Kurte
Miradê Kinê (1941–1984) yek ji navên naskirî yên kevneşopiya ribabê û stranbêjiya gelêrî ya herêma Torê ye. Ev gotar jiyan û hunera wî di çarçoveya kevneşopiya muzîka devkî ya Kurdî de dinirxîne. Ji ber ku li ser jiyana wî lêkolînên akademîk ên berfireh tune ne, agahiyên jiyannameyî bi giranî li ser vegotinên herêmî û bîranînên devkî ava dibin û divê bi hişyarî werin xwendin. Gotar pêşî taybetmendiyên herêma Torê û cihê ribabê di muzîka wê de pêşkêş dike; paşê qonaxên sereke yên jiyana Miradê Kinê, bûyera ku bû sedema nasnavê wî “Bavê Seyrê” û salên wî yên dawî vedibêje. Di beşên dawî de taybetmendiyên hunera wî, wek tevlihevkirina muzîk, vegotin û performansê, û cihê wî di veguhestina kevneşopiya devkî de tên şirovekirin. Di encamê de tê gotin ku Miradê Kinê hem veguhezkarê kevneşopiyekê û hem jî hunermendekî afirîner bû, û ku belgekirina tomarên wî ji bo lêkolînên pêşerojê girîng e.

Peyvên sereke: Miradê Kinê, ribab, Torê, muzîka gelêrî ya Kurdî, kevneşopiya devkî, dengbêjî

1. Destpêk

Muzîka gelêrî ya Kurdî bi sedsalan bi giranî bi rêya devkî hatiye veguhestin. Di nebûna nivîsê û tomarên fermî de, stranbêj, dengbêj û lêxistinvanên amûran wekî “arşîvên zindî” yên çanda xwe xizmet kirine. Lêkolînerên muzîka Kurdî tekez dikin ku ev kevneşopî ne tenê hunerî ye, lê her wiha bîra dîrokî û civakî ya gel diparêze (Blum & Hassanpour, 1996; Allison, 2001).

Herêma Torê, ku bi gelemperî qada çiyayî ya li dora Midyadê û Tûr Abdînê dihewîne, di vê kevneşopiyê de cihekî taybet digire. Miradê Kinê yek ji wan hunermendan e ku navê wî bi muzîka vê herêmê ve girêdayî ye. Armanca vê gotarê ew e ku jiyan û hunera wî bi awayekî sîstematîk pêşkêş bike û sînorên agahiyên heyî jî nîşan bide.

2. Rêbaz û Çavkanî

Li ser Miradê Kinê, bi qasî ku tê zanîn, lêkolîneke akademîk a berfireh nehatiye weşandin. Agahiyên jiyannameyî yên di vê gotarê de bi giranî li ser vegotinên herêmî, bîranînên kesên ku ew nas kirine û nivîsên ne-akademîk ava dibin. Ji ber vê yekê hin hûrgulî, wek tarîxên rast an bûyerên kesane, nikarin bi belgeyên nivîskî werin piştrastkirin. Çarçoveya giştî ya li ser muzîka gelêrî ya Kurdî jî li ser bingeha lêkolînên akademîk ên naskirî tê pêşkêşkirin.

3. Herêma Torê û Kevneşopiya Ribabê

Tor herêmeke bi dîroka xwe ya dirêj û bi pirrengiya xwe ya çandî tê naskirin. Li vê herêmê kevneşopiyeke dewlemend a muzîka gelêrî heye ku tê de amûra bi kevan a bi navê ribab cihekî navendî digire. Ribab amûreke bi têlan e ku bi kevan tê lêxistin û bi gelemperî stranbêj di heman demê de wê lê dixe û distirê.

Li gorî vegotinên herêmî, di vê kevneşopiyê de gelek meqam û rîtmên cuda hene, û her cure dawet an şahiyê dikare rîtma xwe ya taybet hebe. Navên hunermendên wek M. Eliyê Kercosî, Brahîmê Eliyê Yasîn û Ehmedê Reşîdê Kinê jî bi vê kevneşopiyê ve tên girêdan. Ev nav nîşan didin ku muzîka ribabê ya Torê ne berhema yek kesî ye, lê kevneşopiyeke civakî ye ku ji nifşekî derbasî nifşekî din bûye.

Di lêkolînên li ser muzîka Kurdî de tê tekezkirin ku stranbêjên gelêrî gelek caran ne tenê muzîkjen, lê vegotvanên çîrokan, şahidên bûyerên civakî û carinan jî rexnegirên civakê ne (Blum & Hassanpour, 1996). Ev rol di kevneşopiya Torê de jî tê dîtin.

4. Jiyan

4.1. Zarokatî û perwerdehiya hunerî

Li gorî agahiyên heyî, Miradê Kinê di sala 1941ê de li gundê Gêra Cahferê ya li herêma Torê hatiye dinyayê. Tê gotin ku wî zarokatiya xwe bi giranî di nav malbata xwe de derbas kiriye û hunera ribabê û stranbêjiyê ji endamên malbata xwe, bi taybetî ji apê xwe, hîn bûye. Ev awayê fêrbûnê di kevneşopiyên muzîka devkî de belav e: hunermendê ciwan bi guhdarîkirin, dubarekirin û beşdarbûna li şahî û civînan re hunerê fêr dibe.

Li gorî heman vegotinan, Miradê Kinê heta dawiya jiyana xwe di nav civaka Kurdî ya herêmê de jiyaye û bi demeke dirêj li derveyî herêmê nemaye. Ev yek dikare bandor li ser hunera wî kiribe, ku bi kûrahî bi kevneşopiya herêmî ve girêdayî maye.

4.2. Nasnavê “Bavê Seyrê”

Di bîranînên herêmî de bûyerek tê vegotin ku navdariya Miradê Kinê zêde kiriye. Li gorî vê vegotinê, ew carekê bi apê xwe Usiv re beşdarî civîneke hunerî bûye. Dema ku pirsa “şagirtê te kî ye?” ji Usiv hatiye kirin, wî biraziyê xwe Mirad nîşan daye. Paşê Mirad strana “Bavê Seyrê” gotiye, ku li ser çîroka Seyrê û Eliyê Memed e. Tê gotin ku guhdaran performansa wî ji ya apê wî jî bilindtir nirxandine, û piştî vê bûyerê navê “Bavê Seyrê” li wî bûye nasnav.

Ev çîrok, her çend nikare bi belgeyan were piştrastkirin jî, mînakeke girîng a çawaniya avabûna navdariyê di kevneşopiya devkî de ye: hunermend bi performansa xwe ya li ber civakê tê nirxandin û navê wî bi stranên ku bi wan tê naskirin ve tê girêdan.

4.3. Salên dawî

Li gorî agahiyên heyî, Miradê Kinê di gelek bajaran de li şahî û civînan stran gotine. Di salên dawî yên jiyana xwe de ew li Sêrtê bi cih bûye û li wir wekî karmend xebitiye. Ew di Kanûna sala 1984an de, ji ber nexweşiyeke ji nişka ve, li Sêrtê koça dawî kiriye û li wir hatiye veşartin.

5. Taybetmendiyên Hunera Wî

5.1. Deng û teknîk

Di bîranînên kesên ku guh dane wî de dengê Miradê Kinê bi xurtî, zelalî û dengvedana xwe tê vegotin; hin kesan ew bi “zengileke camî” dişibandin. Herwiha tê gotin ku wî li ser ribabê jêhatîbûneke bilind bi dest xistibû û hem di aliyê teknîkî de hem jî di aliyê hestyarî de sînorên amûrê berfireh kiribûn. Ji bo nirxandineke teknîkî ya hûrgilî, analîza tomarên wî yên heyî pêwîst e.

5.2. Muzîk, vegotin û performans

Hunera Miradê Kinê, wek gelek hunermendên gelêrî, ne tenê bi muzîkê ve sînordar bû. Di performansên wî de vegotin, henek, şanoya gelêrî û reqs jî cih digirtin. Di kevneşopiya muzîka şahiyan a herêmê de, stranên evînî û hêmanên erotîk jî bi awayekî hunerî û bi sembolan tên pêşkêşkirin. Ev hêman beşek ji estetîka gelêrî ne û di gelek kevneşopiyên muzîka gelêrî yên cîhanê de jî tên dîtin.

5.3. Rexneya civakî

Li gorî kesên ku hunera wî nas dikin, stranên Miradê Kinê gelek mijaran digirin nav xwe: têkiliyên kesane, evîn, avahiya civakî û rexneya li ser hin adet û helwestên civakî. Bi vî awayî ew ne tenê wekî hunermend, lê wekî çavdêrê civaka xwe jî tê dîtin. Ev rola stranbêj wekî “dengê civakê” di lêkolînên li ser muzîka Kurdî de wekî taybetmendiyeke girîng tê nîşandan (Allison, 2001).

6. Cihê Wî di Muzîka Gelêrî ya Kurdî de

Miradê Kinê di serdemekê de jiyaye ku tê de bikaranîna Kurdî di medyaya fermî de li Tirkiyeyê bi tundî hatibû sînordarkirin. Di vê serdemê de muzîka gelêrî bi giranî di nav şahî, dawet û civînên taybet de, û bi rêya kasetên ku di nav gel de belav dibûn, dijiya (Hassanpour, 1992; Blum & Hassanpour, 1996). Ji ber vê yekê hunermendên wek Miradê Kinê di parastina zimanê Kurdî û kevneşopiyên muzîkê de roleke girîng lîstine.

Hunera wî dikare wekî pirek di navbera kevneşopiya gelêrî û serdema nû ya tomarkirinê de were dîtin. Ew ji kevneşopiya herêmî sûd werdigire, lê bi şêwaza xwe ya kesane jî hin guhertin tê de dike. Ev hevsengiya di navbera parastin û nûjenkirinê de taybetmendiyeke gelek hunermendên gelêrî yên mezin e.

7. Pirsgirêka Belgekirinê

Yek ji pirsgirêkên sereke yên lêkolîna li ser hunermendên wek Miradê Kinê nebûna belgeyên sîstematîk e. Gelek tomarên wan li ser kasetên kesane hatine parastin û bi demê re xera dibin. Agahiyên jiyannameyî jî bi giranî di bîra kesên ku wan nas kirine de ne. Ji ber vê yekê berhevkirina tomaran, lêkolîna dîroka devkî û arşîvkirina dîjîtal ji bo parastina vê mîrateyê girîng in.

8. Encam

Miradê Kinê yek ji nûnerên naskirî yên kevneşopiya ribabê û stranbêjiya gelêrî ya herêma Torê ye. Li gorî agahiyên heyî, wî hunera xwe di nav malbata xwe de fêr bûye, bi performansên xwe navdar bûye û heta mirina xwe ya di sala 1984an de li herêmê stran gotine. Hunera wî muzîk, vegotin û performansê dike yek û rexneya civakî jî dihewîne.

Ji ber ku agahiyên li ser jiyana wî bi giranî devkî ne, lêkolînên pêşerojê yên li ser tomarên wî û li ser bîranînên kesên ku wî nas kirine dê ji bo nirxandineke berfirehtir pêwîst bin. Lêbelê jixwe îro jî tê dîtin ku Miradê Kinê beşek ji mîrateya çandî ya Kurdî ye ku hêjayî parastin û lêkolînê ye.

Çavkanî

• Allison, C. (2001). The Yezidi oral tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press.
• Blum, S., & Hassanpour, A. (1996). “The morning of freedom rose up”: Kurdish popular song and the exigencies of cultural survival. Popular Music, 15(3), 325–343.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.