Kurte
Di salên dawî de platformên medyaya dîjîtal ên wek YouTube, Instagram û TikTok ji bo hilberandina naveroka bi zimanên kêm-temsîlkirî, di nav de Kurdî, qadeke nû vekirine. Ev gotar vê diyardeyê bi rêya mînaka lîstikvan û hunermendê mîzahê Deniz Ozer, ku li ser medyaya civakî bi navê “Deno” tê naskirin, dinirxîne. Pêşî çarçoveya teorîk a li ser mîzah, nasname û zimanê dayikê tê pêşkêşkirin; paşê xebatên Ozer ên di şanoyê de, wek beşdariya wî di adaptasyoneke Kurdî ya Mîrê Piçûk de, û xebatên wî yên dîjîtal, wek rêzefîlma YouTubeyê ya bi navê “Îşev” û skeçên kurt, li gorî agahiyên ku di medyayê de belav in, tên nasandin. Di beşa nirxandinê de rola mîzahê di zindîhiştina ziman û bîra civakî de û taybetmendiyên “navdariya înternetê” tên nîqaşkirin. Encam nîşan dide ku hunermendên weha dikarin bibin pireke di navbera kevneşopiya şanoya Kurdî û çanda dîjîtal a nifşê nû de.

Peyvên sereke: mîzaha Kurdî, şanoya Kurdî, medyaya civakî, zimanê dayikê, Deniz Ozer, çanda dîjîtal

1. Destpêk

Mîzah di hemû çandan de yek ji awayên herî kevn ên vegotina civakî ye. Bi kenê mirov hem şahî dikin, hem jî rexne dikin, tabûyan dikolin û nasnameya komî xurt dikin. Di çanda Kurdî de jî mîzah, ji çîrokên Mele Nasredîn û henekên gelêrî heta stranên mîzahî û şanoya nûjen, kevneşopiyeke dewlemend e.

Bi belavbûna înternetê û medyaya civakî re, mîzah êdî ne tenê li ser dikê an di nav civînên malbatî de, lê her wiha bi rêya vîdyoyên kurt digihîje bi hezaran û carinan bi milyonan kesan. Ji bo zimanên ku di perwerde û medyaya fermî de cihekî wan ê têr tune ye, ev platform derfeteke girîng in. Ev gotar vê pêvajoyê bi rêya mînaka Deniz Ozer dinirxîne. Divê were destnîşankirin ku agahiyên jiyannameyî yên di vê gotarê de li ser bingeha agahiyên giştî yên ku di medyayê de belav in hatine nivîsîn û ne li ser lêkolîneke akademîk a berfireh.

2. Çarçoveya Teorîk

2.1. Mîzah wekî diyardeyeke civakî

Fîlozofê Frensî Henri Bergson (1900) di berhema xwe ya navdar a li ser kenê de destnîşan kir ku ken diyardeyeke civakî ye: mirov bi giştî bi hev re dikenin û ken hewcedarî “dengvedaneke” komî ye. Li gorî Bergson, ken di heman demê de fonksiyoneke civakî jî heye: ew reftarên hişk û ne-guncav “rast dike”. Ev nêrîn ji bo têgihiştina mîzaha ku li ser normên civakî, malbat û jiyana rojane radiweste, alîkar e.

2.2. Ziman, nasname û zindîhiştin

Lêkolînerê sosyolînguîstîkê Joshua Fishman (1991) destnîşan kir ku ji bo zindîhiştina zimanekî di bin xetereyê de, veguhestina wî ji nifşekî bo nifşê din di nav malbat û civakê de girîngiyeke sereke heye. Naveroka çandî ya ku ciwan bi dilxwazî dişopînin, wek muzîk, fîlm û mîzah, dikare alîkariya vê pêvajoyê bike, ji ber ku zimanî bi şahî, hevaltî û nasnameyeke erênî ve girê dide. Ji bo Kurdî, ku demeke dirêj di bin sînorkirinên li ser perwerde û weşanê de maye (Hassanpour, 1992), ev rol bi taybetî girîng e.

2.3. Navdariya înternetê

Crystal Abidin (2018) “navdariya înternetê” wekî şêwazeke navdariyê pênase dike ku li ser têkiliya rasterast û berdewam a di navbera hilberîner û şopîneran de, li ser hestê “nêzîkbûn” û “rastbûnê” radiweste. Henry Jenkins (2006) jî bi têgeha “çanda hevgirtinê” (convergence culture) nîşan dide ka çawa naverok di navbera medyayên cuda de diherike û temaşevan çawa dibin beşdarên çalak. Ev têgeh ji bo têgihiştina hunermendên ku hem li ser dikê û hem jî li ser platformên dîjîtal dixebitin, guncav in.

3. Deniz Ozer: Jiyanname û Xebatên Şanoyê

Li gorî agahiyên ku di medyayê de belav in, Deniz Ozer li Êlihê (Batman) ji dayik bûye. Ew di ciwaniya xwe de, nêzîkî 18 saliya xwe, li Stenbolê dest bi xebata şanoyê kiriye. Li gorî heman agahiyan, wî paşê di avakirina koma şanoyê ya bi navê “Şa Performans” de û li Êlihê jî di avakirina “Nisk Performans” de cih girtiye.

Yek ji xebatên wî yên şanoyê yên ku herî zêde tê bibîranîn, beşdariya wî di adaptasyoneke Kurdî ya berhema nivîskarê Frensî Antoine de Saint-Exupéry, Mîrê Piçûk (Le Petit Prince), de ye, ku tê de rola sereke lîstiye. Adaptasyona berhemên klasîk ên cîhanê bo şanoya Kurdî ji bo gihandina zimanê Kurdî bi repertuwara hunerî ya navneteweyî re girîng e. Ev xebat di heman demê de zehmetiyên hilberandina şanoyê bi zimanê dayikê, wek kêmbûna salon, fon û temaşevanên ku bi rêkûpêk tên şanoyê, jî nîşan didin.

4. Xebatên Dîjîtal

4.1. Rêzefîlma “Îşev”

Ji bilî xebatên dikê, Ozer di rêzefîlmeke Kurdî ya li ser YouTubeyê ya bi navê “Îşev” de cih girtiye. Li gorî agahiyên ku di medyayê de belav in, rêzefîlm bala hejmareke mezin a temaşevanan kişandiye. Ew bi hêmanên komedîk mijarên ji jiyana rojane ya civaka Kurdî, wek têkiliyên malbatî, têkiliyên di navbera nifşan de û normên civakî, dide ber çavan. Rêzefîlmên weha ji ber ku bi lêçûneke kêmtir ji televîzyonê tên çêkirin û rasterast digihîjin temaşevanan, ji bo hilberandina bi zimanên kêm-temsîlkirî modeleke nû ne.

4.2. Medyaya civakî

Ozer li ser platformên wek TikTok, Instagram û YouTube bi navên wek “Deno” û “72deno” naverok parve dike. Naveroka wî bi giranî ji skeç, vîdyoyên kurt û çavdêriyên mîzahî yên li ser jiyana rojane pêk tê û li gorî agahiyên giştî di nav ciwanên Kurd de şopîneriyeke berfireh dîtiye. Di vê formê de, ku Abidin (2018) jê re girîngiya “rastbûnê” dibêje, zimanê rojane, devok û ezmûnên hevpar ên temaşevanan roleke sereke dilîzin: temaşevan xwe, malbata xwe û cîranên xwe di karakteran de dibînin.

5. Nirxandin: Mîzah, Ziman û Bîra Civakî

5.1. Mîzah wekî navgîna ziman

Yek ji taybetmendiyên xebatên weha bikaranîna Kurdî wekî zimanê sereke yê mîzahê ye. Li gorî nêrîna Fishman (1991), dema ku ciwan zimanê dayikê bi naveroka ku jê hez dikin ve girê didin, statûya ziman di çavê wan de bilind dibe. Ji ber vê yekê skeç û rêzefîlmên mîzahî yên bi Kurdî dikarin beşdariyeke nerasterast di zindîhiştina ziman de bikin, her çend bandora wan a rastîn bi lêkolînên sosyolînguîstîk ên taybet dikare were pîvan.

5.2. Rexneya civakî

Wekî ku Bergson (1900) destnîşan kiriye, ken dikare bibe navgîna rexneya civakî. Skeçên li ser têkiliyên malbatî, rola jin û mêran an jî têkiliyên di navbera nifşan de, dikarin hem civakê bikenînin û hem jî bi awayekî nerm normên heyî bixin ber pirsê. Ev aliyê mîzahê di nav temaşevanan de nîqaşan jî diafirîne.

5.3. Di navbera dikê û ekranê de

Hunermendên ku hem li şanoyê û hem jî li ser medyaya dîjîtal dixebitin, dikarin du temaşevanên cuda bigihînin hev. Şano kevneşopiyeke kolektîf û zindî ya ezmûna hunerî diparêze; medyaya dîjîtal jî gihîştineke pir berfirehtir dide. Li gorî têgeha “çanda hevgirtinê” ya Jenkins (2006), ev herikîna di navbera medyayan de dikare ji bo hunera bi zimanên biçûk derfetên nû biafirîne.

5.4. Sînor û pirsgirêk

Naveroka li ser medyaya civakî bi algorîtmayên platforman ve girêdayî ye, ku dikarin bi awayekî ne-pêşbînîkirî bandorê li ser gihîştina naverokê bikin. Her wiha formata vîdyoyên kurt dikare kûrahiya vegotinê sînordar bike. Ji bo hunermendan, peydakirina dahateke domdar ji vê xebatê jî pirsgirêkeke girîng e.

6. Encam

Mînaka Deniz Ozer nîşan dide ka mîzaha bi zimanê Kurdî çawa dikare di navbera şanoya kevneşopî û medyaya dîjîtal a nûjen de derbas bibe û bigihîje temaşevanên berfireh, nemaze ciwanan. Li gorî çarçoveyên teorîk ên Bergson, Fishman, Jenkins û Abidin, xebatên weha dikarin hem wekî şahî, hem wekî rexneya civakî û hem jî wekî beşdariyeke nerasterast di zindîhiştina ziman û bîra civakî de werin nirxandin. Lêbelê ji bo pîvana bandora wan a rastîn, lêkolînên akademîk ên berfirehtir ên li ser temaşevanan û li ser naveroka dîjîtal a bi Kurdî pêwîst in.

Çavkanî

• Abidin, C. (2018). Internet celebrity: Understanding fame online. Emerald Publishing.
• Bergson, H. (1900). Le rire: Essai sur la signification du comique. Félix Alcan.
• Fishman, J. A. (1991). Reversing language shift: Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Multilingual Matters.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.
• Jenkins, H. (2006). Convergence culture: Where old and new media collide. New York University Press.