Kurte
Ji dema şaristaniyên Mezopotamyayê ve mirovan tevgerên ezmanî çavdêrî kirine û ji wan re wate dane. Ev gotar pirsa “Gelo tevgerên gerstêrkan bandorê li rewş û kesayetiya mirov dikin?” ji du aliyan ve dinirxîne. Aliyê yekem bandorên fîzîkî yên ku zanist piştrast kirine vedikole: ronahiya rojê û rîtma rojane (sirkadiyen), demsal, û bandora gravîtasyonê ya Heyv û Rojê li ser behran. Aliyê duyem îddiayên astrolojiyê dinirxîne, yanî bawerîya ku cihê gerstêrkan di dema jidayikbûnê de kesayetî û çarenûsa mirov diyar dike. Lêkolînên kontrolkirî, bi taybetî ceribandina du-kor a Shawn Carlson (1985), nîşan dane ku pêşbîniyên astrolojîk ji tesadufê serkeftîtir nînin. Herwiha lêkolînên li ser bandora Heyva tije li ser reftar û xewê encamên tevlihev dane. Encam ev e ku bandora Roj û Heyvê ya fîzîkî rastîn e, lê bandora gerstêrkên dûr li ser kesayetiyê bi delîlan nayê piştgirîkirin; lêbelê astrolojî wekî diyardeyeke çandî û psîkolojîk hêjayî lêkolînê ye.

Peyvên sereke: astrolojî, astronomî, rîtma sirkadiyen, çerxa heyvê, gravîtasyon, bandora Barnum

1. Destpêk

Ezman yek ji çavkaniyên herî kevn ên zanîn û baweriyên mirovan e. Gelên cotkar ji bo dema çandinê li Heyv û stêrkan nêrîne, keştîvan bi alîkariya stêrkan rê dîtine, û gelek çandan bûyerên ezmanî wekî nîşaneyên xwedayî şîrove kirine. Ji ber vê yekê pirsa “Gelo gerdûn bandorê li me dike?” ne pirseke nû ye.

Lêbelê ev pirs du wateyên cuda hene. Wateya yekem fîzîkî ye: gelo hêz û ronahiya laşên ezmanî bandorê li laş û jîngeha mirov dikin? Bersiva vê pirsê bi eşkere “erê” ye, ji ber ku jiyana li ser Erdê bi tevahî bi enerjiya Rojê ve girêdayî ye. Wateya duyem sembolîk e: gelo cihê gerstêrkan di nav burcan de dikare kesayetî, têkilî an çarenûsa kesekî diyar bike? Ev îddiaya astrolojiyê ye. Armanca vê gotarê ew e ku van her du wateyan ji hev cuda bike û her yekê li gorî delîlên zanistî binirxîne.

2. Paşxaneya Dîrokî: Ji Astrolojiyê ber bi Astronomiyê

Çavdêriya sîstematîk a ezman li Mezopotamyayê dest pê kir. Kahînên Babîlî tevgerên Heyv û gerstêrkan li ser tabletên heriyê tomar dikirin û ew wekî nîşaneyên ji bo padîşah û dewletê şîrove dikirin. Zodyaka bi diwanzdeh burcan jî li gorî gelek dîroknasan di nîveka hezarsala yekem a berî zayînê de li Babîlê hate pêşxistin. Paşê ev zanîn derbasî cîhana Yewnanî bû. Di sedsala duyem a zayînî de Ptolemaios (Batlamyos) di berhema xwe ya bi navê Tetrabiblos de astrolojî wekî pergaleke “zanistî” ya wê demê pêşkêş kir.

Heta serdema nûjen, astrolojî û astronomî ji hev nehatibûn cudakirin. Zanyarên wek Johannes Kepler hem astronom bûn û hem jî horoskop amade dikirin. Bi şoreşa zanistî ya sedsalên 16 û 17an re, bi taybetî bi xebatên Kopernîk, Kepler, Galileo û Newton, tevgerên gerstêrkan bi qanûnên fîzîkî hatin ravekirin. Bi vê yekê astronomî bû zanisteke ezmûnî, lê astrolojî wekî kevneşopiyeke çandî ma (Thomas, 1971).

3. Bandorên Fîzîkî yên Piştrastkirî

3.1. Roj, ronahî û rîtma sirkadiyen

Bandora herî mezin a laşekî ezmanî li ser mirov bandora Rojê ye. Zivirîna Erdê ya li dora xwe çerxa şev û rojê çêdike, û laşê mirov bi “saeta biyolojîk” a navxweyî xwe li gorî vê çerxê saz dike. Ev saet, ku jê re rîtma sirkadiyen tê gotin, dema xewê, germahiya laş, berdana hormonên wek melatonîn û kortîzolê, û gelek fonksiyonên din birêve dibe. Ronahiya sibê ya ku digihîje çavan sînyalekê dişîne navenda saetê ya di mejî de (nucleus suprachiasmaticus) û saetê li gorî rojê eyar dike (Foster & Roenneberg, 2008).

Têkçûna vê ahengê, wek di karê şevê de an di rêwîtiyên di navbera dem-herêmên cuda de (jet lag), dikare bibe sedema pirsgirêkên xewê, westandin û guhertinên di metabolîzmê de. Ji ber vê yekê dikare were gotin ku “tevgera” Erdê li hember Rojê bi rastî bandoreke rasterast li ser rewşa me ya laşî û derûnî dike.

3.2. Demsal û hest

Meyla eksena Erdê demsalan çêdike. Di demsalên zivistanê de, bi taybetî li herêmên bakur ên dûrî ekwatorê, roj kurt dibin û ronahî kêm dibe. Li gorî lêkolînan, li hin kesan ev rewş dikare bibe sedema cureyekî depresyonê ku jê re “tevliheviya hestyarî ya demsalî” (seasonal affective disorder) tê gotin. Rosenthal û hevkarên wî (1984) yekem car ev diyarde bi awayekî sîstematîk pênase kirin û nîşan dan ku tedawiya bi ronahiyê dikare alîkariya hin nexweşan bike.

3.3. Heyv, gravîtasyon û behr

Kişandina gravîtasyonê ya Heyvê, bi beşdariya Rojê, herikîn û vekişîna avê ya behran (med û cezîr) çêdike. Ev bandor li ser girseyên mezin ên avê diyar e, lê li ser laşê mirov bi qasî ku were pîvan nîne. Hêza tîdal a ku Heyv li ser laşekî biçûk wek laşê mirov çêdike, ji ber ku cudahiya mesafeyê di navbera du aliyên laş de pir biçûk e, bi rastî pir qels e. Ji ber vê yekê îddiaya populer ku “ji ber ku laşê mirov bi piranî av e, Heyv wî wek behrê dikişîne” ji aliyê fîzîkî ve ne rast e.

4. Heyva Tije û Reftara Mirovan

Baweriya ku Heyva tije bandorê li reftara mirovan dike pir belav e; peyva Îngilîzî lunatic jî ji peyva Latînî luna (heyv) tê. Hin karmendên tenduristiyê û polîsan dibêjin ku di şevên Heyva tije de bûyer zêde dibin. Lêbelê metaanalîza Rotton û Kelly (1985), ku bi dehan lêkolînan kom kir, têkiliyeke pêbawer di navbera qonaxên Heyvê û reftarên wek tundî, xwekuştin an serlêdanên nexweşxaneyên derûnî de nedît.

Li ser xewê encam hinekî tevlihevtir in. Cajochen û hevkarên wî (2013) di lêkolîneke biçûk a laboratuvarê de dîtin ku beşdaran li dora Heyva tije hinekî kêmtir û sivikir xewiye. Lêkolîneke din a li ser civakên bi û bê elektrîk li Arjantînê jî nîşan da ku mirov di şevên berî Heyva tije de dereng radizên (Casiraghi û yd., 2021). Lê hin lêkolînên bi nimûneyên mezintir ev encam dubare nekirin. Ji ber vê yekê li gorî rewşa niha ya zanistê, bandoreke biçûk a Heyvê li ser xewê ne ne gengaz e, lê hîn bi tevahî nehatiye piştrastkirin.

Çerxa adetê ya jinan bi navînî nêzî 29 rojan e, ku nêzî dema çerxa Heyvê (bi qasî 29,5 roj) ye. Ev hevşibîn bûye sedema baweriya ku her du bi hev ve girêdayî ne. Lêkolînên mezin bi giştî têkiliyeke domdar nedîtine; lêbelê Helfrich-Förster û hevkarên wî (2021) îddia kirin ku li hin jinan, di hin heyaman de, hevdemiyeke demkî bi çerxa Heyvê re heye. Ev mijar hîn di nav nîqaşa zanistî de ye.

5. Astrolojî di Bin Ceribandina Zanistî de

5.1. Îddiaya astrolojiyê

Astrolojiya horoskopê îddia dike ku cihê Roj, Heyv û gerstêrkan li hember burcan di kêliya jidayikbûnê de taybetmendiyên kesayetiyê diyar dike û dikare bûyerên pêşerojê nîşan bide. Ji bo ku ev îddia were ceribandin, divê pêşbîniyên astrolojan di şert û mercên kontrolkirî de ji tesadufê serkeftîtir bin.

5.2. Ceribandina Carlson

Fîzîkzan Shawn Carlson (1985) ceribandineke du-kor amade kir ku hin astrolojan bi xwe sêwirana wê pejirandibûn. Ji astrolojan hat xwestin ku ji bo her nexşeya jidayikbûnê, ji nav sê profîlên kesayetiyê (ku yek ji wan ya kesê rastîn bû) ya rast hilbijêrin. Encam ji asta tesadufê (yek ji sê) ne cuda bûn. Ev lêkolîn di kovara Nature de hate weşandin û heta îro yek ji ceribandinên herî navdar ên li ser astrolojiyê ye.

5.3. Lêkolînên “cêwiyên demê”

Dean û Kelly (2003) daneyên bi hezaran kesên ku bi qasî hev di heman demê de ji dayik bûbûn (“cêwiyên demê”) vekolîn. Li gorî astrolojiyê divê ev kes taybetmendiyên wekhev nîşan bidin, lê di bi dehan pîvanên kesayetî û jiyanê de wekheviyeke girîng nehat dîtin.

5.4. Pirsgirêka fîzîkî

Ji aliyê fîzîkî ve jî mekanîzmayeke ku bandora gerstêrkan li ser kesayetiyê rave bike tune ye. Hêza gravîtasyonê ya gerstêrkeke dûr li ser zarokekî nûbûyî ji ya kesên û tiştên li jûreya zayînê pir qelstir e. Herwiha, ji ber diyardeyeke astronomîk a bi navê “pêşveçûna ekînoksan” (precession), têkiliya burcên astrolojiyê bi komstêrkên rastîn re di nava nêzî du hezar salan de guheriye; yanî Roj îro di gelek tarîxan de ne di wê komstêrkê de ye ku horoskop nîşan dide.

6. Çima Mirov Baweriya Xwe bi Astrolojiyê Tînin?

Her çend delîlên zanistî piştgiriya astrolojiyê nakin jî, ew li çaraliyê cîhanê populer dimîne. Psîkolojî ji bo vê yekê çend raveyan pêşkêş dike:

• Bandora Barnum (Forer): Bertram Forer (1949) ji xwendekarên xwe re heman “nirxandina kesayetiyê” da, lê her yekî wisa dizanî ku ew taybet ji bo wî hatiye amadekirin. Xwendekaran bi navînî ev nirxandin pir rast dîtin. Ravekirinên giştî û erênî yên wek “carinan tu ji xwe guman dikî” ji bo gelek kesan rast xuya dikin.
• Meyla piştrastkirinê: Mirov pêşbîniyên rast bi bîr tînin û yên şaş ji bîr dikin.
• Hewcedariya bi wate û kontrolê: Di demên nediyar de, pergalên ku dinyayê bi rêk û pêk nîşan didin dikarin hestê ewlehiyê bidin.
• Fonksiyona civakî: Burc ji bo gelek kesan amûreke axaftin û nasandina xwe ye, ne baweriyeke “zanistî” ya hişk.

7. Nîqaş

Ji delîlên li jor tê dîtin ku pêdivî ye di navbera du cure “bandorê” de cudahiyeke zelal were danîn. Bandorên Rojê li ser xew, hormon û hestan, û bandora Heyvê li ser behran, bi mekanîzmayên naskirî tên ravekirin û bi pîvanan hatine piştrastkirin. Berevajî vê, îddiaya ku gerstêrkên wek Merîx an Zuhel bi cihê xwe yê sembolîk kesayetiyê diyar dikin, ne mekanîzmayeke fîzîkî heye û ne jî di ceribandinên kontrolkirî de hatiye piştrastkirin.

Lêbelê ev nayê wê wateyê ku astrolojî ne girîng e. Ji aliyê dîroka zanistê ve, astrolojî bû sedema çavdêriya rêkûpêk a ezman û bi vî awayî alîkariya derketina astronomiyê kir. Ji aliyê antropolojî û psîkolojiyê ve jî ew nîşan dide ka mirov çawa li wate û rêkûpêkiyê digerin. Ji ber vê yekê nêzîkatiya akademîk ew e ku astrolojî wekî diyardeyeke çandî were lêkolîn, ne wekî zanisteke pêşbîniyê.

8. Encam

Bersiva pirsa “Gelo tevgerên gerstêrkan bandorê li rewşa me dikin?” bi wateya pirsê ve girêdayî ye. Tevgera Erdê li dora Rojê û li dora xwe, bi riya ronahî û demsalan, bandoreke rasterast û pîvanbar li ser laş û hestên me dike. Heyv behran dihejîne û dibe ku bandoreke biçûk li ser xewê jî bike, her çend ev hîn ne bi tevahî zelal be. Lê îddiaya ku cihê gerstêrkan di dema jidayikbûnê de kesayetî û çarenûsê diyar dike, di ceribandinên zanistî de serkeftî nebûye. Mirov dikare ji ezman îlham û wate bistîne, lê ji bo têgihîştina kesayetî û biryarên xwe, psîkolojî û zanistên jiyanê rêberên pêbawertir in.

Çavkanî

• Cajochen, C., û yd. (2013). Evidence that the lunar cycle influences human sleep. Current Biology, 23(15), 1485–1488.
• Carlson, S. (1985). A double-blind test of astrology. Nature, 318(6045), 419–425.
• Casiraghi, L., û yd. (2021). Moonstruck sleep: Synchronization of human sleep with the moon cycle under field conditions. Science Advances, 7(5), eabe0465.
• Dean, G., & Kelly, I. W. (2003). Is astrology relevant to consciousness and psi? Journal of Consciousness Studies, 10(6–7), 175–198.
• Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118–123.
• Foster, R. G., & Roenneberg, T. (2008). Human responses to the geophysical daily, annual and lunar cycles. Current Biology, 18(17), R784–R794.
• Helfrich-Förster, C., û yd. (2021). Women temporarily synchronize their menstrual cycles with the luminance and gravimetric cycles of the Moon. Science Advances, 7(5), eabe1358.
• Rosenthal, N. E., û yd. (1984). Seasonal affective disorder: A description of the syndrome and preliminary findings with light therapy. Archives of General Psychiatry, 41(1), 72–80.
• Rotton, J., & Kelly, I. W. (1985). Much ado about the full moon: A meta-analysis of lunar-lunacy research. Psychological Bulletin, 97(2), 286–306.
• Thomas, K. (1971). Religion and the decline of magic. Weidenfeld & Nicolson.