Yek ji bûyerên herî bi hêz û bi bandor ên gerdûnê teqînên supernova ne ku di dema mirina stêrkan de çêdibin. Ev diyarde ne tenê di cîhana stêrknasiyê de, di têgihîştina me ya pêşketina gerdûnê de jî ronahiyê dide. Supernova bûyerek e ku tê de stêrk di qonaxa xwe ya dawî de diteqe, enerjiyek mezin berdide û maddeya derdora wê li fezayê belav dibe. Di vê gotarê de, em ê ji nêz ve mêzênin ka supernova çi ne, ew çawa çêdibin û mirina stêrkan çawa şekil dide gerdûnê.
Jidayikbûn û Jiyana Stêrkan
Jiyana stêrekê,dema ku ewrên mezin ên gazê (bi gelemperî hîdrojen) ji hêla hilkişanê ve têne pêçandin da ku kakilek germ û tîr çêbikin. Ev kakil bi rêya pêvajoyeke bi navê fûzyon enerjiyê çêdike, û stêrk dibiriqe. Stêrk bi mîlyonan an jî bi mîlyaran salan enerjiyê hildiberînin, lê ev pêvajo di dawiyê de bi dawî dibe.
Gava ku stêrk jiyana xwe temam dikin, li gorî girseya xwe digihîjin dawiyên cuda. Stêrkên bi girseya xwe biçûk wek qambostên sor hebûna xwe demeke dirêj didomînin û di dawiyê de jiyana xwe bi zîvirandina qambostên spî temam dikin. Lê stêrkên gir jiyana xwe pir dramatîktir bi dawî dikin: bi teqîna supernova.
Supernova çi ye?
Supernova pêvajoyek e ku bi hilweşîna kakila stêrkekê dest pê dike û bi teqîneke mezin bi dawî dibe. Di navenda stêrkeke mezin de, reaksiyonên fuzyona nukleer enerjiyê hildiberînin. Bi demê re, ji ber ku sotemeniya wê qediya, kakil dest bi hilweşînê dike. Ev hilweşîn li navenda stêrkê germahî û zextek bêhempa diafirîne. Tebeqeyên derve yên stêrkê bi enerjiya ku ji van şert û mercên nenormal derdikeve diteqin û li fezayê belav dibin.
Teqîneke supernova ewqas bi hêz e ku stêrka ku diteqe di cih de di galaksiya xwe de bi mîlyaran car geştir dibe. Ev diyarde ne tenê ji bo çavdêriyan, ji bo têgihiştina me ya avahiya berfireh a gerdûnê jî dibe alîkar. Teqînên supernova dibe sedem ku mirina stêrkan hêmanên giran (wek hesin û zêr) di berdin fezayê. Ev hêman blokên avakirina bingehîn ên gerstêrkan, asteroîda ne.
Cureyên Supernova yan
Supernova di bin du komên bingehîn de cih digirin:
Tîpa I û Tîpa II ya supernova.
Supernovayên Tîpa I : Ev cureyên supernovayan dema ku stêrka qambostên spî xwe dikşîne maddeya derdora xwe û dibe sedem ku ew biteqe. Dema qambostek spî digihîje girseyek diyar, kakila wê diteqe û teqînek supernova çêdibe.
Supernovayên Tîpa II: Ev cureyên supernovayan dema ku stêrkên gir jiyana xwe bi dawî dikin çêdibin. Bingeha stêrkê diteqe, li gel qatên derve yê xwe teqîneke mezin çêdike.
Di Gerdûnê de Rola Supernovayan
Supernova bi tenê mirina stêrkekê nîşan nade; Ew di pêşveçûna kîmyewî ya gerdûnê de jî rolek girîng dilîze.Ev teqîn hêmanên giran berdidin gerdûnê wekî dawiya çerxa jiyana stêrkan. Ev hêman di pêkhatina stêrkên nû, gerstêrk û bedenên din ên ezmanî de hêmanên bingehîn in. Ji bilî vê, teqînên supernova jî dikarin bibin sedema çêbûna çalên reş û stêrkên notronê.
