Di sala 1950-î de, fîzîknasê navdar Enrico Fermi, dema bi hevalên xwe re li ser sifrê nan dixwar, ji nişka ve pirsek kir ku heta îro bersiva wê nehatiye dîtin: “Naxwe her kes li kû ye?”Ev pirs bingeha Paradoksa Fermi ye. Li aliyekî matematîk dibêje ku gerdûn tije jiyan e, li aliyê din jî em rastî bêdengiyekê tên ku hişê mirov disekinîne.
1. Matematîk Çi Dibêje? (Hevkêşeya Drake)
Galaksiya me, herî kêm 100 heta 400 milyar stêrk dihewîne. Li gorî daneyên nû, li dora her stêrkekê gerstêrkek heye. Heke ku tenê %1ê van gerstêrkan mîna Dinyayê bin û tenê di %1ê wan de jiyan pêş ketî be jî, divê di galaksiya me de bi hezaran şaristaniyên pêşketî hebin.
2. Teoriya “Fîltreya Mezin” (The Great Filter)
Ev teorî dibêje ku di rêwîtiya jiyanê de —ji hucreyeke hêsan heta şaristaniyeke ku di nav stêrkan de digere— astengek ango “fîltreyek” pir dijwar heye. Ev fîltre ew qas dijwar e ku hema hema tu şaristanî nikare jê derbas bibe. Ji ber vê yekê gerdûn bêdeng e.
Ji bo mirovahiyê du senaryoyên sereke hene:
- Fîltre li pey me ye: Dibe ku avabûna hucreya pêşîn an jî zîrekiya mirovî ew fîltre be. Heke wilo be, em pir bextewar in û em di gerdûnê de yekane ne.
- Fîltre li pêşiya me ye: Dibe ku her şaristaniyek gava digihîje astekê (mîna dîtina teknolojiya nukleer an hişê çêkirî), xwe bi xwe tune dike. Heke fîltre li pêşiya me be, ev ji bo mirovahiyê nûçeyek xerab e.
3. Hîpoteza Baxçeya Heywanan (Zoo Hypothesis)
Gelo dibe ku şaristaniyên pir pêşketî mîna “Galactic Federation” (Federasyona Galaktîk) hebin? Li gorî vê teoriyê, ew dizanin em li vir in, lê mîna ku em li heywanên di baxçeyê de dinêrin, ew jî tenê me dişopînin. Ew naxwazin destwerdanê di pêşketina me ya xwezayî de bikin heta ku em negihîjin astekê.
4. Teoriya “Daristana Tarî” (Dark Forest)
Ev teoriya ku di romana Liu Cixin de derbas dibe, pir tirsnak e. Ew dibêje gerdûn mîna daristaneke tarî ye ku her şaristanî tê de nêçîrvanekî bi çek e. Her kes xwe vedişêre, ji ber ku heke tu dengê xwe derxînî, nêçîrvanên din wê te wekî xetereyekê bibînin û te tune bikin. Ji ber vê yekê gerdûn bêdeng e; her kes ji tirsa hev bêdeng maye.
5. Em Pir Paşketî Ne
Dibe ku sînyalên li dora me mîna “fîber optîk” bin, lê em hîna bi “dûmana agir” sînyalan dişînin. Şaristaniyên pêşketî dibe ku bi rêyên ku em hîna fêm nakin (mîna pêlên gravîtasyonê an telepatiya teknolojîk) bi hev re biaxivin û em li dervayî vê torê mane.
Encam:
Çima Ev Mijar Balkêş e?Paradoksa Fermi tenê li ser “heyînên derva” (aliens) pirsan dike. Ew neynikek e ku em tê de li pêşeroja xwe dinêrin. Bersiva vê paradoksê wê diyar bike ka mirovahî wê di nav stêrkan de herê, an jî dê bibe tenê tozeke winda di dîroka gerdûnê de.
