Kurte
Di dehsalên dawî de gelek lêkolîn nîşan didin ku dema ku mirov, bi taybetî ciwan, ji bo xwendina pirtûkan ji bo kêfê (leisure reading) vediqetînin, kêm bûye. Ev gotar sedemên vê kêmbûnê û encamên wê yên gengaz dinirxîne. Pêşî daneyên lêkolînan ên li ser guhertina adetên xwendinê tên pêşkêşkirin. Paşê çar koma sedeman tên nîqaşkirin: pêşbaziya medyaya dîjîtal li ser dem û balê, şêwaza jiyanê ya mijûl û westandin, guhertinên di çanda xwendinê ya malbat û dibistanê de, û astengiyên gihîştina pirtûkan. Beşeke taybet li ser rewşa xwendina bi Kurdî disekine, ku tê de dîroka qedexeyan û kêmbûna perwerdehiya bi zimanê dayikê rolên girîng dilîzin. Herwiha tê nîşandan ku xwendina li ser ekranê û li ser kaxezê ji bo têgihîştinê ne bi tevahî wekhev in. Di dawiyê de stratejiyên li ser bingeha delîlan ji bo xurtkirina adeta xwendinê tên pêşniyarkirin. Encam ew e ku xwendin winda nabe, lê awayê wê diguhere, û parastina “xwendina kûr” hewceyî hewldaneke hişyar e.

Peyvên sereke: xwendin, adeta xwendinê, medyaya dîjîtal, xwendina kûr, perwerde, xwendina bi Kurdî

1. Destpêk

Xwendina pirtûkan bi sedsalan yek ji rêyên sereke yên bidestxistina zanînê, pêşxistina ziman û ramana rexneyî bû. Îro, di serdema telefonên jîr, medyaya civakî û platformên vîdyoyê de, gelek kes dibêjin ku ew ji berê kêmtir pirtûkan dixwînin. Ev hest ne tenê ezmûneke kesane ye; lêkolînên li gelek welatan jî guhertineke wiha nîşan didin.

Lêbelê, divê pirs bi baldarî were danîn. Gelo mirov bi giştî kêmtir dixwînin, an jî tenê awayê xwendina wan diguhere? Îro mirov her roj hejmareke mezin a nivîsan li ser ekranê dixwînin: peyam, nûçe, gotar û şîrove. Ya ku kêm dibe bi taybetî “xwendina kûr” e, ango xwendina dirêj, domdar û bi bal a nivîsên dirêj ên wek pirtûkan (Wolf, 2018). Ev gotar li ser vê cureyê xwendinê disekine.

2. Daneyên li ser Guhertina Adetên Xwendinê

Yek ji lêkolînên herî berfireh li ser vê mijarê ya Twenge, Martin û Spitzberg (2019) ye. Wan daneyên anketên neteweyî yên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, ji sala 1976an heta 2016an, analîz kirin. Li gorî encamên wan, rêjeya xwendekarên lîseyê yên ku dibêjin her roj kitêbek, kovarek an rojnameyek ji bo kêfê dixwînin, di dawiya salên 1970an de nêzî ji sedî 60 bû, lê di nîvê salên 2010an de daket nêzî ji sedî 16. Di heman demê de, dema ku ciwan li ser medyaya dîjîtal derbas dikin pir zêde bû.

Daneyên ji welatên din jî meyleke bi vî rengî nîşan didin, her çend hejmar li gorî welat û koma temenê diguherin. Divê were gotin ku ev daneyên li ser bingeha anketan in û bi gelemperî xwendina ji bo kêfê dipîvin, ne xwendina ji bo dibistan an xebatê. Lêbelê, meyla giştî ya kêmbûnê bi lêkolînên cuda tê piştrastkirin.

3. Sedemên Kêmbûnê

3.1. Pêşbaziya medyaya dîjîtal

Sedema herî berbiçav pêşbaziya li ser dem û balê ye. Medyaya civakî, vîdyoyên kurt, rêzefîlm û lîstikên dîjîtal bi awayekî hatine sêwirandin ku xelatên bilez û domdar pêşkêş bikin. Li hember vê, xwendina pirtûkê hewceyî baleke domdar e û xelata wê hêdîtir tê. Nicholas Carr di pirtûka xwe ya The Shallows de îddîa dike ku karanîna domdar a înternetê dikare adetên balê biguherîne û xwendina kûr dijwartir bike (Carr, 2010). Ev îddîa hîn jî mijara nîqaşê ye, lê ezmûna gelek xwendevanan bi wê re li hev dike.

3.2. Şêwaza jiyanê ya mijûl û westandin

Gelek kes dibêjin: “Ez dixwazim bixwînim, lê dem nabînim.” Kar, xwendin, karên malê û çûn û hatina dirêj dema vala kêm dikin. Di dawiya rojê de, dema ku mirov westiyayî ye, çalakiyên pasîf ên wek temaşekirina vîdyoyan ji xwendinê hêsantir xuya dikin. Ji ber vê yekê, kêmbûna xwendinê ne tenê bi teknolojiyê, lê bi şert û mercên jiyanê yên giştî ve jî girêdayî ye.

3.3. Guhertina çanda xwendinê

Adeta xwendinê bi giranî di zarokatiyê de, di nav malbat û dibistanê de, tê avakirin. Meta-analîzeke Mol û Bus (2011) nîşan da ku têkiliyeke xurt di navbera rûbirûbûna bi nivîsê re (print exposure) û pêşketina ziman û jêhatiyên xwendinê de heye, û ev têkilî ji zarokatiyê heta mezinbûnê berdewam dike. Dema ku dêûbav kêmtir ji zarokên xwe re dixwînin an jî bi xwe kêmtir dixwînin, zarok jî kêmtir mînakên xwendinê dibînin.

Di dibistanan de jî, di gelek pergalên perwerdeyê de, xwendin bi giranî wekî amadekariya ji bo ezmûnan tê dîtin. Ev dikare bibe sedem ku xwendekar xwendinê wekî erkekê, ne wekî çalakiyeke bi kêf, bibînin.

3.4. Gihîştina pirtûkan

Ji bo gelek kesan pirtûk biha ne, û pirtûkxaneyên giştî li hemû deveran bi hêsanî nayên gihîştin. Her çend pirtûkên elektronîk û pirtûkên dengî derfetên nû pêşkêş dikin jî, ev derfet ji bo her kesî wekhev nînin. Li gundan û li herêmên xizan, kêmbûna pirtûkxaneyan û pirtûkfiroşan astengiyeke girîng e.

4. Rewşa Xwendina bi Kurdî

Ji bo xwendevanên Kurd, pirsgirêka xwendinê aliyekî din jî heye. Bi dehsalan, li gelek perçeyên Kurdistanê, perwerdehiya bi zimanê Kurdî qedexe an sînorkirî bû. Ji ber vê yekê, gelek Kurd bi zimanê xwe yê dayikê dipeyivin, lê xwendin û nivîsandina bi wî zimanî baş nizanin (Hassanpour, 1992). Ev rewş dibe sedem ku hejmara xwendevanên pirtûkên Kurdî kêm bimîne, û ev yek jî bandorê li ser weşangeriya Kurdî dike: weşanxane kêmtir pirtûkan diweşînin, û xwendevan kêmtir pirtûkan dibînin.

Lêbelê, di salên dawî de, bi saya înternetê, malperên nûçe û gotaran, pirtûkên elektronîk û medyaya civakî, naveroka bi Kurdî gihîştî bûye. Ev rewş nîşan dide ku teknolojiya dîjîtal ne tenê xetere ye; ew dikare ji bo zimanên kêm-temsîlkirî derfeteke nû ya xwendinê jî biafirîne.

5. Kaxez an Ekran?

Pirseke girîng ev e ku gelo xwendina li ser ekranê û li ser kaxezê wekhev in. Meta-analîzeke Delgado û hevkarên wî (2018) nîşan da ku, bi taybetî ji bo nivîsên agahdarî û di bin zexta demê de, têgihîştina xwendinê li ser kaxezê hinekî ji ya li ser ekranê baştir e. Lêkolîner vê cudahiyê bi “meyla xwendina sivik” a li ser ekranê ve girêdidin: mirov li ser ekranê bêtir bi lez dixwînin û nivîsê “dişopînin”, li şûna ku bi kûrahî bixwînin.

Maryanne Wolf, ku lêkolînerê neurozanistiya xwendinê ye, destnîşan dike ku mejiyê mirov bi xwezayî ji bo xwendinê nehatiye “programkirin”; jêhatiya xwendinê di her mirovekî de bi perwerdehî û pratîkê tê avakirin (Wolf, 2007). Ji ber vê yekê, heke mirov bi giranî xwendina bilez û perçe-perçe pratîk bike, jêhatiya xwendina kûr dikare qels bibe (Wolf, 2018).

6. Çima Xwendina Kûr Girîng e?

Xwendina pirtûkan ne tenê rêyek ji bo bidestxistina agahiyan e. Lêkolîn nîşan didin ku ew bi pêşketina ferhengê, jêhatiyên ziman û têgihîştina nivîsê ve girêdayî ye (Mol & Bus, 2011). Hin lêkolînan herwiha îddîa kiriye ku xwendina wêjeyê dikare jêhatiya têgihîştina hest û ramanên kesên din (theory of mind) xurt bike (Kidd & Castano, 2013); lêbelê, hewldanên dubarekirina van encaman ne her car serkeftî bûn, û ji ber vê yekê ev mijar hîn jî tê nîqaşkirin.

Ji aliyê civakî ve, xwendina kûr bi ramana rexneyî ve girêdayî ye. Kesê ku dikare nivîseke dirêj û tevlihev bişopîne, argumanan binirxîne û agahiyên cuda bide ber hev, di heman demê de dikare li hember agahiyên xelet û propagandayê jî hişyartir be.

7. Formên Nû yên Xwendinê

Dema ku li ser kêmbûna xwendinê tê axaftin, divê formên nû yên xwendinê jî bên hesibandin. Pirtûkên dengî (audiobook) di salên dawî de li gelek welatan bi lez belav bûne. Gelek kes pirtûkan di dema ajotinê, meşê an karên malê de guhdarî dikin. Gelo ev “xwendin” e? Lêkolîner li ser vê pirsê hemfikir nînin. Ji aliyekî ve, guhdarîkirina pirtûkekê jî dikare ferheng, zanîn û têgihîştina vegotinê pêş bixe. Ji aliyê din ve, di guhdarîkirinê de mirov bi gelemperî nikare bi hêsanî vegere, hêdî bibe an jî li ser hevokekê raweste, û ev yek dikare bandorê li ser têgihîştina nivîsên tevlihev bike.

Herwiha, platformên nivîsandin û xwendinê yên serhêl, ku tê de ciwan çîrok û romanan diweşînin û dixwînin, nîşan didin ku hezkirina vegotinê di nav nifşên nû de winda nebûye. Gelek ciwan bi rêya van platforman, an bi rêya “civakên pirtûkan” ên li ser medyaya civakî, bi pirtûkên nû re dibin nas. Ev nîşan dide ku teknolojiya dîjîtal dikare hem bibe pêşbazê xwendinê û hem jî bibe rêyek ji bo vegera ber bi wê ve. Ji bo zimanên wek Kurdî, ev platform derfeteke girîng in ku nivîskar û xwendevan bêyî astengiyên weşangeriya kevneşopî bigihîjin hev.

8. Stratejiyên Xurtkirina Adeta Xwendinê

Li ser bingeha lêkolînên li ser adet û xwendinê, ev stratejî dikarin alîkar bin:

• Demên biçûk lê domdar: Her roj 10–20 deqe xwendin, ji demên dirêj lê kêm bi bandortir e ji bo avakirina adetê.
• Kêmkirina teşwîqên dîjîtal: Di dema xwendinê de danîna telefonê li cihekî din an girtina agahdariyan.
• Xwendina ji zarokan re: Xwendina bi dengekî bilind ji zarokan re, ji temenê biçûk ve, yek ji faktorên herî girîng ên avakirina adeta xwendinê ye.
• Azadiya hilbijartinê: Destûr dayîna xwendevanan, bi taybetî zarok û ciwanan, ku pirtûkên ku ji wan hez dikin hilbijêrin.
• Civakên xwendinê: Klûbên pirtûkan û nîqaşên li ser pirtûkan xwendinê dikin çalakiyeke civakî.
• Pirtûkxane: Bikaranîna pirtûkxaneyên giştî û pirtûkxaneyên dîjîtal ji bo kêmkirina lêçûnê.

9. Encam

Daneyên lêkolînan nîşan didin ku xwendina pirtûkan ji bo kêfê, bi taybetî di nav ciwanan de, di dehsalên dawî de kêm bûye. Sedemên vê kêmbûnê pir-alî ne: pêşbaziya medyaya dîjîtal, şêwaza jiyanê ya mijûl, guhertina çanda xwendinê û astengiyên gihîştinê. Ji bo xwendevanên Kurd, dîroka qedexeyên li ser ziman pirsgirêkê girantir dike.

Lêbelê, xwendin winda nebûye; awayê wê diguhere. Teknolojiya dîjîtal hem xetere ye û hem jî derfet e. Ji bo parastina xwendina kûr, hewldanên hişyar ên takekesî, malbatî û saziyî hewce ne. Pirtûk ne tenê çavkaniya zanînê ne; ew di heman demê de amûrên ramana kûr, xeyal û têgihîştina mirovên din in.

Çavkanî

• Carr, N. (2010). The shallows: What the Internet is doing to our brains. W. W. Norton.
• Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R., & Salmerón, L. (2018). Don’t throw away your printed books: A meta-analysis on the effects of reading media on reading comprehension. Educational Research Review, 25, 23–38.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.
• Kidd, D. C., & Castano, E. (2013). Reading literary fiction improves theory of mind. Science, 342(6156), 377–380.
• Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: A meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological Bulletin, 137(2), 267–296.
• Twenge, J. M., Martin, G. N., & Spitzberg, B. H. (2019). Trends in U.S. adolescents’ media use, 1976–2016: The rise of digital media, the decline of TV, and the (near) demise of print. Psychology of Popular Media Culture, 8(4), 329–345.
• Wolf, M. (2007). Proust and the squid: The story and science of the reading brain. Harper.
• Wolf, M. (2018). Reader, come home: The reading brain in a digital world. Harper.