Kurte
Ev gotar beşa dawî ya rêzenivîsa “Rêwîtiya Zanistiyê” ye û li ser çend qadên zanistî û teknolojîk radiweste ku tê texmînkirin dê di dehsalên pêş de bandoreke mezin li ser jiyana mirovan bikin: zekaya çêkirî, navrûyên mejî û komputerê, endezyariya genetîkî bi teknolojiya CRISPR, lêkolîna fezayê û komputerên kuantûmê. Ji bo her qadê pêşveçûnên sereke yên ku di edebiyata zanistî de hatine belgekirin bi kurtî tên pêşkêşkirin û sînorên wan ên heyî tên nîşandan. Paşê pirsên exlaqî yên ku ev teknolojî derdixin holê, wek ewlehiya zekaya çêkirî, guhertina genetîkî ya mirovan û ramanên transhumanîst, tên nîqaşkirin. Gotar ferqê dixe navbera encamên zanistî yên piştrastkirî û pêşbîniyên spekulatîf. Di encamê de tê gotin ku pêşeroja zanistiyê ne tenê pirsgirêkeke teknîkî ye, lê bi biryarên civakî, exlaqî û siyasî ve jî girêdayî ye.

Peyvên sereke: zekaya çêkirî, CRISPR, navrûya mejî û komputerê, komputera kuantûmê, exlaqa zanistê, transhumanîzm

1. Destpêk

Di beşên berê yên vê rêzenivîsê de pêşveçûna zanistiyê ji çavdêriyên pêşîn ên ezmanan heta şoreşa zanistî ya nûjen hat şopandin. Di vê beşa dawî de bal tê kişandin ser îro û pêşerojê. Pirsa sereke êdî ne tenê ev e ku “em çi dizanin?”, lê her wiha ev e ku “em ê bi vê zanînê çi bikin?”

Di dîroka zanistiyê de, pêşbîniyên li ser pêşerojê gelek caran şaş derketine: hin teknolojî ji texmînan zûtir hatine, hin jî qet nehatine. Ji ber vê yekê di vê gotarê de hewl tê dayîn ku ferq bikeve navbera (1) pêşveçûnên ku îro bi lêkolînên weşandî hatine piştrastkirin û (2) pêşbîniyên ku hîn spekulatîf in.

2. Zekaya Çêkirî

Zekaya çêkirî (bi Îngilîzî artificial intelligence) qadeke zanista komputerê ye ku armanca wê avakirina pergalên ku karên girêdayî hişmendiya mirovî dikin e, wek naskirina wêneyan, wergera zimanan an lîstina lîstikan. Di dehsalên dawî de, bi taybetî rêbazên “fêrbûna kûr” ku li ser torên neuronî yên çêkirî ava dibin, pêşveçûneke mezin bi dest xistine.

Mînakeke navdar bernameya AlphaGo ye ku di sala 2016an de lîstikvanê pêşeng ê Go, Lee Sedol, têk bir. Paşê, bernameya AlphaFold a heman şirketê pêşbîniya avahiya sêrehendî ya proteînan bi rastiyeke bilind kir, ku ji bo biyolojiyê pêşveçûneke girîng e. Modelên mezin ên zimanî jî îro dikarin nivîsan biafirînin, wergerînin û kurt bikin.

Lêbelê van pergalan sînorên girîng jî hene: ew dikarin agahiyên şaş bi awayekî bawerbar pêşkêş bikin, dikarin alîgiriyên di daneyên perwerdehiyê de dubare bikin û fêmkirina wan a cîhanê ji ya mirovan cuda ye. Nîqaşa li ser vê yekê ka ev pergal bi rastî “fêm dikin” an na, hîn jî vekirî ye. Lêkolînerên wek Stuart Russell (2019) û Nick Bostrom (2014) li ser girîngiya pergalên ewle û lihevhatî bi nirxên mirovan re radiwestin.

3. Navrûyên Mejî û Komputerê

Navrûya mejî û komputerê (bi Îngilîzî brain–computer interface) pergalek e ku îşaretên elektrîkî yên mejî dixwîne û wan vediguherîne fermanên ji bo amûreke derve. Di sala 2006an de Hochberg û hevkarên wî ragihandin ku nexweşekî felcbûyî bi saya elektrodên ku di mejiyê wî de hatibûn bicihkirin karîbû kursorê komputerê tenê bi ramanê bilivîne (Hochberg û yd., 2006).

Ji wê demê ve ev qad bi lez pêş ketiye; hin lêkolînan nîşan dane ku kesên felcbûyî dikarin bi vî awayî destên robotîk bi kar bînin an nivîsê binivîsin. Lêbelê divê were zanîn ku ev teknolojî hîn jî bi giranî di qonaxa lêkolînê de ye. Îddiayên li ser “xwendina raman” an “barkirina hişmendiyê bo komputerê” ji teknolojiya heyî pir dûr in û bingeheke wan a zanistî ya piştrastkirî tune ye.

4. Endezyariya Genetîkî û CRISPR

Di sala 2012an de Jennifer Doudna, Emmanuelle Charpentier û hevkarên wan nîşan dan ku pergala CRISPR-Cas9, ku di eslê xwe de beşek ji pergala parastinê ya bakteriyan e, dikare ji bo birîna DNAyê li cihekî diyarkirî were bernamekirin (Jinek û yd., 2012). Ev keşf rê li ber guhertina genan bi awayekî hêsantir, erzantir û rasttir vekir. Ji bo vê xebatê Doudna û Charpentier di sala 2020an de Xelata Nobelê ya Kîmyayê wergirtin.

Îro CRISPR di lêkolînên biyolojîk de bi berfirehî tê bikaranîn. Di bijîşkiyê de jî hin tedawiyên li ser bingeha wê hatine pêşxistin; ji bo nimûne, ji bo hin nexweşiyên xwînê yên genetîkî tedawiyên guhertina genan hatine pejirandin.

Lêbelê guhertina genên embryoyên mirovan pirsên exlaqî yên giran derdixe holê, ji ber ku ev guhertin derbasî nifşên pêş jî dibin. Di sala 2018an de lêkolînerekî Çînî ragihand ku wî genên du embryoyan guhertine; ev kar ji aliyê civata zanistî ya navneteweyî ve bi tundî hat rexnekirin û lêkoler li Çînê hat cezakirin. Ev bûyer nîşan da ku pêşveçûna teknîkî divê bi rêzikên exlaqî û hiqûqî re were birêvebirin.

5. Lêkolîna Fezayê

Di sala 1995an de Michel Mayor û Didier Queloz yekem gerstêrka ku li dora stêrkeke wek Rojê dizivire keşf kirin (Mayor & Queloz, 1995). Ji wê demê ve bi hezaran gerstêrkên derveyî pergala rojê (eksoplanet) hatine naskirin. Teleskopên fezayê yên wek James Webb, ku di sala 2021ê de hat avêtin, dikarin atmosfera hin ji van gerstêrkan lêkolîn bikin.

Herwiha ajansên fezayê û şirketên taybet planên vegerandina mirovan bo Heyvê û şandina wan bo Mirîxê (Marsê) amade dikin. Lêbelê jiyana mayînde li derveyî Dinyayê bi astengiyên mezin re rû bi rû ye, wek tîrêjên kozmîk, bandora kêmbûna giraniyê li ser laş û lêçûnên pir bilind. Ji ber vê yekê ramanên wek “veguhestina mirovahiyê bo gerstêrkeke din” di demeke nêzîk de realîst nayên dîtin.

6. Komputerên Kuantûmê

Komputerên kuantûmê li şûna bitên klasîk ên ku tenê 0 an 1 in, “qubit”an bi kar tînin ku dikarin di rewşeke tevlihev (superpozîsyon) de bin. Ji bo hin cureyên pirsgirêkan, wek simulasyona molekulan an şikandina hin şîfreyan, tê texmînkirin ku ev komputer dikarin ji komputerên klasîk pir bileztir bin.

Di sala 2019an de tîmeke Google ragihand ku pêvajokera wan a kuantûmê karekî taybet di nêzîkî 200 çirkeyan de kiriye ku li gorî texmîna wan dê ji bo superkomputereke klasîk bi hezaran sal bidomiya (Arute û yd., 2019). Paşê hin lêkolîneran ev texmîn rexne kir û nîşan dan ku bi rêbazên klasîk ên baştir ev kar zûtir dikare were kirin. Ev nîqaş nîşan dide ku komputerên kuantûmê hîn di qonaxa destpêkê de ne û ji bo karên rojane hîn ne amade ne.

7. Pirsên Exlaqî û Civakî

7.1. Berpirsiyariya zanistê

Pêşveçûnên jorîn nîşan didin ku zanist ne tenê zanînê zêde dike, lê her wiha hêza guhertina xwezayê û mirovan jî dide. Ji ber vê yekê pirsa “gelo divê em her tiştê ku em dikarin bikin, bikin?” girîngtir dibe. Komîteyên exlaqê, rêzikên navneteweyî û nîqaşên giştî ji bo bersivdayîna van pirsan pêwîst in.

7.2. Transhumanîzm

Transhumanîzm tevgereke ramanî ye ku îddia dike mirov dikarin bi teknolojiyê sînorên biyolojîk ên xwe, wek pîrbûn an sînorên hişî, derbas bikin. Rexnegir dibêjin ku ev ramanên hanê dikarin newekheviyên civakî zêde bikin, ji ber ku dibe ku tenê kesên dewlemend bigihîjin van teknolojiyan, û dikarin pirsên kûr li ser nasnameya mirovî derxin holê. Divê were tekezkirin ku gelek armancên transhumanîst, wek “nemirina dîjîtal”, îro ne li ser bingeha teknolojiyeke heyî ne.

7.3. Dadperwerî û gihîştin

Pirseke din jî ew e ka feydeyên van teknolojiyan dê çawa werin belavkirin. Tedawiyên genetîkî yên nû pir biha ne, û gihîştina zekaya çêkirî û teknolojiyên din di navbera welatan de wekhev nîne. Ji ber vê yekê polîtîkayên zanistî ne tenê pirsgirêkeke teknîkî, lê pirsgirêkeke dadperweriya civakî ne jî.

8. Encam

Rêwîtiya zanistiyê, ku bi meraqa mirovên pêşîn a li ser cîhanê dest pê kiriye, îro gihîştiye qonaxeke ku tê de mirov dikarin genan biguherînin, makîneyên ku fêr dibin ava bikin û gerstêrkên dûr lêkolîn bikin. Ev pêşveçûn derfetên mezin pêşkêş dikin, bi taybetî di qadên tenduristî û zanînê de. Lêbelê gelek ji wan hîn di qonaxa destpêkê de ne, û divê ferqa di navbera encamên piştrastkirî û pêşbîniyên spekulatîf de baş were parastin.

Di heman demê de ev teknolojî pirsên exlaqî yên nû derdixin holê ku bersiva wan ne tenê di laboratuvaran de, lê di nîqaşên civakî û biryarên siyasî de jî tê dîtin. Bi vî awayî, pêşeroja zanistiyê bi pêşeroja civakan ve girêdayî ye: ne tenê tiştê ku em dikarin bikin, lê tiştê ku em hildibijêrin ku bikin jî wê diyar bike.

Çavkanî

• Arute, F., Arya, K., Babbush, R., Bacon, D., Bardin, J. C., Barends, R., Biswas, R., Boixo, S., Brandao, F. G. S. L., Buell, D. A., et al. (2019). Quantum supremacy using a programmable superconducting processor. Nature, 574(7779), 505–510.
• Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, dangers, strategies. Oxford University Press.
• Hochberg, L. R., Serruya, M. D., Friehs, G. M., Mukand, J. A., Saleh, M., Caplan, A. H., Branner, A., Chen, D., Penn, R. D., & Donoghue, J. P. (2006). Neuronal ensemble control of prosthetic devices by a human with tetraplegia. Nature, 442(7099), 164–171.
• Jinek, M., Chylinski, K., Fonfara, I., Hauer, M., Doudna, J. A., & Charpentier, E. (2012). A programmable dual-RNA–guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity. Science, 337(6096), 816–821.
• Mayor, M., & Queloz, D. (1995). A Jupiter-mass companion to a solar-type star. Nature, 378(6555), 355–359.
• Russell, S. (2019). Human compatible: Artificial intelligence and the problem of control. Viking.