Kurte
Nexşeya stêrkan, ku di astrolojiyê de wekî nexşeya jidayikbûnê an horoskop jî tê naskirin, diyagrameke e ku cihê Roj, Heyv û gerstêrkan li gorî bircên zodyakê û xalên asoyê di kêliya jidayikbûna kesekî de nîşan dide. Ev gotar pêşî dîroka vê pratîkê ji Mezopotamyaya kevn heta astrolojiya Helenîstîk û serdema navîn dişopîne. Paşê hêmanên sereke yên nexşeyê, yanî gerstêrk, birc, xane û aspekt, li gorî kevneşopiya astrolojiyê tên şirovekirin. Di beşa sêyem de cudahiya di navbera astronomî û astrolojiyê de, pirsgirêka paşveçûna ekînoksan û encamên lêkolînên ezmûnî yên ku îddiayên astrolojiyê ceribandine tên nirxandin. Li gorî van lêkolînan, wek ceribandina du-kor a Carlson (1985), ti delîlên zanistî yên ku nîşan bidin cihê gerstêrkan karakterê mirovan diyar dike nehatine dîtin. Di dawiyê de sedemên psîkolojîk ên ku dibin sedema baweriya bi şîroveyên astrolojîk, wek bandora Forer, tên nîqaşkirin.

Peyvên sereke: astrolojî, horoskop, zodyak, astronomî, paşveçûna ekînoksan, bandora Forer

1. Destpêk

Mirovan ji demên kevn ve li ezmên nêrîne û hewl dane ku tevgera stêrk û gerstêrkan bi jiyana xwe ya li ser erdê ve girê bidin. Ji vê hewldanê du kevneşopiyên cuda derketin: astronomî, ku bi rêbazên zanistî tevger û xwezaya laşên ezmanî dilêkolîne, û astrolojî, ku îddîa dike cihê van laşan wateyekê ji bo jiyana mirovan hildigire. Heta serdema nûjen ev her du qad gelek caran bi hev re dihatin meşandin; gelek astronomên navdar ên wek Ptolemeyos û Johannes Kepler jî bi astrolojiyê re mijûl bûn.

Îro astrolojî bi taybetî bi rêya rojname, malper û medyaya civakî berbelav e û têgeha “nexşeya stêrkan” ji bo gelek kesan nas e. Armanca vê gotarê ew e ku vê têgehê bi awayekî bêalî şirove bike: ew çi ye, ji ku derê hatiye, li gorî astrolojiyê çawa tê xwendin, û zanist li ser îddiayên wê çi dibêje.

2. Paşxaneya Dîrokî

2.1. Mezopotamya

Kokên astrolojiyê di Mezopotamyaya kevn de ne. Kahînên Babîlî bi sedsalan nîşanên ezmanî, wek girtina Heyvê û derketina gerstêrkan, tomar kirin û ew wekî peyamên xwedayan ji bo padîşah û welat şirove kirin. Di vê qonaxê de astrolojî bi giranî ji bo dewlet û padîşah bû, ne ji bo kesên asayî. Li gorî lêkolînan, horoskopên kesane yên herî kevn ên ku hatine dîtin bi zimanê Akadî ne û ji dawiya sedsala 5an a berî zayînê (nêzîkî 410 b.z.) tên (Rochberg, 2004).

2.2. Astrolojiya Helenîstîk

Piştî fetihên Îskenderê Mezin, zanîna Babîlî bi felsefe û matematîka Yewnanî re li Misrê, nemaze li Îskenderiyeyê, hat hev. Di vê serdemê de pergala horoskopê ya ku îro jî tê naskirin, bi diwazdeh birc, diwazdeh xane û aspektan, şekil girt (Barton, 1994). Berhema herî bi bandor a vê kevneşopiyê Tetrabiblos a Klaudios Ptolemeyos (sedsala 2yan a zayînê) ye, ku hewl da astrolojiyê li ser bingeha felsefeya xwezayî ya Arîstotelesî rave bike (Ptolemy, 1940).

2.3. Serdema Navîn û Nûjen

Di serdema navîn de astrolojî di cîhana Îslamî de bi berfirehî hat xebitandin û berhemên Erebî paşê wergerî Latînî bûn û bandor li Ewropayê kirin. Heta sedsala 17an astrolojî li gelek zanîngehên Ewropî dihat xwendin. Bi şoreşa zanistî, nemaze bi modela heliyosentrîk û fîzîka Newton, cihê astrolojiyê di nav zanistan de hêdî hêdî winda bû (Campion, 2009). Di sedsala 20an de astrolojî bi rêya stûnên horoskopê yên rojnameyan ji nû ve berbelav bû, lê vê carê wekî pratîkeke çandî û kesane, ne wekî zanisteke akademîk.

3. Avahiya Nexşeya Jidayikbûnê li gorî Astrolojiyê

Ji bo amadekirina nexşeyekê, astrolog sê agahiyan dixwazin: roj, saet û cihê jidayikbûnê. Bi van agahiyan cihê laşên ezmanî li gorî erdê di wê kêliyê de tê hesibandin. Li jêr hêmanên sereke li gorî kevneşopiya astrolojiyê tên pêşkêşkirin; ev beş ravekirina pergala astrolojiyê ye, ne pejirandina îddiayên wê.

3.1. Gerstêrk

Di astrolojiyê de “gerstêrk” Roj û Heyv jî di nav xwe de digire. Li gorî vê kevneşopiyê, her yek ji wan bi aliyekî jiyanê ve tê girêdan:

• Roj: nasname û xweyî;
• Heyv: hest û pêdiviyên hundirîn;
• Merkur: ramandin û ragihandin;
• Venus: evîn û nirx;
• Mars: enerjî û çalakî;
• Jupiter û Saturn: mezinbûn û sînor;
• Uranus, Neptun û Pluto: ev gerstêrk di serdema nûjen de hatin keşifkirin (1781, 1846 û 1930) û paşê ketin nav pergala astrolojiyê. Divê were gotin ku Pluto ji sala 2006an ve ji aliyê Yekîtiya Astronomî ya Navneteweyî (IAU) ve wekî “gerstêrka biçûk” (dwarf planet) tê dabeşkirin.

3.2. Birc (Zodyak)

Zodyak ew kembera ezmanî ye ku Roj, Heyv û gerstêrk di nav wê de li ezmên tevdigerin. Astrolojiya Rojavayî vê kemberê dike diwazdeh beşên wekhev ên 30 derece: Berx, Ga, Cêwî, Kevjal, Şêr, Sinbil, Mêzîn, Dûpişk, Kevan, Karik, Satil û Masî. Li gorî kevneşopiyê, birc nîşan didin ka enerjiya gerstêrkekê bi çi awayî xwe dide der.

3.3. Xane û Asend

Nexşe herwiha bi diwazdeh “xaneyan” tê dabeşkirin ku her yek bi qadeke jiyanê, wek malbat, kar an têkiliyan, ve tê girêdan. Xala destpêkê ya xaneyan “asend” e, yanî ew beşa zodyakê ku di kêliya jidayikbûnê de li asoya rojhilat radibû. Ji ber ku asend her du saetan carekê diguhere, saeta rast a jidayikbûnê ji bo astrologan girîng e.

3.4. Aspekt

Aspekt goşeyên di navbera gerstêrkan de ne, wek hevgirtin (0°), dijberî (180°), çargoşe (90°), sêgoşe (120°) û şeşgoşe (60°). Li gorî astrolojiyê, ev goşe nîşan didin ka aliyên cuda yên kesayetiyê çawa bi hev re têkildar in.

4. Astronomî û Astrolojî: Cudahî

4.1. Rêbaz

Astronomî zanisteke xwezayî ye ku bi çavdêrî, pîvandin û modelên fîzîkî tevgera laşên ezmanî rave dike û pêşbîniyên wê dikarin werin ceribandin. Astrolojî jî heman daneyên astronomîk ên li ser cihê gerstêrkan bi kar tîne, lê îddîa dike ku ev cih bi taybetmendiyên kesayetî û bûyerên jiyanê ve girêdayî ne. Ji bo vê îddîayê ji aliyê fîzîkê ve mekanîzmayeke naskirî tune ye: bandora kêşkişê ya gerstêrkên dûr li ser zarokekî nûbûyî ji bandora tiştên nêzîk ên li odeyê pir kêmtir e.

4.2. Paşveçûna Ekînoksan

Pirsgirêkeke din a naskirî paşveçûna ekînoksan e. Teweriya erdê bi hêdî hêdî dizivire û çerxeke wê nêzîkî 26 000 salan dewam dike. Di encamê de, xala ekînoksa biharê her sal hinekî li ser ezmên diguhere. Zodyaka tropîkal a ku astrolojiya Rojavayî bi kar tîne bi ekînoksan ve girêdayî ye, ne bi komstêrkên rastîn ve. Ji ber vê yekê, ji serdema Helenîstîk heta îro, bircên astrolojîk û komstêrkên bi heman navî nêzîkî komstêrkekê ji hev dûr ketine. Mînak, kesekî ku li gorî astrolojiya Rojavayî “Berx” e, dibe ku di kêliya jidayikbûna wî de Roj bi rastî li ber komstêrka Masî be. Herwiha Roj di nav komstêrka Ophiuchus re jî derbas dibe, ku di zodyaka astrolojîk de tune ye.

5. Lêkolînên Ezmûnî

5.1. Ceribandina Carlson

Yek ji lêkolînên herî navdar ên li ser astrolojiyê ji aliyê fîzîkzan Shawn Carlson ve hat kirin û di sala 1985an de di kovara Nature de hat weşandin. Di vê ceribandina du-kor de, astrologên ku bi lêkolînê razî bûbûn, nexşeyên jidayikbûnê yên beşdaran wergirtin û hatin xwestin ku ji nav sê profîlên kesayetiyê (yên ku bi testa psîkolojîk a CPI hatibûn amadekirin) ya rast hilbijêrin. Encam ji ya ku bi şansê tê hêvîkirin ne cudatir bûn (Carlson, 1985).

5.2. Lêkolînên Din

Lêkolînên din jî bi encamên wekhev gihîştine. Mînak, lêkolînên li ser “cêwiyên demê”, yanî kesên ku di heman demê û nêzîkî heman cihî de ji dayik bûne, nîşan nedan ku ev kes ji hev pir zêdetir dişibin hev (Dean & Kelly, 2003). Li gorî van lêkolînan, nexşeya jidayikbûnê ne amûreke pêbawer e ji bo pêşbînîkirina kesayetî an bûyeran. Ji ber vê yekê civaka zanistî astrolojiyê wekî pseudozanist dinirxîne.

6. Çima Mirov Bawer Dikin? Aliyên Psîkolojîk

6.1. Bandora Forer

Di sala 1949an de psîkolog Bertram Forer ji xwendekarên xwe re şîroveyeke kesayetiyê ya “taybet” da. Bi rastî hemû xwendekaran heman metn wergirtibû, ku ji hevokên giştî yên wek “carinan tu bi xwe re rexnegir î” pêk dihat. Xwendekaran bi navînî ev şîrove wekî pir rast nirxandin (Forer, 1949). Ev diyarde, ku jê re bandora Forer an bandora Barnum tê gotin, nîşan dide ku mirov hevokên giştî bi hêsanî wekî ravekirineke taybet a xwe qebûl dikin.

6.2. Fonksiyonên Civakî

Li gel van sedeman, astrolojî ji bo hin kesan fonksiyonên civakî û hestyarî jî pêk tîne: zimanekî ji bo axaftina li ser kesayetî û têkiliyan, hesta ku jiyan di nav pergaleke mezintir de ye, an jî çalakiyeke çandî ya hevpar. Lêkolînerên dîroka çandê, wek Campion (2008), astrolojiyê wekî diyardeyeke çandî ya girîng dinirxînin, bêyî ku îddiayên wê yên pêşbînîkirinê qebûl bikin.

7. Encam

Nexşeya stêrkan an horoskop pratîkeke kevn e ku kokên wê digihîjin Mezopotamyaya kevn û şeklê wê yê sereke di serdema Helenîstîk de çêbûye. Ew li ser bingeha hesabên astronomîk ên rast ên cihê laşên ezmanî ava dibe, lê şîroveyên wê yên li ser kesayetî û çarenûsê ji aliyê lêkolînên zanistî ve nehatine piştrastkirin. Ceribandinên kontrolkirî, wek ya Carlson (1985), û pirsgirêkên teorîk ên wek paşveçûna ekînoksan nîşan didin ku astrolojî ne zanisteke xwezayî ye. Lêbelê wekî diyardeyeke dîrokî û çandî, astrolojî ji bo fêmkirina têkiliya mirov bi ezmên re mijareke balkêş dimîne. Ji bo xwendevanan girîng e ku cudahiya di navbera astronomiya zanistî û astrolojiya çandî de baş bizanin.

Çavkanî

• Barton, T. (1994). Ancient astrology. Routledge.
• Campion, N. (2008). A history of Western astrology: Vol. 1. The ancient world. Continuum.
• Campion, N. (2009). A history of Western astrology: Vol. 2. The medieval and modern worlds. Continuum.
• Carlson, S. (1985). A double-blind test of astrology. Nature, 318(6045), 419–425.
• Dean, G., & Kelly, I. W. (2003). Is astrology relevant to consciousness and psi? Journal of Consciousness Studies, 10(6–7), 175–198.
• Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118–123.
• Ptolemy. (1940). Tetrabiblos (F. E. Robbins, Trans.). Harvard University Press.
• Rochberg, F. (2004). The heavenly writing: Divination, horoscopy, and astronomy in Mesopotamian culture. Cambridge University Press.