Kurte
Di dîroka teknolojiyê de gelek dahênan hene ku piştî demekê hatine jibîrkirin, bi sînorî hatine bikaranîn, an jî prensîbên wan paşê, carinan piştî sedsalan, ji nû ve hatine keşifkirin. Ev gotar hin mînakên girîng ên vê diyardeyê dinirxîne: amûrên otomatîk ên Heronê Îskenderiyê, pergala germkirina bin erdê ya Romayê (hîpokaust), betona Romayê, mekanîzmaya Antîkîtêrayê, “kevirê rojê” yê ku tê texmînkirin Vîkîngan bi kar anîne, kaxez û pakêtkirina bi kaxezê li Çîna kevnar, û saetên avê. Ji bo her mînakekê, delîlên dîrokî û arkeolojîk û sînorên zanîna heyî tên nîşandan. Gotar herwiha pirsa “çima dahênan tên jibîrkirin?” dinirxîne û faktorên aborî, civakî û teknîkî yên wek kedeya erzan, nebûna materyalên guncav û windabûna zanîna nivîskî derdixe pêş. Encam ew e ku pêşketina teknolojîk ne xeteke rast e; zanîn dikare winda bibe û ji nû ve were dîtin, û şert û mercên civakî ji bo serkeftina dahênanekê bi qasî ramana wê bi xwe girîng in.

Peyvên sereke: dîroka teknolojiyê, Heronê Îskenderiyê, hîpokaust, betona Romayê, mekanîzmaya Antîkîtêrayê, kevirê rojê, saeta avê

1. Destpêk

Gelek kes pêşketina teknolojiyê wekî xeteke rast dibînin: her nifş li ser zanîna nifşê berê ava dike û tiştekî nû lê zêde dike. Lêbelê, dîrok nîşan dide ku rastî tevlihevtir e. Hin dahênan di demên xwe de hatin çêkirin, lê belav nebûn; hinên din hatin bikaranîn, lê paşê hatin jibîrkirin; û hinên din jî tenê bi saya keşfên arkeolojîk ên nûjen ji nû ve hatin naskirin.

Ev gotar hin mînakên vê diyardeyê dinirxîne. Armanc ne ew e ku were îddîakirin ku mirovên kevnar “teknolojiya nûjen” hebûn, lê ew e ku were nîşandan ka ramanên teknîkî çawa di şert û mercên cuda de derdikevin, winda dibin û ji nû ve tên dîtin.

2. Amûrên Otomatîk ên Heronê Îskenderiyê

Heronê Îskenderiyê endezyar û matematîkzanekî Yewnanî bû ku, li gorî piraniya dîroknasan, di sedsala 1ê ya zayînî de li Îskenderiyeyê jiyaye. Di berhema xwe ya bi navê Pneumatica de, wî gelek amûrên ku bi hewa, av, buhar û giraniyê dixebitin şirove kirin (Woodcroft, 1851).

Yek ji van amûran pergaleke ji bo vekirina otomatîk a deriyên perestgehê bû. Li gorî şiroveya Heron, dema ku agir li ser gorîgehê dihat pêxistin, hewaya germ dibû û av ji firaxekê dikişand firaxeke din; giraniya avê, bi rêya têl û çerxan, derî vedikir. Dema ku agir vedimirî, pêvajo berevajî dibû û derî digirtin. Heron herwiha amûreke bi navê aeolipile şirove kir: topeke ku bi hêza buharê li dora xwe dizivire. Ev amûr bi gelemperî wekî yek ji mînakên herî kevn ên bikaranîna buharê ji bo tevgerê tê nîşandan.

Lêbelê, van amûran di cîhana kevnar de bikaranîneke aborî ya berfireh nedîtin. Gelek dîroknas vê yekê bi hebûna keda erzan, bi taybetî koletiyê, ve girêdidin: dema ku ked erzan be, teşwîqa aborî ya ji bo makîneyan kêm e (Landels, 1978).

3. Hîpokaust: Germkirina Bin Erdê ya Romayê

Romayiyan pergaleke germkirinê pêş xistin ku jê re “hîpokaust” (hypocaust) tê gotin. Di vê pergalê de, erdê odeyê li ser stûnên biçûk ên ji kerpîç (pilae) dihat bilindkirin, û hewaya germ û dûmana ji agirdanekê di valahiya bin erdê de û carinan di nav dîwaran de derbas dibû. Li gorî Plinyûsê Mezin, karsazekî bi navê Sergius Orata di sedsala 1ê ya berî zayînê de bi pêşxistina vê pergalê ve girêdayî ye; lêbelê, dîroknas ne bawer in ku ew bi rastî dahênerê wê ye.

Hîpokaust bi taybetî di hemamên giştî û di malên dewlemendan de dihat bikaranîn. Piştî hilweşîna Împaratoriya Romayê ya Rojava, ev pergal li Ewropaya Rojava bi giranî hat terikandin. Germkirina bin erdê ya nûjen, ku îro bi ava germ an bi elektrîkê dixebite, li ser prensîbeke wekhev ava ye: germkirina odeyê ji jêr ve. Divê were gotin ku pergalên bi vî rengî li deverên din ên cîhanê jî hebûn; mînak, pergala “ondol” a Koreyê ya kevneşopî.

3.1. Betona Romayê

Mînakeke din a girîng betona Romayê ye. Romayiyan betoneke ku ji kilsê, kevirên volkanîk ên bi navê pozzolana û carinan ava deryayê pêk dihat, bi kar anîn. Gelek avahiyên ji vê betonê, wek Panteona li Romayê, ku kubeya wê ya mezin ji betonê ye û hîn jî li ser piyan e, bi hezaran salan man.

Lêkolîneke Jackson û hevkarên wê (2017) nîşan da ku di betona Romayê ya ku di ava deryayê de hatiye bikaranîn de, bi demê re kanzayên nû çêdibin ku betonê xurttir dikin. Piştî serdema Romayê, formulên vê betonê bi giranî hatin jibîrkirin, û betona nûjen (portland) di sedsala 19an de li ser bingeheke cuda hat pêşxistin. Îro lêkolîner li ser vê yekê dixebitin ka çawa dikarin ji betona Romayê ji bo çêkirina betonên domdartir û kêm-karbon sûd wergirin.

4. Mekanîzmaya Antîkîtêrayê

Di sala 1901ê de, li nêzî girava Yewnanî ya Antîkîtêrayê, di keştiyeke binavbûyî de amûreke bronz a tevlihev hat dîtin. Ev amûr, ku jê re “mekanîzmaya Antîkîtêrayê” tê gotin, tê texmînkirin ku di navbera sedsalên 2yan û 1ê yên berî zayînê de hatiye çêkirin. Lêkolînên bi tomografiya bi tîrêjên X nîşan dan ku amûr ji gelek çerxên diranî pêk tê û ji bo hesabkirina cihê Roj û Heyvê, qonaxên Heyvê û girtinên (eclipse) Roj û Heyvê dihat bikaranîn (Freeth û yd., 2006).

Ji ber tevliheviya xwe, mekanîzmaya Antîkîtêrayê bi gelemperî wekî “komputera analog” a herî kevn a naskirî tê binavkirin. Amûrên bi çerxên diranî yên bi vî astî tevlihev, li gorî zanîna heyî, li Ewropayê tenê bi saetên mekanîkî yên sedsalên navîn ên dereng re dîsa xuya bûn. Ev mînak nîşan dide ku zanîna teknîkî ya pir pêşketî dikare winda bibe heke bi nivîs û kevneşopiyeke hostetiyê ya domdar neyê parastin.

5. Kevirê Rojê yê Vîkîngan

Di hin sagayên Îzlandî de behsa “kevirê rojê” (sólarsteinn) tê kirin, ku tê gotin dikare cihê Rojê nîşan bide heta dema ku ezman ewrî ye. Hin lêkolîner pêşniyar dikin ku ev kevir dibe ku krîstaleke kalsîtê ya zelal (spara Îzlandayê) be. Ev krîstal ronahiyê li gorî polarîzasyona wê bi awayekî cuda dişkîne; ji ber vê yekê, bi çavdêriya ezmanan bi rêya wê, dibe ku mirov bikaribe cihê Rojê texmîn bike, heta dema ku Roj li pişt ewran an jî hinekî li jêr asoyê be.

Ceribandinên nûjen nîşan dan ku ev rêbaz bi teorî dikare bixebite (Horváth û yd., 2011; Ropars û yd., 2012). Lêbelê, divê were zelalkirin ku delîlên arkeolojîk ên rasterast ên ku nîşan bidin Vîkîngan bi rastî kevirê rojê ji bo rêberiya deryayî bi kar anîne, kêm in. Ji ber vê yekê, ev mijar wekî hîpotezeke balkêş, ne wekî rastiyeke piştrastkirî, tê nirxandin. Herwiha, lensên polarîzekirî yên nûjen ne rasterast ji vê ramanê derketine; ew li ser bingeha fîzîka optîkê ya sedsalên 19an û 20an hatine pêşxistin.

6. Kaxez û Pakêtkirina bi Kaxezê li Çîna Kevnar

Kaxez li Çînê hat dahênan. Li gorî kevneşopiya dîrokî, karbidestê dîwanê Cai Lun di sala 105an a zayînî de rêbaza çêkirina kaxezê baştir kir û ji împerator re pêşkêş kir. Lêbelê, keşfên arkeolojîk nîşan didin ku cureyên kaxezê yên kevntir, ji sedsala 2yan a berî zayînê, jî hebûn (Tsien, 1985). Li gorî Tsien, di Çîna kevnar de kaxez ne tenê ji bo nivîsandinê, lê ji bo pêçandina tiştan, wek derman û tiştên bihagiran, ji bo kincan û ji bo gelek armancên din jî dihat bikaranîn.

Zanîna çêkirina kaxezê paşê bi rêya Asyaya Navîn gihîşt cîhana Îslamê; di sedsala 8an de li Semerqendê û paşê li Bexdayê kargehên kaxezê hatin damezrandin. Ji wir, kaxez di sedsalên paşê de gihîşt Ewropayê. Ev mînak ne mînaka dahênaneke “jibîrkirî” ye, lê nîşan dide ka teknolojiyek çawa bi sedsalan di navbera çandan de diçe û tê guhertin. Îro, bikaranîna pakêtên kaxezî wekî alternatîfa plastîkê dîsa girîng bûye.

7. Saetên Avê

Saeta avê (clepsydra) yek ji amûrên herî kevn ên pîvandina demê ye. Di vê amûrê de, dem bi rêya herikîna avê ya bi rêkûpêk ji firaxekê tê pîvandin. Yek ji saetên avê yên herî kevn ên ku hatine dîtin ji Misira kevnar, ji serdema Fîrewn Amenhotep III (sedsala 14an a berî zayînê), tê. Saetên avê li Babil, Yewnan, Çîn, Hindistan û cîhana Îslamê jî hatin bikaranîn û pêşxistin. Endezyarê navdar Ismail al-Jazari, ku di dawiya sedsala 12an û destpêka sedsala 13an de li Cizîrê û Amedê xebitî, di berhema xwe ya li ser amûrên mekanîkî de gelek saetên avê yên tevlihev şirove kirin.

Bi belavbûna saetên mekanîkî li Ewropayê ji sedsala 13an û pê ve, û paşê saetên bi pendulê (sedsala 17an), saetên avê gav bi gav hatin terikandin. Lêbelê, prensîba pîvandina demê bi herikîna madeyekê, mînak di saetên qûmê de, demeke dirêj berdewam bû.

8. Nîqaş: Çima Dahênan Tên Jibîrkirin?

Mînakên li jor çend sedemên sereke yên jibîrkirina dahênanan nîşan didin:

• Faktorên aborî: Heke ked erzan be an heke dahênanek bi lêçûneke mezin were, dibe ku teşwîqa ji bo belavkirina wê tune be (mînak, amûrên Heron).
• Hilweşîna saziyan: Dema ku dewlet an împaratoriyek hildiweşe, tor û saziyên ku zanîna teknîkî diparêzin jî qels dibin (mînak, hîpokaust û betona Romayê).
• Windabûna zanîna nivîskî: Heke zanîn tenê di nav komeke biçûk a hostayan de be û neyê nivîsandin, ew dikare bi hêsanî winda bibe (mînak, mekanîzmaya Antîkîtêrayê).
• Alternatîfên baştir: Carinan teknolojiyek ji ber ku teknolojiyeke din a bikêrtir derdikeve, tê terikandin (mînak, saetên avê).

9. Encam

Dîroka teknolojiyê ne xeteke rast a pêşketinê ye. Gelek dahênan, ji amûrên otomatîk ên Heron heta mekanîzmaya Antîkîtêrayê, nîşan didin ku mirovên kevnar xwedî zanîn û jêhatiyên teknîkî yên pir pêşketî bûn. Lêbelê, ji ber faktorên aborî, siyasî û civakî, ev zanîn ne her car belav bû an hat parastin.

Ji vê dîrokê dersek derdikeve: serkeftina dahênanekê ne tenê bi ramana wê ve girêdayî ye, lê bi şert û mercên civakî û aborî yên ku ew tê de derdikeve jî. Herwiha, parastina zanînê bi nivîs, perwerde û saziyan ji bo pêşketina domdar a teknolojiyê girîng e. Hin ramanên kevnar, wek betona Romayê, îro dîsa wekî çavkaniya îlhamê ji bo çareserkirina pirsgirêkên nûjen tên lêkolînkirin.

Çavkanî

• Freeth, T., Bitsakis, Y., Moussas, X., Seiradakis, J. H., Tselikas, A., Mangou, H., Zafeiropoulou, M., Hadland, R., Bate, D., Ramsey, A., Allen, M., Crawley, A., Hockley, P., Malzbender, T., Gelb, D., Ambrisco, W., & Edmunds, M. G. (2006). Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism. Nature, 444(7119), 587–591.
• Horváth, G., Barta, A., Pomozi, I., Suhai, B., Hegedüs, R., Åkesson, S., Meyer-Rochow, B., & Wehner, R. (2011). On the trail of Vikings with polarized skylight: Experimental study of the atmospheric optical prerequisites allowing polarimetric navigation by Viking seafarers. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 366(1565), 772–782.
• Jackson, M. D., Mulcahy, S. R., Chen, H., Li, Y., Li, Q., Cappelletti, P., & Wenk, H.-R. (2017). Phillipsite and Al-tobermorite mineral cements produced through low-temperature water-rock reactions in Roman marine concrete. American Mineralogist, 102(7), 1435–1450.
• Landels, J. G. (1978). Engineering in the ancient world. University of California Press.
• Ropars, G., Gorre, G., Le Floch, A., Enoch, J., & Lakshminarayanan, V. (2012). A depolarizer as a possible precise sunstone for Viking navigation by polarized skylight. Proceedings of the Royal Society A, 468(2139), 671–684.
• Tsien, T.-H. (1985). Paper and printing (J. Needham, Ed.; Science and Civilisation in China, Vol. 5, Pt. 1). Cambridge University Press.
• Woodcroft, B. (Ed. & Trans.). (1851). The pneumatics of Hero of Alexandria. Taylor Walton and Maberly.