Kurte
Esededîn Şêrkohê kurê Şadî (m. 1169) fermandarekî Kurd ê sedsala diwazdehan bû ku di xizmeta Zengiyan de, bi taybetî di bin desthilatdariya Nûredîn Mehmûd de, rabû û di dawiyê de bû wezîrê xelîfeyê Fatimî li Misrê. Ev gotar jiyan û kariyera leşkerî û siyasî ya Şêrkoh li ser bingeha çavkaniyên dîrokî yên sereke û lêkolînên nûjen dinirxîne. Pêşî koka malbata wî ya ji herêma Dwînê û koça wan ber bi Tikrîtê ve tê nîqaşkirin; paşê jî xizmeta wî li cem Îmadedîn Zengî û Nûredîn tê ravekirin. Beşa sereke ya gotarê li ser sê seferên Şêrkoh ên ber bi Misrê ve (1164, 1167 û 1168–1169) disekine, ku di encamê de Misir ket bin kontrola artêşa Nûredîn. Gotar nîşan dide ku her çend Selahedînê Eyûbî wekî damezrênerê xanedaneyê tê naskirin, bingeha siyasî û leşkerî ya desthilatdariya Eyûbiyan li Misrê bi giranî ji aliyê Şêrkoh ve hatiye danîn.

Peyvên sereke: Şêrkoh, Eyûbî, Selahedîn, Nûredîn Zengî, Fatimî, Misir, Kurd, Seferên Xaçperestan

1. Destpêk

Dema ku navê xanedaneya Eyûbiyan tê, bi gelemperî pêşî navê Selahedînê Eyûbî (1137/1138–1193) tê bîra mirov. Lêbelê, rêya ku Selahedîn gihand desthilatdariyê, bi giranî ji aliyê mamê wî Esededîn Şêrkoh ve hatiye vekirin. Şêrkoh fermandarekî jêhatî yê leşkerî bû ku di nav pevçûnên tevlihev ên Rojhilata Navîn a sedsala diwazdehan de, di navbera Zengiyan, Fatimiyan û dewletên Xaçperestan de, roleke diyarker lîst.

Navê wî yê bi Erebî Esed el-Dîn tê wateya “şêrê dîn”, ku nasnavekî rûmetê ye. Navê Şêrkoh bi xwe ji zimanekî Îranî tê û tê wateya “şêrê çiyê”. Ev gotar armanc dike ku jiyana wî li ser bingeha çavkaniyên dîrokî, wek dîroka Îbn el-Esîr, û lêkolînên nûjen ên Lyons û Jackson (1982), Humphreys (1977) û Eddé (2011) bi awayekî rexneyî pêşkêş bike.

2. Koka Malbatê û Salên Destpêkê

2.1. Ji Dwînê ber bi Tikrîtê ve

Li gorî çavkaniyên dîrokî, malbata Şêrkoh Kurd bû û ji gundekî bi navê Ecdanegan li nêzî bajarê Dwînê, li herêma Ermenistana îroyîn, dihat. Bavê wî Şadiyê kurê Merwan bû. Gelek dîroknas malbatê bi eşîra Rewadî ya ji konfederasyona Hezbanî ve girê didin (Minorsky, 1953). Hin hûrguliyên vê koka malbatê di çavkaniyên cuda de ne yek in, ji ber ku hin çavkaniyên paşîn hewl dane ku ji Eyûbiyan re kokeke Erebî jî çêkin; lêbelê lêkolînerên nûjen bi giranî koka Kurdî qebûl dikin.

Şadî bi kurên xwe Necmedîn Eyûb û Şêrkoh re koçî Iraqê kir. Li wir Şadî ket xizmeta Bihrûz, ku ji aliyê Selçûqiyan ve rêvebirê Bexdayê bû, û wekî dizdarê keleha Tikrîtê hat tayînkirin. Piştî mirina Şadî, kurê wî Necmedîn Eyûb bû dizdarê kelehê (Eddé, 2011).

2.2. Bûyera 1132an û derketina ji Tikrîtê

Di sala 1132an de, Îmadedîn Zengî, rêvebirê Mûsilê, di şerekî li dijî xelîfeyê Ebasî de têk çû û neçar ma bireve. Necmedîn Eyûb alîkariya wî kir ku ji çemê Dîcleyê derbas bibe. Ev alîkarî paşê ji bo malbatê pir girîng bû. Di sala 1137 an 1138an de, li gorî çavkaniyan, Şêrkoh di pevçûnekê de mirovek kuşt, û piştî vê bûyerê malbat neçar ma ku Tikrîtê biterikîne. Li gorî kevneşopiyê, Selahedîn di heman şevê de ji dayik bûye, lê dibe ku ev hûrgulî bêtir efsaneyî be (Lyons & Jackson, 1982).

3. Di Xizmeta Zengiyan de

3.1. Bi Îmadedîn Zengî re

Piştî derketina ji Tikrîtê, Necmedîn Eyûb û Şêrkoh çûn Mûsilê û ketin xizmeta Îmadedîn Zengî. Zengî alîkariya berê ya Eyûb ji bîr nekiribû. Necmedîn Eyûb paşê wekî rêvebirê Baalbekê hat tayînkirin, û Şêrkoh jî di artêşa Zengî de wekî fermandar rabû. Di vê demê de Zengî li dijî dewletên Xaçperestan şer dikir û di sala 1144an de Rihayê (Edessa) girt, ku ev bûyer bû sedema Seferê Xaçperestan ê Duyem.

3.2. Bi Nûredîn Mehmûd re

Piştî kuştina Zengî di sala 1146an de, desthilatdarî di navbera kurên wî de hat parvekirin. Şêrkoh ket xizmeta Nûredîn Mehmûd, ku li Helebê bû. Ev biryar ji bo kariyera wî diyarker bû. Şêrkoh di nav fermandarên herî baweribar ên Nûredîn de cih girt û gelek erdên wek Hims û Rehbe wekî îqta’ (erdên ku ji bo xizmeta leşkerî tên dayîn) wergirtin (Humphreys, 1977).

Di sala 1154an de, Nûredîn Şamê girt. Di vê pêvajoyê de her du bira roleke girîng lîstin: Şêrkoh di nav artêşa Nûredîn de bû, û birayê wî Eyûb jî bi rêvebiriya Şamê re di têkiliyê de bû. Bi yekbûna Heleb û Şamê, Nûredîn bû hêza herî mezin a Misilman li Sûriyê.

4. Seferên Misrê

4.1. Rewşa Misrê di salên 1160î de

Di salên 1160î de, Xelîfetiya Fatimî li Misrê di rewşeke qelsbûnê de bû. Desthilatdariya rastîn ne di destê xelîfe, lê di destê wezîran de bû, û wezîr bi hev re ketibûn pevçûnên dijwar. Hem Nûredîn hem jî Amalrikê Yekem, padîşahê Qudsê, dixwestin Misrê bixin bin bandora xwe, ji ber ku Misir hem dewlemend bû hem jî ji aliyê stratejîk ve girîng bû.

4.2. Sefera yekem (1164)

Di sala 1163an de wezîrê Fatimî Şawer ji desthilatdariyê hat derxistin û çû cem Nûredîn da ku alîkariyê bixwaze. Di sala 1164an de Nûredîn Şêrkoh bi artêşekê re şand Misrê. Selahedînê ciwan jî bi mamê xwe re bû. Şêrkoh Şawer dîsa kir wezîr, lê Şawer paşê soza xwe neanî cih û ji Amalrik alîkarî xwest. Piştî dorpêçeke li Bilbeysê, her du alî li hev kirin ku ji Misrê derkevin (Lyons & Jackson, 1982).

4.3. Sefera duyem (1167)

Di sala 1167an de Şêrkoh dîsa ber bi Misrê ve çû. Ev car Şawer û Amalrik bi hev re li dijî wî bûn. Di Adara 1167an de, li cihê bi navê el-Babeyn li Misra Jorîn, Şêrkoh bi artêşeke ji ya dijminan biçûktir, serkeftineke taktîkî bi dest xist. Paşê Selahedîn li Îskenderiyeyê ma û li dijî dorpêçê parastin kir. Di dawiyê de dîsa peymanek hat kirin û her du artêş ji Misrê derketin.

4.4. Sefera sêyem û wezîrtî (1168–1169)

Di sala 1168an de Amalrik bi xwe êrîşî Misrê kir û bajarê Bilbeysê girt. Xelîfeyê Fatimî el-Adid ji Nûredîn alîkarî xwest. Nûredîn cara sêyem Şêrkoh şand. Dema ku Şêrkoh nêzîk bû, Amalrik vekişiya. Di Çileya 1169an de Şawer hat girtin û kuştin, û xelîfe el-Adid Şêrkoh kir wezîrê xwe, bi nasnavê el-Melik el-Mensûr (Eddé, 2011).

5. Mirin û Mîrat

Şêrkoh tenê nêzî du mehan wezîr ma. Ew di 23ê Adara 1169an de li Qahîreyê mir. Li gorî çavkaniyên dîrokî, mirina wî ji ber nexweşiyeke ji nişkê ve bû, ku hin çavkanî wê bi xwarina zêde ve girêdidin. Piştî mirina wî, xelîfe Selahedînê biraziyê wî kir wezîr. Hin dîroknas dibêjin ku xelîfe Selahedîn hilbijart ji ber ku ew ciwan bû û wî difikirî ku dê bi hêsanî bê kontrolkirin; lê Selahedîn di demeke kurt de desthilatdariya xwe xurt kir (Lyons & Jackson, 1982).

Di sala 1171ê de, Selahedîn xelîfetiya Fatimî bi dawî kir û xutbe li Misrê bi navê xelîfeyê Ebasî hat xwendin. Piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn Sûriye jî xist bin desthilatdariya xwe û xanedaneya Eyûbiyan bi awayekî fermî ava bû. Ev pêvajo nîşan dide ku bingeha desthilatdariya Eyûbiyan li Misrê bi rastî ji aliyê Şêrkoh ve hatiye danîn.

Mîrata Şêrkoh bi rêya malbata wî jî berdewam kir. Kurê wî Nasiredîn Mihemed û nifşên wî heta nîvê duyem ê sedsala sêzdehan li Himsê wekî şaxekî xanedaneya Eyûbiyan hukum kirin (Humphreys, 1977).

6. Nirxandina Rola Şêrkoh

6.1. Wekî fermandarê leşkerî

Çavkaniyên dîrokî Şêrkoh wekî fermandarekî wêrek û jêhatî nîşan didin. Serkeftina wî ya li el-Babeyn, li dijî artêşeke ji ya xwe mezintir, jêhatîbûna wî ya taktîkî nîşan dide. Di heman demê de, sê seferên wî yên ber bi Misrê ve, ku her yek ji wan derbasbûna ji çolê û rêveberiya artêşê li welatekî biyanî dixwest, jêhatîbûna wî ya lojîstîkî jî nîşan didin.

6.2. Wekî aktorekî siyasî

Ji aliyê siyasî ve, Şêrkoh hem li ser navê Nûredîn dixebitî hem jî berjewendiyên xwe û malbata xwe diparast. Lêkolîner li ser wê yekê nîqaş dikin ka Şêrkoh û paşê Selahedîn heta çi astê ji Nûredîn re dilsoz bûn. Lyons û Jackson (1982) nîşan didin ku têkiliya di navbera Nûredîn û Eyûbiyan de li Misrê bi demê re aloztir bû, nemaze piştî mirina Şêrkoh.

6.3. Cihê wî di dîroka Kurdan de

Ji perspektîva dîroka Kurdan, Şêrkoh û Eyûbî mînakeke girîng in ku nîşan didin ka çawa fermandarên bi koka Kurdî di nav dewletên Misilman ên pir-etnîkî yên Serdema Navîn de rabûn. Divê were gotin ku di wê serdemê de nasnameya siyasî bi giranî li ser bingeha ol, malbat û dilsoziya ji rêberan re bû, ne li ser bingeha neteweyî bi wateya nûjen. Lêbelê, çavkanî nîşan didin ku fermandarên Kurd di artêşa Eyûbiyan de cihekî girîng digirtin (Humphreys, 1977).

7. Çavkaniyên Dîrokî û Pirsgirêkên Wan

Agahiyên li ser jiyana Şêrkoh bi giranî ji çavkaniyên Erebî yên Serdema Navîn tên. Ji van ya herî girîng el-Kamil fî’t-Tarîx a Îbn el-Esîr (m. 1233) e, ku dîrokeke giştî ya cîhana Îslamê ye. Îbn el-Esîr ji Mûsilê bû û ji malbateke ku bi Zengiyan re têkiliyên nêzîk hebûn dihat; ji ber vê yekê, hin lêkolîner dibêjin ku helwesta wî ya li hember Eyûbiyan carinan rexneyî ye, nemaze li ser têkiliya Selahedîn û Nûredîn (Lyons & Jackson, 1982).

Çavkaniyên din ên girîng berhemên nivîskarên nêzî Selahedîn in, wek Îbn Şeddad û Îmadedîn el-Isfehanî. Ev nivîskar bi gelemperî wêneyeke erênî ya Eyûbiyan didin, ji ber ku ew bi xwe di xizmeta wan de bûn. Ji bo seferên Misrê, çavkaniyên Latînî jî hene, wek dîroka Wîlyamê Sûrî (William of Tyre), ku ji perspektîva Padîşahiya Qudsê bûyeran vedibêje. Berhevkirina van çavkaniyan dihêle ku lêkolîner wêneyeke hevsengtir ava bikin.

Pirsgirêkeke din jî kronolojî ye. Hin tarîx, wek sala derketina malbatê ji Tikrîtê an jî tarîxa rast a hin şeran, di çavkaniyên cuda de hinekî ji hev cuda ne. Ji ber vê yekê, di vê gotarê de tarîxên ku li ser wan lihevkirineke berfireh di nav lêkolînerên nûjen de heye, hatine bikaranîn, û li cihên ku nediyarî heye, ev yek hatiye diyarkirin.

7.1. Wêneya Şêrkoh di bîra giştî de

Di bîra giştî de, wêneya Şêrkoh bi giranî di bin siya Selahedîn de maye. Di gelek berhemên populer de ew tenê wekî “mamê Selahedîn” tê bîranîn. Lêbelê, lêkolînên akademîk nîşan didin ku bêyî tecrûbe, tora têkiliyan û serkeftinên leşkerî yên Şêrkoh, rabûna Selahedîn bi vî awayî ne mimkûn bû. Ji ber vê yekê, nirxandina serbixwe ya rola Şêrkoh ji bo têgihîştina dîroka sedsala diwazdehan girîng e.

8. Encam

Esededîn Şêrkoh yek ji fermandarên herî girîng ên sedsala diwazdehan bû. Ew ji malbateke Kurd a ji herêma Dwînê dihat, bi birayê xwe Necmedîn Eyûb re di xizmeta Zengiyan de rabû û bû yek ji fermandarên herî baweribar ên Nûredîn Mehmûd. Bi sê seferên xwe yên ber bi Misrê ve, wî rê li ber ketina Misrê ya bin kontrola artêşa Sûriyê vekir û di dawiyê de bû wezîrê Fatimiyan. Her çend wî tenê du mehan ev pozîsyon girt, bingeha ku wî danî rê da Selahedînê biraziyê wî ku xanedaneya Eyûbiyan ava bike. Ji ber vê yekê, ji bo têgihîştina dîroka Eyûbiyan, naskirina rola Şêrkoh pêwîst e.

Çavkanî

• Eddé, A.-M. (2011). Saladin (J. M. Todd, Werg.). Belknap Press of Harvard University Press.
• Humphreys, R. S. (1977). From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260. State University of New York Press.
• Ibn al-Athir. (2007). The chronicle of Ibn al-Athir for the crusading period from al-Kamil fi’l-ta’rikh, Part 2 (D. S. Richards, Werg.). Ashgate.
• Lyons, M. C., & Jackson, D. E. P. (1982). Saladin: The politics of the holy war. Cambridge University Press.
• Minorsky, V. (1953). Studies in Caucasian history. Taylor’s Foreign Press.