Kurte
Vîtamîn pêkhateyên organîk in ku laş pêdivî bi mîqdarên biçûk ên wan heye, lê piraniya wan nikare bi xwe çêbike an jî têra xwe çêbike. Kêmasiya vîtamînan hîn jî li gelek welatan pirsgirêkeke tenduristiya giştî ye û carinan bi nîşanên nezelal ên wek westandin, guhertinên çerm an jî bêhalî dest pê dike. Ev gotar vîtamînên sereke yên di avê de û di rûn de dihelin dinirxîne, nîşanên klînîkî yên kêmasiya her yekê, komên di bin xetereyê de û rêbazên teşhîsê bi kurtî rave dike. Armanca gotarê ew e ku xwendevan têbigihîje ka çima nîşanên weha hewceyî nirxandina bijîşkî ne û çima xwe-tedawiya bi dozên bilind dikare zirarê bide. Encam nîşan didin ku gelek nîşan ne taybet in; ji ber vê yekê teşhîsa rast tenê bi dîroka nexweş, muayeneya fîzîkî û testên laboratuvarê gengaz e. Ev nivîs ji bo agahdariya giştî ye û nabe cihê şêwireke bijîşkî.

Peyvên sereke: vîtamîn, kêmasiya xwarinê, vîtamîna D, vîtamîna B12, skorbût, xwîna kêm, tenduristiya giştî

1. Destpêk

Têgeha “vîtamîn” di destpêka sedsala 20an de ji aliyê kîmyagerê Polonî Casimir Funk ve hat pêşniyarkirin. Funk bawer dikir ku ev made “amîn”ên ji bo jiyanê pêwîst in (bi Latînî vita “jiyan”). Paşê hat dîtin ku ne hemû vîtamîn amîn in, lê nav ma. Îro sêzdeh vîtamînên bingehîn ji bo mirovan tên naskirin: çar ji wan di rûn de dihelin (A, D, E û K) û neh jî di avê de dihelin (vîtamîna C û heşt vîtamînên koma B).

Kêmasiya vîtamînan dikare ji ber çend sedeman çêbibe: xwarina kêm an yekalî, kêmbûna kişandina (absorbsiyona) di rûviyan de, hin nexweşiyên kronîk, hin derman, ducanî, temenê pîr û şêwazên jiyanê yên wek kêmbûna ronahiya rojê. Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê, kêmasiya vîtamîna A hîn jî li hin herêman sedemeke sereke ya korbûna zarokan e ku dikare were pêşîlêgirtin (WHO, 2009).

Di vê gotarê de em ê pêşî prensîbên giştî rave bikin, paşê vîtamînên sereke yek bi yek binirxînin û di dawiyê de li ser teşhîs, pêşîlêgirtin û sînorên xwe-nirxandinê rawestin.

2. Prensîbên Giştî

2.1. Vîtamînên di avê û di rûn de dihelin

Vîtamînên ku di avê de dihelin, ji bilî vîtamîna B12, bi giştî di laş de bi mîqdarên mezin nayên embarkirin. Ji ber vê yekê kêmasiya wan dikare di demeke kurttir de xuya bibe. Vîtamîna B12 berevajî vê, di kezebê de bi salan tê embarkirin; ji ber vê yekê nîşanên kêmasiya wê pir caran hêdî hêdî û piştî demeke dirêj derdikevin (Stabler, 2013).

Vîtamînên ku di rûn de dihelin di tevnên rûnî û kezebê de tên embarkirin. Ev yek tê wê wateyê ku kêmasî hêdîtir pêş dikeve, lê her wiha dozên pir bilind dikarin di laş de kom bibin û bibin sedema jehrbûnê. Mînak, zêdebûna vîtamîna A û D dikare zirarên ciddî bide.

2.2. Nîşanên ne-taybet

Gelek nîşanên ku bi kêmasiya vîtamînan re tên girêdan, wek westandin, bêhalî, rijandina por an jî qelişîna lêvan, dikarin ji gelek sedemên din jî çêbibin. Ji ber vê yekê dîtina nîşanekê bi tenê ne delîla kêmasiyeke diyar e. Bijîşk nîşanan bi hev re, digel dîroka xwarinê û encamên testan dinirxînin (Gibson, 2005).

3. Vîtamînên ku di Rûn de Dihelin

3.1. Vîtamîna A

Vîtamîna A ji bo dîtinê, nemaze ji bo dîtina di ronahiya kêm de, û ji bo parastina tevnên epîtelyal pêwîst e. Nîşana herî pêşî ya kêmasiyê pir caran korbûna şevê ye: kes di tarîtiyê de dereng adapte dibe. Di qonaxên pêşketî de zuhabûna çav (kserophthalmia), lekeyên Bitot li ser spîya çav û di dawiyê de zirara qornîyayê dikarin çêbibin. Kêmasî her wiha berxwedana li dijî enfeksiyonan kêm dike, nemaze li zarokên biçûk (WHO, 2009).

3.2. Vîtamîna D

Vîtamîna D bi giranî di çermê de bi bandora tîrêjên ultraviyoleyê B yên rojê çêdibe û ji bo metabolîzmaya kalsiyûm û fosfatê girîng e. Kêmasiya giran di zarokan de dibe sedema raşîtîzmê (xwarbûna hestiyan, derengmayîna meşê) û di mezinan de dibe sedema osteomalasiyayê, ku bi êşa hestiyan û qelsiya masûlkeyan xuya dike. Kêmasiya sivik pir caran bê nîşan e. Komên di bin xetereyê de ev in: kesên ku kêm derdikevin ber rojê, kesên bi çermê tarî yên li herêmên bakur dijîn, kalemêr û kesên ku hin nexweşiyên rûviyan an kezebê hene (Holick, 2007).

3.3. Vîtamîna E

Vîtamîna E antîoksîdanek e ku parzûnên şaneyan diparêze. Kêmasiya wê li mirovên saxlem kêm e û bi giranî bi nexweşiyên ku kişandina rûn asteng dikin re tê dîtin. Nîşanên wê yên sereke norolojîk in: lerizîna di meşê de (ataksî), kêmbûna hestê li lingan û qelsiya masûlkeyan.

3.4. Vîtamîna K

Vîtamîna K ji bo çêbûna faktorên mehandina xwînê pêwîst e. Nîşana sereke ya kêmasiyê xwînrijandina hêsan e: birînên ku zû çêdibin, xwînrijandina ji pozê an pîrikan, an jî xwîna di mîzê de. Pitikên nûbûyî di bin xetereyeke taybet de ne; ji ber vê yekê li gelek welatan piştî zayînê derziya vîtamîna K tê dayîn.

4. Vîtamînên ku di Avê de Dihelin

4.1. Vîtamîna C

Vîtamîna C ji bo çêkirina kolajenê girîng e. Kêmasiya giran a bi navê skorbût di dîrokê de nexweşiya deryavanan bû. Nîşanên wê ev in: werimîn û xwînrijandina pîrikan, birînên ku dereng sax dibin, xwînrijandinên biçûk li dora kokên mûyan, êşa movikan û westandina giran. Di sala 1747an de bijîşkê Skotlandî James Lind bi ceribandineke li ser deryavanan nîşan da ku porteqal û lîmon skorbûtê baş dikin; ev yek wekî yek ji ceribandinên klînîkî yên kontrolkirî yên pêşîn tê nirxandin (Carpenter, 1986).

4.2. Vîtamîna B1 (tîamîn)

Kêmasiya tîamînê dibe sedema nexweşiya beriberî. Du şêwazên wê yên sereke hene: beriberiya “şil”, ku bi pirsgirêkên dil û werimînê xuya dike, û beriberiya “zuha”, ku bi zirara demaran, qelsî û kêmbûna hestê li dest û lingan xuya dike. Li welatên pêşketî ev kêmasî bi giranî bi vexwarina alkolê ya giran re tê dîtin û dikare bibe sedema sendroma Wernicke-Korsakoff, ku tevlîhevbûna hişmendiyê û pirsgirêkên bîrê pêk tîne.

4.3. Vîtamîna B3 (nîasîn)

Kêmasiya nîasînê dibe sedema pellagrayê. Ev nexweşî bi kevneşopî bi “sê D”yan tê naskirin: dermatît (iltîhaba çerm, nemaze li ciyên ku rojê dibînin), îshal û demans. Di sedsala 20an de pellagra li başûrê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li nav civakên ku bi giranî genimeşamî (lazût) dixwarin belav bû.

4.4. Vîtamîna B9 (folat) û vîtamîna B12

Folat û vîtamîna B12 ji bo çêkirina DNA û şaneyên sor ên xwînê pêwîst in. Kêmasiya her duyan dikare bibe sedema xwîna kêm a megaloblastîk, ku bi westandin, zerbûna çerm û bêhnçikbûnê xuya dike. Kêmasiya folatê di dema ducaniyê de xetereya kêmasiyên lûleya demarî yên pitikê zêde dike; ji ber vê yekê ji jinên ku plan dikin ducanî bibin re pir caran lêzêdekirina folatê tê pêşniyarkirin.

Kêmasiya vîtamîna B12 ji bilî xwîna kêm dikare zirareke norolojîk jî bide: gijbûn û mêrûrîna li dest û lingan, pirsgirêkên hevsengiyê, guhertinên bîrê û hin caran depresyon. Ev zirar dikare bêyî xwîna kêm jî derkeve û heke dereng were tedawîkirin, dibe ku bi tevahî baş nebe. Komên di bin xetereyê de kesên ku xwarina veganî ya bê lêzêdekirin dixwin, kalemêr, kesên bi nexweşiya anemiya pernîsiyoz û kesên ku demeke dirêj hin dermanên wek metformîn an astengkerên asîda mîdeyê bi kar tînin in (Stabler, 2013).

4.5. Vîtamînên din ên koma B

Kêmasiya rîboflavînê (B2) dikare bi qelişîna quncikên lêvan, iltîhaba zimanî û guhertinên çerm xuya bike. Kêmasiya vîtamîna B6 dikare bibe sedema xwîna kêm, iltîhaba çerm û zirara demaran. Kêmasiya biyotînê (B7) û asîda pantotenîk (B5) li mirovên ku xwarineke normal dixwin pir kêm e.

5. Tabloya Kurt a Nîşanan

Ji bo kurtkirinê, hin nîşanên ku di lîteratura bijîşkî de bi kêmasiyên taybet re tên girêdan li jêr hatine rêzkirin. Divê were bîranîn ku ev lîste ne amûreke teşhîsê ye:

• Korbûna şevê, zuhabûna çav: vîtamîna A
• Êşa hestiyan, qelsiya masûlkeyan, xwarbûna hestiyên zarokan: vîtamîna D
• Xwînrijandina hêsan, birînên zû çêdibin: vîtamîna K, vîtamîna C
• Xwînrijandina pîrikan, birînên ku dereng sax dibin: vîtamîna C
• Qelişîna quncikên lêvan, iltîhaba zimanî: rîboflavîn, nîasîn, B6, B12, her wiha hesin
• Gijbûna dest û lingan, pirsgirêkên hevsengiyê: vîtamîna B12, tîamîn, vîtamîna E
• Westandin û zerbûna çerm: folat, B12 (her wiha kêmasiya hesin, ku ne vîtamîn e)

6. Teşhîs, Pêşîlêgirtin û Tedawî

6.1. Teşhîs

Teşhîsa kêmasiya vîtamînan li ser sê stûnan radiweste: dîroka xwarin û tenduristiyê, muayeneya fîzîkî û testên laboratuvarê. Ji bo hin vîtamînan testên xwînê yên pêbawer hene, wek pîvana 25-hîdroksî vîtamîna D an jî asta vîtamîna B12 û hin nîşanderên wê. Ji bo hin vîtamînên din, nirxandin dijwartir e û bijîşk dikarin bersiva tedawiyê jî wekî delîl bi kar bînin (Gibson, 2005).

6.2. Pêşîlêgirtin

Ji bo piraniya mirovên saxlem, xwarineke cûrbecûr a ku fêkî, sebze, genimên tevahî, lewaz (fasûlî, nok, nîsk), şîr û berhemên wê, hêk, masî û goşt dihewîne, pêdiviyên vîtamînan pêk tîne. Komên taybet, wek pitik, jinên ducanî, kalemêr û kesên ku xwarina veganî dixwin, dibe ku hewceyî lêzêdekirina bi şêwira bijîşk bin. Li hin welatan bi zêdekirina vîtamînan li ser xwarinên bingehîn, wek ard an xwê, pêşîlêgirtina li ser asta civakê tê kirin.

6.3. Xetereyên xwe-tedawiyê

Bikaranîna lêzêdekeran bêyî teşhîs dikare du pirsgirêkan çêbike. Ya yekem, nexweşiyeke din a ku heman nîşanan çêdike dibe ku were veşartin. Mînak, dozên bilind ên folatê dikarin xwîna kêm a ji ber kêmasiya B12 baştir bikin, lê zirara demaran berdewam dike. Ya duyem, dozên pir bilind ên hin vîtamînan, nemaze A û D, dikarin bibin sedema jehrbûnê. Ji ber vê yekê, dema ku nîşanên domdar hebin, şêwira bi bijîşk re pêwîst e.

7. Encam

Kêmasiya vîtamînan diyardeyeke klînîkî ya berfireh e ku dikare ji nîşanên sivik û nezelal heta nexweşiyên giran ên wek skorbût, beriberî, pellagra û raşîtîzmê bi rê ve biçe. Gelek nîşan ne taybetî yek vîtamînê ne û dikarin ji sedemên din jî çêbibin; ji ber vê yekê nirxandina bijîşkî û testên laboratuvarê ji bo teşhîsa rast pêwîst in. Xwarineke hevseng û cûrbecûr ji bo piraniya mirovan bingeha pêşîlêgirtinê ye, lê komên di bin xetereyê de dibe ku hewceyî şopandin û lêzêdekirineke plankirî bin. Têgihiştina van prensîban dikare alîkariya mirovan bike ku nîşanên laşê xwe bi hişmendî binirxînin, bêyî ku bikevin nav xwe-teşhîs û xwe-tedawiya nerast.

Çavkanî

• Carpenter, K. J. (1986). The history of scurvy and vitamin C. Cambridge University Press.
• Gibson, R. S. (2005). Principles of nutritional assessment (2nd ed.). Oxford University Press.
• Holick, M. F. (2007). Vitamin D deficiency. New England Journal of Medicine, 357(3), 266–281.
• Stabler, S. P. (2013). Vitamin B12 deficiency. New England Journal of Medicine, 368(2), 149–160.
• World Health Organization. (2009). Global prevalence of vitamin A deficiency in populations at risk 1995–2005: WHO global database on vitamin A deficiency. World Health Organization.