). Placebo and nocebo effects. New England Journal of Medicine, 382(6), 554–561.
• de la Fuente-Fernández, R., Ruth, T. J., Sossi, V., Schulzer, M., Calne, D. B., & Stoessl, A. J. (2001). Expectation and dopamine release: Mechanism of the placebo effect in Parkinson’s disease. Science, 293(5532), 1164–1166.
• Hróbjartsson, A., & Gøtzsche, P. C. (2001). Is the placebo powerless? An analysis of clinical trials comparing placebo with no treatment. New England Journal of Medicine, 344(21), 1594–1602.
• Kaptchuk, T. J., Friedlander, E., Kelley, J. M., Sanchez, M. N., Kokkotou, E., Singer, J. P., Kowalczykowski, M., Miller, F. G., Kirsch, I., & Lembo, A. J. (2010). Placebos without deception: A randomized controlled trial in irritable bowel syndrome. PLoS ONE, 5(12), e15591.
• Kirsch, I., Deacon, B. J., Huedo-Medina, T. B., Scoboria, A., Moore, T. J., & Johnson, B. T. (2008). Initial severity and antidepressant benefits: A meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration. PLoS Medicine, 5(2), e45.
• Levine, J. D., Gordon, N. C., & Fields, H. L. (1978). The mechanism of placebo analgesia. The Lancet, 312(8091), 654–657.
• Moseley, J. B., O’Malley, K., Petersen, N. J., Menke, T. J., Brody, B. A., Kuykendall, D. H., Hollingsworth, J. C., Ashton, C. M., & Wray, N. P. (2002). A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. New England Journal of Medicine, 347(2), 81–88.
• Wager, T. D., Rilling, J. K., Smith, E. E., Sokolik, A., Casey, K. L., Davidson, R. J., Kosslyn, S. M., Rose, R. M., & Cohen, J. D. (2004). Placebo-induced changes in fMRI in the anticipation and experience of pain. Science, 303(5661), 1162–1167.