Di ezmanê wêjeya Kurdî ya klasîk de çend stêrkên geş hene ku ronahiya wan qet namire. Yek ji wan stêrkan, belkî yê herî evîndar û kûr, Melayê Cizîrî ye. Ew ne tenê helbestvaneke; ew di heman demê de fîlozofekî mezin, aşiqekî Xwedayî û avahîsazê zimanê Kurdî ye.
Jiyan û Çavkaniya Zanînê
Navê wî yê rastî Şêx Ehmed e, lê ew bi nasnavê “Mela” û “Nişanî” tê naskirin. Tê texmînkirin ku di sala 1570yî de li Cizîra Botan ji dayik bûye û li dora sala 1640î wefat kiriye. Cizîr, di wê serdemê de ne tenê bajarekî bazirganiyê, di heman demê de navendeke mezin a zanistî û çandê bû.
Mela, perwerdeya xwe ya herî girîng di Medreseya Sor de dîtiye. Ev medrese, wekî zanîngeha wê demê dihat dîtin. Mela li vir fîzîk, mantiq, felsefe, stêrnasî û teolojî xwendiye. Ev kûrahî di helbestên wî de bi awayekî zelal tê dîtin; her risteyek wî, zanîneke mezin dihewîne.
Dîwan û Hêza Ziman
Melayê Cizîrî xwediyê Dîwanekê ye ku şaheseriya wêjeya Kurdî ye. Di demekê de ku zimanê farisî û erebî li Rojhilata Navîn hakim bûn, Mela bi wêrekî û hostatiyeke mezin bi zimanê Kurdî nivîsiye.
Ew bi xwe, bi serbilindî behsa ziman û hunera xwe dike. Di beyteke xwe ya navdar de, xwe bi helbestên mezin ên Îranê (yên wekî Hafizê Şîrazî) re dide ber hev û dibêje:
”Ger lu’luê mensûr ji nezmê tu dixwazî
Wer şi’rê Melê bîn te li Şîrazê çi hacet?”
(Wate: Eger tu dixwazî gewherên rêzkirî (helbestên bêkêmasî) bibînî, were helbesta Mela bibîne; hewce nake tu biçî Şîrazê.)
Ev yek nîşan dide ku wî baweriyeke mezin bi dewlemendiya zimanê Kurdî û hunera xwe dianî.
Felsefeya Wî: Evîna Heqîqî û Wehdetul Wucûd
Mifteya fêmkirina Melayê Cizîrî, têgeha “Eşq” (Evîn) e. Lê evîna wî ne tenê evîneke maddî (mecazî) ye; ew derbasî evîna Xwedayî (heqîqî) dibe. Ew peyrewê felsefeya Wehdetul Wucûd (Yekîtiya Hebûnê) e.
Li gorî vê felsefeyê, her tiştê li gerdûnê, tenê siya hebûna Xwedê ye. Bedewiya “Yar”, eslê xwe ji nûra Xwedê digire. Loma gava Mela pesnê çav û bejna yarê dide, ew di rastiyê de pesnê afirînerê gerdûnê dide.
Wî ji bo xwe digot “Melaê di Eşqê de Fena bûyî”. Yanî ew kesê ku di nav agirê evînê de heliyaye û nema ye, tenê “Ew” maye.
Şêwaz û Hunera Wî
Helbestên Cizîrî wekî matematîkê ne; hevseng, bi aheng û tijî sembol in.
Muzîkalîte: Gava mirov helbestên wî dixwîne, rîtmeke hundirîn heye. Ji ber vê yekê ye ku gelek qesîdeyên wî îro ji aliyê dengbêj û hunermendan ve têne gotin.
Ziman: Kurmanciya wî ya Cizîrî paqij e, lê ji ber kûrahiya mijarên tasavvufê, peyvên erebî û farisî jî bi hunerî di nav de hatine hûnandin.
Encam: Çima Melayê Cizîrî Girîng e?
Melayê Cizîrî, pira di navbera çanda devkî û edebiyata nivîskî ya Kurdî de ye. Beriya Ehmedê Xanî, wî riya edebiyata bilind vekir.Wî îsbat kir ku zimanê Kurdî dikare mijarên herî kûr ên felsefî û tesewufî hilgire.
Îro jî, gava em li “Kevoka Spî” ya Cizîrê dinêrin an li ber Dîcle dirûnin, dengê Mela di guhê me de ye:
”Felek tewq e li gerden, ‘aşiqan, zencîr e ‘işq
Her çi ‘aqil bit di vê rê, seraser teqsîr e ‘işq”
Melayê Cizîrî, ne tenê helbestvanê serdema xwe, helbestvanê hemû deman e.
