Kurte
Serdema Navîn bi gelemperî wekî “serdemeke tarî” ji bo zanistê tê nîşandan. Ev gotar, ku beşa sêyem a rêzegotara “Rêwîtiya Zanistê” ye, vê wêneyê li ser bingeha lêkolînên dîroka zanistê yên nûjen dinirxîne. Pêşî tevgera wergerê ya li Bexdayê di bin Ebasiyan de û rola “Mala Hikmetê” tê ravekirin. Paşê karên çend zanyarên sereke yên cîhana Îslamê tên nîqaşkirin: el-Xwarizmî di matematîkê de, Îbn el-Heysem di optîkê de, Îbn Sîna û er-Razî di bijîşkiyê de, û el-Bîrûnî di erdnîgarî û stêrnasiyê de. Beşeke din li ser rasthatoxan û çavdêrîgehên stêrnasiyê, wek ya Maraxeyê, disekine. Herî dawî jî veguhestina vê zanînê ber bi Ewropayê ve, bi rêya wergerên li Tolêdo û Sîcîlyayê, û damezrandina zanîngehên pêşîn ên Ewropî tên nirxandin. Encam nîşan didin ku Serdema Navîn ne valahiyek bû, lê serdemeke parastin, wergerandin, rexnekirin û pêşxistina zanînê bû.

Peyvên sereke: dîroka zanistê, Serdema Navîn, Mala Hikmetê, tevgera wergerê, Îbn el-Heysem, Îbn Sîna, zanîngeh

1. Destpêk

Di beşên berê yên vê rêzegotarê de destpêka zanistê li Mezopotamya û Misra kevn, û paşê jî felsefe û zanista Yewnana kevn hatin nîqaşkirin. Pirsa vê beşê ev e: piştî hilweşîna Împeratoriya Romaya Rojava di sedsala pêncem de, çi hat serê wê zanînê?

Bersiva populer ev e ku Ewropa ket “serdemeke tarî” û zanist heta Ronesansê rawestiya. Dîroknasên zanistê yên nûjen vê wêneyê pir sade dibînin. Li rojavayê Ewropayê, bi rastî jî di sedsalên pêşîn ên Serdema Navîn de, gelek berhemên Yewnanî nema dihatin xwendin. Lêbelê, li Împeratoriya Bîzansê û bi taybetî li cîhana Îslamê, ev zanîn hat parastin, wergerandin û pêşxistin (Lindberg, 2007). Ji sedsala diwazdehan û pê ve jî Ewropaya Rojava dîsa bi awayekî çalak beşdarî vê pêvajoyê bû.

2. Tevgera Wergerê li Bexdayê

2.1. Paşxane

Di sala 762an de xelîfeyê Ebasî el-Mensûr bajarê Bexdayê ava kir. Di sedsalên heştem heta dehem de, li Bexdayê tevgereke mezin a wergerê pêk hat. Berhemên felsefe, matematîk, stêrnasî û bijîşkiyê ji Yewnanî, Siryanî, Farisiya Navîn û Sanskrîtî bo Erebî hatin wergerandin. Dîroknas Dimitri Gutas (1998) nîşan dide ku ev tevger ne tenê projeyeke xelîfeyan bû; bi sedsalan ji aliyê gelek komên civakê ve, wek rayedar, bijîşk û bazirganan, hat piştgirîkirin, ji ber ku zanîna pratîkî ji bo rêveberî, bijîşkî û stêrnasiyê pêwîst bû.

2.2. Mala Hikmetê

“Mala Hikmetê” (Beyt el-Hikme) bi gelemperî wekî navenda vê tevgerê tê nîşandan, bi taybetî di serdema xelîfe el-Me’mûn (813–833) de. Li gorî lêkolînên nûjen, dibe ku ev sazî bêtir pirtûkxaneyeke qraliyetê bûye, ne “akademiyeke” mezin bi wateya îroyîn; lêbelê rola wê ya sembolîk mezin e (Gutas, 1998). Wergêrên naskirî yên wek Huneyn kurê Îshaq (m. 873), ku Xiristiyanekî Nestûrî bû, gelek berhemên Galen û Arîstoteles wergerandin. Ev mînak nîşan dide ku zanista vê serdemê berhema hevkariya kesên ji ol û gelên cuda bû.

3. Matematîk: El-Xwarizmî û Cebir

Mihemed kurê Mûsa el-Xwarizmî (nêzî 780 – nêzî 850) yek ji matematîkzanên herî bibandor ê dîrokê ye. Pirtûka wî ya li ser hesabkirina bi rêya “temamkirin û hevsengkirinê” (el-Kitab el-Muxteser fî Hisab el-Cebr we’l-Muqabele) navê xwe da zanista cebirê (algebra). Di vê pirtûkê de rêbazên sîstematîk ji bo çareserkirina hevkêşeyên xêzî û çargoşeyî hatin pêşkêşkirin.

Berhemeke din a el-Xwarizmî li ser hesabkirina bi hejmarên Hindî bû. Wergera wê ya Latînî di Ewropayê de bû sedema belavbûna pergala hejmaran a dehî û sifirê. Peyva “algorîtma” jî ji forma Latînî ya navê wî, Algoritmi, tê. Paşê, di sala 1202an de, matematîkzanê Îtalî Leonardo Fibonacci di pirtûka xwe Liber Abaci de ev pergala hejmaran bêtir li Ewropayê belav kir.

4. Optîk: Îbn el-Heysem û Rêbaza Ceribandinê

Hesen kurê el-Heysem (nêzî 965 – nêzî 1040), ku li Ewropayê bi navê Alhazen tê naskirin, li Besrayê ji dayik bû û demeke dirêj li Qahîreyê jiya. Berhema wî ya herî girîng Kitab el-Menazir (Pirtûka Optîkê) ye. Di vê berhemê de wî teoriya kevn a Yewnanî red kir ku digot tîrêj ji çavan derdikevin. Li şûna wê, wî nîşan da ku ronahî ji tiştan tê û dikeve nav çavan (Lindberg, 2007).

Girîngiya Îbn el-Heysem ne tenê di encamên wî de, lê di rêbaza wî de jî ye. Wî teoriyên xwe bi ceribandinên sîstematîk kontrol dikirin û giranî dida ser wê yekê ku divê îddia bi çavdêriyê werin piştrastkirin. Ji ber vê yekê gelek dîroknas wî wekî yek ji pêşengên rêbaza ceribandinê dibînin. Wergera Latînî ya berhema wî bandoreke mezin li ser zanyarên Ewropî yên wek Roger Bacon û paşê Johannes Kepler kir (Al-Khalili, 2010).

5. Bijîşkî: Er-Razî û Îbn Sîna

5.1. Ebû Bekir er-Razî

Ebû Bekir Mihemed kurê Zekeriya er-Razî (nêzî 865 – 925) bijîşk û fîlozofekî ji bajarê Reyê bû. Berhema wî ya li ser cudahiya di navbera sorikê (qizilkê) û xurikê de yek ji ravekirinên klînîkî yên pêşîn ên van nexweşiyan e. Er-Razî bi rexnekirina hin ramanên Galen jî tê naskirin, û ev yek nîşan dide ku zanyarên vê serdemê ne tenê wergêr, lê rexnegir jî bûn.

5.2. Îbn Sîna

Ebû Elî el-Huseyn kurê Ebdullah kurê Sîna (980–1037), ku li Ewropayê bi navê Avicenna tê naskirin, li nêzî Buxarayê ji dayik bû. Berhema wî el-Qanûn fî’t-Tib (Qanûna Bijîşkiyê) ansîklopediyeke mezin a bijîşkiyê ye ku zanîna Yewnanî, Farisî û Erebî bi hev re kom dike. Ev pirtûk heta sedsala hivdehan li gelek zanîngehên Ewropî wekî pirtûka dersê hat bikaranîn. Îbn Sîna di felsefeyê de jî yek ji ramanwerên herî girîng ê Serdema Navîn e (Lindberg, 2007).

6. Stêrnasî, Erdnîgarî û Çavdêrîgeh

Stêrnasî ji bo cîhana Îslamê hem ji aliyê zanistî hem jî ji aliyê pratîkî ve girîng bû, ji ber ku diyarkirina demên nimêjê, rêya qibleyê û destpêka mehên heyvî pêwîstî bi hesabên hûr hebû. Ebû Reyhan el-Bîrûnî (973 – nêzî 1050) bi rêbazeke trîgonometrîk, bi pîvandina goşeya asoyê ji serê çiyayekî, nîveka (radyusa) Erdê hesab kir, û encama wî nêzî nirxa îroyîn bû. El-Bîrûnî her wiha berhemeke girîng li ser Hindistanê jî nivîsand.

Di sala 1259an de, li bajarê Maraxeyê li bakurê rojavayê Îranê, bi piştgiriya Hûlako, rêberê Moxolan, çavdêrîgeheke mezin hat avakirin. Serokê wê Nesîredînê Tûsî (1201–1274) bû. Stêrnasên Maraxeyê modelên nû yên tevgera gerstêrkan pêşxistin, ku hin pirsgirêkên modela Ptolemeus çareser dikirin. Dîroknas George Saliba (2007) nîşan dide ku hin amûrên matematîkî yên ku di van modelan de hatin bikaranîn, wek “cotê Tûsî”, paşê di karên Nîkolaus Kopernîkus de jî xuya dibin; lê çawaniya vê veguhestinê hîn jî tê lêkolînkirin.

Di sedsala panzdehan de jî, li Semerqendê, Ulix Beg çavdêrîgeheke din ava kir û tabloyên stêran ên pir hûr amade kirin. Ev mînak nîşan didin ku kevneşopiya zanistî ya cîhana Îslamê bi sedsalan berdewam kir.

6.1. Bîzans û parastina destnivîsan

Li kêleka cîhana Îslamê, Împeratoriya Bîzansê jî roleke girîng lîst. Li Konstantînopolê gelek destnivîsên Yewnanî yên kevn hatin kopîkirin û parastin. Gelek berhemên Arîstoteles, Euklîdes û Ptolemeus ku îro di destê me de ne, bi rêya destnivîsên Bîzansî gihîştine me. Piştî ketina Konstantînopolê di sala 1453an de, hin zanyarên Bîzansî koçî Îtalyayê kirin û destnivîsên xwe bi xwe re birin, ku ev yek jî beşdarî Ronesansê bû.

6.2. Navendên zanînê li herêmên Kurdistanê

Herêmên ku îro wekî Kurdistan tên naskirin jî ji vê pêvajoya zanistî dûr nebûn. Bajarên wek Dînewer, Hewlêr, Şehrezûr û Cizîr di Serdema Navîn de navendên zanîna olî û zanistî bûn. Ebû Henîfe ed-Dînewerî (m. nêzî 895), ku ji bajarê Dînewerê bû, bi berhema xwe ya li ser riwekan (Kitab en-Nebat) wekî yek ji pêşengên botanîkê di cîhana Îslamê de tê naskirin. Îbn Xelîkan (1211–1282), ku li Hewlêrê ji dayik bû, ferhengeke jiyannameyan a mezin nivîsand ku îro jî ji bo dîroknasan çavkaniyeke girîng e. Li Cizîrê jî, di sedsala diwazdehan û sêzdehan de, endezyar Ebû’l-Îz el-Cezerî (Cezerî) berhemeke navdar li ser amûrên mekanîkî nivîsand, ku tê de makîneyên avê û saetên otomatîk hatine ravekirin. Ev mînak nîşan didin ku zanista Serdema Navîn li gelek navendên herêmî belav bûbû.

7. Veguhestina Zanînê ber bi Ewropayê ve

7.1. Wergerên Latînî

Ji sedsala diwazdehan û pê ve, li herêmên ku Misilman û Xiristiyan bi hev re dijiyan, bi taybetî li Tolêdo li Spanyayê û li Sîcîlyayê, tevgereke nû ya wergerê dest pê kir. Ev car berhem ji Erebî bo Latînî dihatin wergerandin. Wergêrê herî naskirî Gerardê Kremonayî (m. 1187) bû, ku tê gotin zêdetirî heftê berhem wergerandine, di nav wan de Almagest a Ptolemeus û Qanûn a Îbn Sîna (Grant, 1996).

7.2. Zanîngehên pêşîn

Di heman serdemê de, li Ewropayê zanîngehên pêşîn ava bûn, wek Bologna, Parîs û Oxford. Ev sazî bûn navendên nû yên xwendina felsefe, bijîşkî û zanistên xwezayî. Edward Grant (1996) dibêje ku saziyên wek zanîngehan û kevneşopiya nîqaşa mantiqî ya Serdema Navîn bingehê ji bo Şoreşa Zanistî ya sedsala hivdehan amade kirin. Zanyarên wek Robert Grosseteste û Roger Bacon li Oxfordê giranî dan ser rola matematîk û ceribandinê di têgihîştina xwezayê de.

8. Nîqaş: Wêneya “Serdema Tarî” û Rastî

Lêkolînên nûjen nîşan didin ku wêneya Serdema Navîn wekî “serdemeke tarî” ya bê zanist, bi giranî ji aliyê nivîskarên Ronesans û Ronakbîriyê ve hatiye avakirin, ku dixwestin serdema xwe wekî “ji nû ve zayîn” nîşan bidin. Dîroknas îro bêtir behsa domdariyê dikin: zanîna Yewnanî hat parastin, li cîhana Îslamê hat pêşxistin û paşê li Ewropayê bû bingeha pêşketinên nû.

Di heman demê de divê zêdegavî jî neyê kirin. Ne hemû vedîtinên nûjen kokên xwe di Serdema Navîn de hene, û zanista wê serdemê bi gelek awayan ji zanista nûjen cuda bû. Mînak, stêrnasî û astrolojî bi gelemperî hîn ji hev nehatibûn veqetandin. Dîroka zanistê divê serdeman di nav çarçoveya wan bi xwe de binirxîne, ne tenê li gorî pîvanên îroyîn.

9. Encam

Serdema Navîn ji bo dîroka zanistê serdemeke girîng a veguhestin û afirandinê bû. Tevgera wergerê ya li Bexdayê zanîna kevn parast û ew ji bo nifşên nû gihand. Zanyarên wek el-Xwarizmî, Îbn el-Heysem, er-Razî, Îbn Sîna, el-Bîrûnî û Nesîredînê Tûsî ne tenê ev zanîn ragihandin, lê ew rexne kirin û pêş xistin. Paşê, bi rêya wergerên Latînî û damezrandina zanîngehan, ev mîrat gihîşt Ewropayê û bû beşek ji bingeha Şoreşa Zanistî. Di beşa paşîn a vê rêzegotarê de, Ronesans û Şoreşa Zanistî dê werin nîqaşkirin.

Çavkanî

• Al-Khalili, J. (2010). Pathfinders: The golden age of Arabic science. Allen Lane.
• Grant, E. (1996). The foundations of modern science in the Middle Ages: Their religious, institutional, and intellectual contexts. Cambridge University Press.
• Gutas, D. (1998). Greek thought, Arabic culture: The Graeco-Arabic translation movement in Baghdad and early ‘Abbāsid society (2nd–4th/8th–10th centuries). Routledge.
• Lindberg, D. C. (2007). The beginnings of Western science (2nd ed.). University of Chicago Press.
• Saliba, G. (2007). Islamic science and the making of the European Renaissance. MIT Press.