Kurte
Ji nîveka duyem a sedsala 18an û pê ve, li Brîtanyayê û paşê li Ewropa û Amerîkaya Bakur, guherînên bingehîn di hilberîn, enerjî, veguhestin û jiyana civakî de çêbûn. Ev pêvajo bi navê “Şoreşa Pîşesaziyê” tê nasîn. Ev gotar, wekî beşa şeşan a rêzenivîsa “Rêwîtiya Zanistiyê”, têkiliya di navbera zanist û teknolojiyê de di vê serdemê de dinirxîne. Pêşî sedemên derketina şoreşê li Brîtanyayê, li gorî nêrînên dîroknasên aborî yên wek Robert C. Allen û Joel Mokyr, tên nîqaşkirin. Paşê dahênanên sereke, wek makîneya buharê, makîneyên tekstîlê û rêya hesinî, û pêşketinên zanistî yên wek termodînamîk, elektromanyetîzm û kîmyaya pîşesaziyê tên vekolîn. Gotar herwiha bandorên civakî yên şoreşê, wek bajarvanî, şert û mercên karkeran, kedkarîya zarokan û qirêjiya jîngehê, dide ber çavan. Encam nîşan dide ku di qonaxa destpêkê de teknolojî bi giranî ji ezmûna pratîkî derketiye, lê di sedsala 19an de zanist bi awayekî zêdetir bûye çavkaniya rasterast a teknolojiyê; bi vî awayî têkiliya nûjen a “zanist-teknolojî-pîşesazî” ava bûye.

Peyvên sereke: Şoreşa Pîşesaziyê, makîneya buharê, termodînamîk, elektrîk, bajarvanî, dîroka zanistê

1. Destpêk

Di beşên berê yên vê rêzenivîsê de, rêwîtiya zanistê ji şaristaniyên kevnar heta şoreşa zanistî ya sedsala 17an hate şopandin. Di wê serdemê de zanyarên wek Galileo û Newton nîşan dan ku xweza dikare bi qanûnên matematîkî were ravekirin. Lêbelê ev zanîn heta demekê bi giranî di nav civakên zanyaran de ma û bandora wê ya rasterast li ser jiyana rojane ya gelek mirovan sînordar bû.

Ji dawiya sedsala 18an û pê ve, mirovahiyê veguherîneke bêhempa jiya. Hilberîna bi destan û bi hêza heywan û avê, gav bi gav cihê xwe da hilberîna bi makîneyan û bi enerjiya komirê. Gundên cotkar ber bi bajarên pîşesaziyê ve guherîn, û rêwîtiya ku berê rojan didomand, bi trênan di nav çend saetan de pêk hat. Têgeha “Şoreşa Pîşesaziyê” di sedsala 19an de belav bû û bi taybetî bi dersên dîroknasê Brîtanî Arnold Toynbee (ên ku piştî mirina wî di sala 1884an de hatin weşandin) populer bû.

Pirsa sereke ya vê gotarê ev e: zanist di vê şoreşê de çi rol lîst? Gelo dahênan encama teoriyên zanistî bûn, an jî zanist paşê ji teknolojiyê fêr bû?

2. Çima li Brîtanyayê?

Dîroknas li ser sedemên ku çima Şoreşa Pîşesaziyê pêşî li Brîtanyayê dest pê kir nîqaş dikin. Çend raveyên sereke hene:

• Bihayên faktoran: Robert C. Allen (2009) îddia dike ku li Brîtanyaya sedsala 18an mûçe bilind û komir erzan bû. Ji ber vê yekê ji bo xwediyên kargehan bi feyde bû ku makîneyên ku keda mirovan bi enerjiya komirê diguherînin bikar bînin.
• Çanda zanînê: Joel Mokyr (2009) giraniyê dide ser “Ronakbûna Pîşesaziyê” (Industrial Enlightenment): civakên zanistî, kovar, ders û torên ku zanyar, endezyar û hunermend tê de bi hev re dipeyivîn, alîkariya belavbûna zanîna kêrhatî kirin.
• Sazî û bazar: Pergala patentê, bazara navxweyî ya mezin, bazirganiya derveyî û mêtingehan, û pergaleke darayî ya pêşketî jî wekî faktorên alîkar tên dîtin.

Ev raveyan ne li dijî hev in; piraniya dîroknasan dipejirînin ku tevliheviyek ji faktorên aborî, çandî û siyasî bû sedema şoreşê. Herwiha divê were bîranîn ku hin dîroknas, wek Kenneth Pomeranz (2000), berawirdkirina bi herêmên pêşketî yên Asyayê re dikin û nîşan didin ku cudahiya Ewropayê ya ji wan, ji hin aliyan ve, tenê di sedsala 19an de eşkere bû.

3. Dahênanên Sereke yên Qonaxa Yekem

3.1. Makîneya buharê

Makîneya buharê ya Thomas Newcomen, ku ji sala 1712an ve hat bikaranîn, ji bo derxistina avê ji kanên komirê dihat bikaranîn, lê karîgeriya wê kêm bû. James Watt, ku li Zanîngeha Glasgowê wekî çêkerê amûrên zanistî dixebitî, dît ku beşeke mezin a enerjiyê ji ber germkirin û sarkirina dubare ya silindirê winda dibe. Wî kondensatoreke cuda pêşniyar kir û di sala 1769an de patenta wê wergirt. Bi hevkariya bazirgan Matthew Boulton, makîneyên Watt ji salên 1770an ve hatin hilberandin û paşê ji bo zivirandina makîneyên kargehan jî hatin adaptekirin.

Têkiliya Watt bi zanistê re balkêş e: ew bi zanyarên wek Joseph Black, ku têgeha “germa veşartî” (latent heat) lêkolîn kiribû, re nas bû. Lêbelê dîroknas li ser vê yekê nîqaş dikin ka teoriya Black çiqas rasterast bandor li dahênana Watt kiriye; li gorî gelek lêkolîneran, ezmûn û pîvandina pratîkî ya Watt bi xwe roleke girîngtir lîstiye.

3.2. Pîşesaziya tekstîlê

Pîşesaziya pembû yekem qada ku bi tevahî guherî bû. Dahênanên wek “spinning jenny” ya James Hargreaves (nêzî 1764), “water frame” ya Richard Arkwright (patent 1769) û “mule” ya Samuel Crompton (1779), hilberîna ta bi awayekî mezin zêde kirin. Arkwright her weha modela kargeha bi gelek karkeran û demjimêrên xebatê yên hişk pêş xist, ku bû bingeha pergala kargehê ya nûjen.

3.3. Hesin û rêya hesinî

Bikaranîna koka komirê li şûna komira darê ji bo helandina hesin, ku Abraham Darby di destpêka sedsala 18an de pêş xistibû, hilberîna hesin erzantir kir. Paşê lokomotîfa buharê derket holê. Lokomotîfa “Rocket” a George û Robert Stephenson di sala 1829an de pêşbaziyek qezenc kir, û di sala 1830an de rêya hesinî ya di navbera Liverpool û Manchesterê de, wekî yekem xeta ku bi tevahî bi lokomotîfên buharê kar dikir ji bo rêwî û baran, hate vekirin. Rêya hesinî dem û mesafe ji nû ve pênase kirin.

4. Zanist ji Teknolojiyê Fêr Dibe: Termodînamîk

Têkiliya zanist û teknolojiyê ne yek-alî bû. Makîneya buharê pirseke nû da zanyaran: çiqas kar dikare ji germê were bidestxistin? Endezyarê Fransî Sadi Carnot di sala 1824an de di berhema xwe ya bi navê Réflexions sur la puissance motrice du feu de sînorên teorîk ên karîgeriya makîneyên germê lêkolîn kir. Paşê zanyarên wek James Prescott Joule, Rudolf Clausius û William Thomson (Lord Kelvin) di nîveka sedsala 19an de qanûnên termodînamîkê formule kirin: qanûna parastina enerjiyê û qanûna ku entropî di pergaleke girtî de kêm nabe.

Ev mînakeke klasîk e ji bo vê yekê ku teknolojî dikare zanistê bide pêş. Li gorî gotineke ku pir caran tê dubarekirin, “makîneya buharê ji termodînamîkê bêtir alîkarî da zanistê, ji ya ku termodînamîk da makîneya buharê” (gotin bi gelemperî bi Lawrence Henderson ve tê girêdan, lê eslê wê ne bi tevahî diyar e).

5. Qonaxa Duyem: Zanist Dibe Çavkaniya Teknolojiyê

5.1. Elektrîk û elektromanyetîzm

Di sedsala 19an de rewş guherî. Michael Faraday di sala 1831an de induksiyona elektromanyetîk keşf kir, ku bû bingeha jeneratorên elektrîkê. James Clerk Maxwell di salên 1860an de teoriya elektromanyetîzmê bi hevkêşeyên matematîkî formule kir û pêşbînî kir ku ronahî pêlek elektromanyetîk e. Ev teorî paşê bû bingeha teknolojiyên wek radyoyê. Dahênanên wek telegrafê, telefona Alexander Graham Bell (patent 1876) û pergalên ronahiya elektrîkê yên Thomas Edison û yên din (salên 1870 û 1880an) nîşan dan ku zanîna zanistî dikare rasterast bibe pîşesazî.

5.2. Kîmyaya pîşesaziyê

Di sala 1856an de William Henry Perkin, ku hîn ciwan bû, di dema hewldana çêkirina dermanê kînînê de bi tesadufî boyaxa sentetîk a “mauveine” keşf kir. Ev keşf bû destpêka pîşesaziya boyaxên sentetîk, ku paşê bi taybetî li Almanyayê bi laboratuvarên lêkolînê yên şirketan re geş bû. Di destpêka sedsala 20an de, pêvajoya Haber-Bosch ji bo çêkirina amonyakê ji nîtrojena hewayê, ku Fritz Haber û Carl Bosch pêş xistin, hilberîna gubreyên kîmyewî û bi vî awayî hilberîna xwarinê ya cîhanê guhert (Smil, 2001).

5.3. Pola

Pêvajoya Bessemer (1856) hilberîna pola ya erzan û bi hejmareke mezin gengaz kir. Pola bû materyalê sereke ji bo rêyên hesinî, pira, keştî û paşê avahiyên bilind.

6. Bandorên Civakî û Jîngehî

6.1. Bajarvanî

Şoreşa Pîşesaziyê bû sedema mezinbûna bilez a bajaran. Mînak, Manchester di nav nêzî sedsalekê de ji bajarekî biçûk bû navendeke pîşesaziyê ya mezin. Lêbelê ev mezinbûn bê plan bû: xaniyên teng, kêmbûna ava paqij û pergalên kanalîzasyonê bûn sedema belavbûna nexweşiyên wek koler û tîfoyê. Friedrich Engels di sala 1845an de di pirtûka xwe ya Rewşa Çîna Karker li Îngilîstanê de şert û mercên jiyanê yên karkerên Manchesterê bi hûrgilî vegotin.

6.2. Kar û karker

Pergala kargehê demjimêrên kar ên dirêj û dîsîplîneke hişk anî. Kedkarîya zarokan di kargehên tekstîlê û kanan de belav bû. Ev rewş bû sedema derketina tevgerên karkeran û qanûnên kar ên nû, wek Qanûnên Kargehê (Factory Acts) yên Brîtanyayê ku ji sala 1833an û pê ve karê zarokan bi sînor kirin. Dîroknas hîn jî li ser vê yekê nîqaş dikin ka asta jiyanê ya karkeran di nîveka yekem a sedsala 19an de çiqas baştir an xirabtir bûye.

6.3. Jîngeh

Şewitandina komirê ya bi hejmareke mezin, qirêjiya hewa û avê li bajarên pîşesaziyê zêde kir. Ji aliyê dîrokî ve, Şoreşa Pîşesaziyê destpêka zêdebûna domdar a karbondîoksîtê di atmosferê de ye, ku îro wekî sedema sereke ya guherîna avhewayê tê nasîn (IPCC, 2021). Bi vî awayî, mîrata şoreşê hem pêşketinên mezin ên di asta jiyanê de, hem jî pirsgirêkên jîngehî yên gerdûnî vedihewîne.

7. Nîqaş: Têkiliya Zanist û Teknolojiyê

Dîroka Şoreşa Pîşesaziyê nîşan dide ku têkiliya zanist û teknolojiyê bi demê re guheriye. Di qonaxa yekem de, gelek dahênan ji aliyê hunermend û endezyarên pratîkî ve, bi ceribandin û xeletiyê, hatin kirin; zanîna teorîk alîkar bû, lê ne her tim mercê sereke bû. Di qonaxa duyem de, bi taybetî di elektrîk û kîmyayê de, teknolojiyên nû bi rasterast ji teoriyên zanistî derketin. Ji dawiya sedsala 19an û pê ve, laboratuvarên lêkolînê yên şirketan û zanîngehên teknîkî bûn saziyên ku zanist û pîşesaziyê bi rêkûpêk girê didin hev. Ev model heta îro jî bingeha “aboriya zanînê” ye.

8. Encam

Şoreşa Pîşesaziyê ne tenê guherîneke teknîkî bû, lê veguherîneke civakî, aborî û çandî bû ku awayê jiyana mirovan ji bingehê ve guhert. Zanistî êdî ne tenê ramanan diafirand; wê şêwazên jiyanê ji nû ve disêwirand. Di vê pêvajoyê de, têkiliya zanist û teknolojiyê du alî bû: makîneya buharê pirsên nû da fîzîkê, û elektromanyetîzm û kîmya paşê pîşesaziyên nû afirandin. Mîrata vê serdemê, ji asta jiyanê ya bilindtir heta pirsgirêkên jîngehî, heta îro jî dewam dike.

Çavkanî

• Allen, R. C. (2009). The British Industrial Revolution in global perspective. Cambridge University Press.
• Engels, F. (1845). Die Lage der arbeitenden Klasse in England. Otto Wigand.
• IPCC. (2021). Climate change 2021: The physical science basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press.
• Landes, D. S. (1969). The unbound Prometheus: Technological change and industrial development in Western Europe from 1750 to the present. Cambridge University Press.
• Mokyr, J. (2009). The enlightened economy: An economic history of Britain 1700–1850. Yale University Press.
• Pomeranz, K. (2000). The great divergence: China, Europe, and the making of the modern world economy. Princeton University Press.
• Smil, V. (2001). Enriching the earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the transformation of world food production. MIT Press.
• Toynbee, A. (1884). Lectures on the Industrial Revolution in England. Rivingtons.