Kurte
Destana Gilgamêş yek ji kevintirîn berhemên edebî yên mirovahiyê ye ku heta roja me gihîştine. Ew li Mezopotamyaya kevn, pêşî bi şêweya çîrokên Sumerî yên cuda û paşê wekî destaneke yekgirtî bi zimanê Akadî, li ser lewheyên axê bi nivîsa bizmarî hatiye nivîsîn. Ev gotar dîroka metnê, ji çîrokên Sumerî heta “guhertoya standard a Babîlî” ya ku bi navê Sîn-leqe-unninni ve tê girêdan, û kifşkirina wê ya nûjen di sedsala 19an de dinirxîne. Paşê kurteya destanê tê pêşkêşkirin: hevaltiya Gilgamêş û Enkîdû, şerê li dijî Humbaba û Gayê Ezmanan, mirina Enkîdû, lêgerîna Gilgamêş a li pey nemiriyê û çîroka tofanê ya Utnapîştîm. Di beşa şîroveyê de motîfên sereke, wek mirin û nemirî, hevaltî, şaristanî û xweza, û têkiliya destanê bi kevneşopiyên paşîn re tên nîqaşkirin. Di dawiyê de cihê destanê di nav xwendevanên Kurd de tê nirxandin.

Peyvên sereke: Gilgamêş, Mezopotamya, wêjeya Akadî, wêjeya Sumerî, destan, mirin û nemirî, tofan

1. Destpêk

Destana Gilgamêş bi berfirehî wekî yek ji kevintirîn berhemên edebî yên mezin ên cîhanê tê nirxandin. Ew li Mezopotamyayê, ango li axa di navbera çemên Dîcle û Firatê de, çêbû. Ev herêm, ku beşek ji wê îro di nav sînorên Iraq, Sûriye û Tirkiyeyê de ye, yek ji navendên yekem ên şaristaniya bajarî û nivîsê ye. Ji ber vê yekê destan ji bo gelên herêmê, di nav de Kurdan jî, beşeke ji mîrateya çandî ya hevpar a erdnîgariya wan e.

Ev gotar destanê bi awayekî akademîk dinirxîne: pêşî dîroka metnê, paşê kurteya çîrokê û di dawiyê de şîroveya motîf û wateyên wê. Çîrok li vir li gorî guhertoya standard a Babîlî ya ku îro herî zêde tê zanîn, tê vegotin.

2. Dîroka Metnê

2.1. Gilgamêş: kesayetiya dîrokî

Li gorî lîsteyên qralan ên Sumerî, Gilgamêş qralekî bajarê Urûkê bû. Gelek lêkolîner difikirin ku dibe ku ew kesayetiyeke dîrokî be ku nêzîkî sedsala 27an a berî zayînê jiyaye, lêbelê ti belgeyên serdemê yên ku vê yekê bi temamî piştrast bikin tune ne (George, 2003). Piştî mirina wî, Gilgamêş di kevneşopiya Mezopotamyayê de bû qehremanekî efsanewî û paşê wekî xwedayekî jêrzemînê jî hat perestin.

2.2. Çîrokên Sumerî

Kevintirîn metnên li ser Gilgamêş pênc çîrokên Sumerî yên serbixwe ne, ku bi giranî ji destpêka hezarsala 2yemîn a berî zayînê, ji lewheyên ku hatine dîtin, tên zanîn. Ev çîrok hîn ne destaneke yekgirtî ne; her yek serpêhatiyeke cuda ya Gilgamêş vedibêje (Tigay, 1982).

2.3. Guhertoyên Akadî

Di serdema Babîla Kevn de (nêzîkî sedsalên 18an–17an ên berî zayînê), çîrok bi zimanê Akadî, ku zimanekî Samî ye, wekî destaneke yekgirtî hatin nivîsîn. Paşê, di dawiya hezarsala 2yemîn a berî zayînê de, guhertoyeke nû hat amadekirin ku îro jê re “guhertoya standard a Babîlî” tê gotin. Li gorî kevneşopiya Mezopotamyayê, ev guherto bi navê nivîskar û rêberê olî Sîn-leqe-unninni ve tê girêdan (George, 2003). Ev guherto ji yanzdeh lewheyan pêk tê û lewheya diwazdehem, ku wergereke çîrokeke Sumerî ye, paşê lê hatiye zêdekirin.

2.4. Kifşkirina nûjen

Di nîvê sedsala 19an de, di kolandinên arkeolojîk ên li Neynewa (Nineveh), li nêzî Mûsilê, de bi hezaran lewheyên ji pirtûkxaneya qralê Asûrî Aşûrbanîpal (sedsala 7an a berî zayînê) hatin dîtin û birin Mûzeya Brîtanî. Di sala 1872an de lêkolînerê Brîtanî George Smith, dema ku lewheyan dixwend, beşa tofanê ya destanê kifş kir. Ev kifş ji ber dişibiya wê ya bi çîroka Nûh re bala gelek kesan kişand (George, 1999). Ji wê demê ve gelek perçeyên nû hatine dîtin û metn hîn jî tê temamkirin.

3. Kurteya Destanê

3.1. Gilgamêş û Enkîdû

Destan bi pesnê Gilgamêş û bajarê wî Urûkê dest pê dike. Gilgamêş, ku li gorî destanê du sêyek xweda û yek sêyek mirov e, qralekî pir bi hêz lê zordar e. Gelê Urûkê ji zilma wî gazinan dike û xweda wekî bersiv Enkîdû diafirînin: mirovekî hov ku li çolê bi heywanan re dijî. Kahîneyek bi navê Şamhat Enkîdû nas dike û bi wê re têkilî datîne; bi vî awayî Enkîdû ji heywanan dûr dikeve, nan dixwe, kinc li xwe dike û nêzîkî jiyana mirovan dibe. Paşê Enkîdû tê Urûkê û bi Gilgamêş re şer dike. Piştî şer, ew dibin hevalên herî nêzîk (George, 1999).

3.2. Humbaba û Gayê Ezmanan

Gilgamêş û Enkîdû bi hev re diçin Daristana Sedirê (Cedar Forest), ku ji aliyê cinawirekî bi navê Humbaba ve tê parastin. Humbaba ji aliyê xwedayê Enlîl ve wekî parêzvanê daristanê hatiye danîn. Herdu heval Humbaba dikujin û darên sedirê dibirin. Paşê xwedawenda Îştar (ku di kevneşopiya Sumerî de bi navê Înanna tê naskirin) ji Gilgamêş dixwaze ku bibe hevjînê wê. Gilgamêş bi pozbilindî daxwaza wê red dike û behsa çarenûsa xerab a evîndarên wê yên berê dike. Îştar hêrs dibe û Gayê Ezmanan dişîne ser Urûkê. Gilgamêş û Enkîdû gayê jî dikujin.

3.3. Mirina Enkîdû

Xweda biryar didin ku ji ber kuştina Humbaba û Gayê Ezmanan divê yek ji herdu hevalan bimire. Enkîdû nexweş dikeve, xewnên li ser jêrzemînê dibîne û piştî êşeke dirêj dimire. Gilgamêş ji bo hevalê xwe bi şîn û girî ye û bi mirina wî re bi tirsa mirina xwe re rû bi rû dimîne.

3.4. Lêgerîna li pey nemiriyê

Gilgamêş dest bi rêwîtiyeke dirêj dike da ku Utnapîştîm bibîne, ku tenê mirovê ku xwedayan nemirî daye wî ye. Li ser rê ew rastî gelek astengiyan tê, ji çiyayên ku roj di nav wan re derbas dibe heta deryaya mirinê. Di guhertoya Babîla Kevn de, xwedîya meyxaneyekê bi navê Sîdûrî jê re dibêje ku mirov nikarin ji mirinê birevin û şîret dike ku ew bi jiyana rojane, bi xwarin, cil û malbata xwe kêfxweş bibe (George, 1999). Bi alîkariya keştîvan Urşanabî, Gilgamêş deryaya mirinê derbas dike û digihîje Utnapîştîm.

3.5. Çîroka tofanê

Utnapîştîm ji Gilgamêş re vedibêje ka çawa xwedayan biryar dabû ku bi tofanekê mirovahiyê tune bikin. Xwedayê Ea bi dizî Utnapîştîm hişyar kir û jê re got ku keştiyeke mezin çêke û malbata xwe û cureyên heywanan bixe nav wê. Piştî tofanê, keştî li ser çiyayekî rawestiya û Utnapîştîm çûk berdan da ku bizane ka av kêm bûye an na. Piştî vê bûyerê, xwedayan nemirî dan Utnapîştîm û jina wî.

3.6. Giyayê ciwaniyê û vegera Urûkê

Utnapîştîm ji Gilgamêş re dibêje ku nemiriya wî bûyereke yekcarî bû. Lêbelê, jina Utnapîştîm daxwaz dike ku Gilgamêş bi destvala venegere. Utnapîştîm behsa giyayekî di binê deryayê de dike ku mirovan ciwan dike. Gilgamêş giyayê dibîne, lê dema ku ew li ser rê di nav avê de xwe dişo, marek tê, giyayê dibe û kirasê xwe diguherîne. Gilgamêş bêhêvî vedigere Urûkê. Di dawiya destanê de, ew dîwarên mezin ên bajarê xwe nîşanî Urşanabî dide; ev dîmen bi destpêka destanê re hevaheng e.

4. Şîroveya Motîf û Wateyan

4.1. Mirin û nemirî

Mijara sereke ya destanê qebûlkirina mirinê ye. Gilgamêş, ku bi hêz û serkeftinên xwe bawer dike ku dikare her tiştî bi dest bixe, bi mirina hevalê xwe fêr dibe ku sînorên mirovbûnê hene. Lêgerîna wî ya li pey nemiriyê bi têkçûnê bi dawî dibe, lê ew bi têgihiştineke nû vedigere: nemiriya mirovan ne di jiyana bêdawî de, lê dibe ku di berhem, bajar û bîranîna ku li pey xwe dihêlin de be (George, 2003).

4.2. Hevaltî

Têkiliya di navbera Gilgamêş û Enkîdû de yek ji kevintirîn vegotinên hevaltiyê di edebiyata cîhanê de ye. Hevaltî Gilgamêş ji qralekî zordar diguherîne mirovekî ku ji bo yekî din xem dixwe. Mirina Enkîdû jî nîşan dide ku windakirina hevalekî dikare ji bo mirov xaleke guhertina bingehîn be.

4.3. Xweza û şaristanî

Veguherîna Enkîdû ji jiyana çolê bo jiyana bajêr dikare wekî vegotineke li ser derbasbûna ji xwezayê bo şaristaniyê were xwendin. Kuştina Humbaba û birîna darên sedirê jî dikare wekî sembola serdestiya mirovan a li ser xwezayê were şîrovekirin; hin lêkolînerên nûjen vê beşê ji aliyê jîngehî ve jî dinirxînin.

4.4. Têkiliya bi kevneşopiyên paşîn re

Çîroka tofanê ya Utnapîştîm gelek dişibihe çîroka tofanê ya ku di Tewratê (Destpêkirin) de û di kevneşopiyên din ên Rojhilata Navîn de cih digire: keştiya mezin, xilaskirina heywanan, rawestîna li ser çiyayekî û şandina çûkan. Lêkolîner bi giştî difikirin ku ev çîrok ji kevneşopiyeke hevpar a Mezopotamyayê tên, ku guhertoyên wê yên kevntir, wek destana Akadî ya Atrahasîs, jî hene (Dalley, 1989).

5. Destana Gilgamêş û Xwendevanên Kurd

Ji ber ku Mezopotamya beşek ji erdnîgariya ku Kurd lê dijîn dihewîne, destana Gilgamêş ji bo gelek xwendevanên Kurd wekî beşeke ji mîrateya çandî ya herêmê tê dîtin. Li gorî hin çavkaniyan, destan ji aliyê helbestvan û wergêr Kawa Nemir ve wergerandiye Kurmancî. Her wiha li gorî gotara berê ya vê malperê, şanoya “Gilgamêş” a nivîskarê Tirk Orhan Asena ji aliyê Rêşad Sorgul ve wergerandiye Kurmancî. Wergerandina berhemên weha ji bo zimanê Kurdî hem derfeta gihîştina klasîkên cîhanê dide xwendevanan û hem jî zimanê edebî dewlemend dike. Divê were zanîn ku zimanên eslî yên destanê, Sumerî û Akadî, ne ji malbata zimanên Hind-Ewropî ne, ku Kurdî jî tê de ye; ji ber vê yekê têkiliya bi Kurdan re ne têkiliyeke zimanî, lê têkiliyeke erdnîgarî û çandî ye.

6. Encam

Destana Gilgamêş berhemeke edebî ya kevn e ku di nav bi hezaran salan de ji çîrokên Sumerî yên cuda bû destaneke yekgirtî ya Akadî û di sedsala 19an de ji nû ve hat kifşkirin. Çîroka qralekî bi hêz ku bi mirina hevalê xwe re rû bi rû dimîne û li pey nemiriyê digere, pirsên bingehîn ên mirovahiyê, wek wateya jiyanê, mirin, hevaltî û têkiliya mirov û xwezayê, dihewîne. Ji ber vê yekê destan hîn jî tê xwendin, wergerandin û şîrovekirin. Ji bo xwendevanên Kurd, ew hem berhemeke klasîk a edebiyata cîhanê ye û hem jî beşeke ji mîrateya çandî ya Mezopotamyayê, ku erdnîgariya wan jî dihewîne.

Çavkanî

• Dalley, S. (Werg.). (1989). Myths from Mesopotamia: Creation, the flood, Gilgamesh, and others. Oxford University Press.
• George, A. (Werg.). (1999). The epic of Gilgamesh: A new translation. Penguin.
• George, A. R. (2003). The Babylonian Gilgamesh epic: Introduction, critical edition and cuneiform texts (2 cild). Oxford University Press.
• Tigay, J. H. (1982). The evolution of the Gilgamesh epic. University of Pennsylvania Press.