Kurte
Têgeha “fîlmê kult” ji bo wan fîlman tê bikaranîn ku li dora xwe komeke temaşevanan a dilsoz û çalak ava dikin û bi salan piştî weşana xwe ya pêşîn jî tên nîqaşkirin, ji nû ve temaşekirin û şîrovekirin. Ev gotar pêşî pênaseya sînemaya kult û taybetmendiyên wê yên sereke li gorî lêkolînên fîlmê dinirxîne. Paşê deh fîlmên ku bi berfirehî wekî kult an jî wekî klasîkên hemdem tên nirxandin, ji Forrest Gump heta Spirited Away, bi kurtî û bêyî eşkerekirina dawiya wan dide nasîn. Ji bo her fîlmî derhêner, sal, cure û sedemên ku ew kiriye xwedî temaşevanên dilsoz tên rave kirin. Di dawiyê de tê nîqaşkirin ka çima ev fîlm ji bo kesên ku dixwazin zimanê sînemayê nas bikin xaleke destpêkê ya baş in. Encam nîşan dide ku statûya kult ne tenê bi kalîteya hunerî, lê bi têkiliya di navbera fîlm û civaka temaşevanan de jî ve girêdayî ye.

Peyvên sereke: sînemaya kult, lêkolînên fîlmê, temaşevan, vegotin, sînemaya Amerîkî, anîmasyon

1. Destpêk

Sînema ji destpêka sedsala 20an û vir ve bûye yek ji hunerên herî bi bandor ên cîhanê. Hin fîlm piştî weşana xwe zû tên jibîrkirin, hin jî bi serkeftineke mezin a bazirganî derdikevin lê paşê bandora wan kêm dibe. Komeke din a fîlman jî heye ku li dora xwe “civakeke” temaşevanan ava dike: mirov wan dîsa û dîsa temaşe dikin, gotinên wan di jiyana rojane de bi kar tînin û li ser wateyên wan ên veşartî nîqaş dikin. Ji van fîlman re bi giştî “fîlmên kult” tê gotin.

Ev gotar du armancan dişopîne. Armanca yekem ew e ku têgeha sînemaya kult bi awayekî akademîk û sade bide nasîn. Armanca duyem ew e ku lîsteyeke deh fîlman ji bo destpêkeran pêşkêş bike û ji bo her yekê rave bike ka çima ew di bîra temaşevanan de cihekî taybet digire. Lîste ne li gorî rêza demê ye û ne jî rêzbendiyeke kalîteyê ye; ew tenê hilbijartineke ji fîlmên ku pir caran di nîqaşên li ser sînemaya kult û klasîkên hemdem de tên bibîranîn e.

2. Têgeha Sînemaya Kult

2.1. Pênase

Di lêkolînên fîlmê de pênaseyeke yekane ya fîlmê kult tune ye. Mathijs û Sexton (2011) destnîşan dikin ku statûya kult ne taybetmendiyeke ku tenê di fîlm bi xwe de heye; ew bi giranî bi awayê wergirtina fîlm ji aliyê temaşevanan ve tê diyarkirin. Bi gotineke din, fîlmek “dibe” kult dema ku komeke temaşevanan têkiliyeke taybet, dirêj û çalak bi wê re ava dike.

Umberto Eco (1985) di gotara xwe ya navdar a li ser fîlmê Casablanca de dibêje ku fîlmê kult divê wekî “cîhaneke bi tevahî mobîlekirî” were pêşkêşkirin, ango divê temaşevan karibin dîmen, karakter û gotinên wê ji hev veqetînin, bi bîr bînin û di nav xwe de parve bikin. Li gorî Eco, ev perçebûn û vegerandina perçeyan beşeke girîng a ezmûna kult e.

2.2. Taybetmendiyên sereke

Lêkolîneran çend taybetmendiyên ku pir caran di fîlmên kult de tên dîtin destnîşan kirine (Telotte, 1991; Mathijs & Sexton, 2011):

• Temaşekirina dubare: Temaşevan fîlm gelek caran temaşe dikin û her carê hûrgiliyên nû kifş dikin.
• Gotinên navdar: Diyalog û hevokên fîlm dikevin nav ziman û çanda giştî.
• Şîroveya berfireh: Fîlm cih ji bo xwendinên cuda yên felsefî, siyasî an psîkolojîk vedike.
• Wergirtina dereng: Gelek fîlmên kult di dema weşana xwe de serkeftineke bazirganî ya mezin bi dest nexistin, lê paşê, nemaze bi rêya kaset, DVD û televîzyonê, temaşevanên xwe dîtin.
• Civaka temaşevanan: Li dora fîlm kom, foram, şahî û çalakiyên taybet çêdibin.

2.3. Kult û klasîk

Divê were gotin ku di navbera “kult” û “klasîk” de sînorek hişk tune ye. Hin fîlmên di vê lîsteyê de, wek Forrest Gump, di dema xwe de hem serkeftineke mezin a bazirganî bûn û hem jî xelatên sereke wergirtin; ji ber vê yekê ew bêtir wekî klasîkên populer tên nirxandin. Fîlmên din, wek Fight Club û The Shawshank Redemption, mînakên klasîk ên wergirtina dereng in. Ev lîste her du cureyan dihewîne, ji ber ku armanca wê destpêkirina rêwîtiyeke sînemayî ye.

3. Deh Fîlm: Nasandineke Kurt

3.1. Forrest Gump (1994)

Derhêner: Robert Zemeckis. Cure: drama, komedî. Fîlm li ser romana Winston Groom hatiye avakirin û çîroka jiyana zilamekî sade û dilpak vedibêje ku bi şansê xwe di nav gelek bûyerên girîng ên dîroka Amerîkayê ya nîvê duyem ê sedsala 20an de cih digire. Fîlm di sala 1995an de Xelata Oscarê ya Fîlmê Herî Baş û xelatên din ên sereke wergirt. Gotina wê ya navdar a li ser “qutiya çîkolatayê” bûye beşeke çanda populer. Ji aliyê tematîk ve fîlm pirsa têkiliya di navbera çarenûs û bijartina kesane de dike.

3.2. Fight Club (1999)

Derhêner: David Fincher. Cure: drama psîkolojîk. Fîlm li ser romana Chuck Palahniuk hatiye avakirin. Ew çîroka karmendekî ofîsê yê bêxew û bêhêvî vedibêje ku bi kesayetiyeke balkêş re dibe heval û bi hev re klûbeke şer a veşartî ava dikin. Di dema weşana xwe de li salonan serkeftineke mezin bi dest nexist, lê paşê bi DVDyê temaşevanên berfireh dîtin û bû yek ji mînakên herî navdar ên sînemaya kult a salên 1990î. Fîlm bi giranî wekî rexneyeke li ser çanda xerîdariyê, nasname û mêraniyê tê şîrovekirin; lêbelê şîroveyên wê yên cuda hîn jî tên nîqaşkirin.

3.3. The Matrix (1999)

Derhêner: Lana û Lilly Wachowski. Cure: zanistî-xeyalî, çalakî. Fîlm cîhaneke ku tê de rastiya ku mirov dibînin simulasyoneke kompûterê ye, xêz dike. Ew pirsên felsefî yên kevn ên li ser rastî û zanînê, ku ji alegoriya şikefta Platon heta fikrên Descartes diçin, bi zimanekî populer dide ber çavan. Teknîka dîtbarî ya ku bi navê “bullet time” tê naskirin, tê de dem hêdî dibe û kamera li dora dîmenê dizivire, bandoreke mezin li ser sînemaya çalakiyê kir. Fîlm di sala 2000an de çar Xelatên Oscarê yên teknîkî wergirt.

3.4. Back to the Future (1985)

Derhêner: Robert Zemeckis. Cure: zanistî-xeyalî, komedî. Fîlm çîroka xortekî ciwan vedibêje ku bi otomobîleke ku zanyarekî hevalê wî çêkiriye, bi şaşîtî vedigere sala 1955an û dibe sedem ku dîroka malbata wî biguhere. Ew mijara rêwîtiya demê bi awayekî zelal, mîzahî û ji bo temaşevanên ji her temenî fêmbar pêşkêş dike. Fîlm bû destpêka sêyînekê (trîlojiyê) û hîn jî wekî yek ji mînakên herî baş ên tevlihevkirina zanist, mîzah û serpêhatiyê tê nirxandin.

3.5. Pulp Fiction (1994)

Derhêner: Quentin Tarantino. Cure: sûc, mîzaha reş. Fîlm çend çîrokên ku bi hev ve girêdayî ne, bi rêzeke demê ya ne-xêzî (ne li pey hev) vedibêje. Di sala 1994an de Xelata Palme d’Or a Festîvala Fîlmê ya Cannesê wergirt. Diyalogên wê yên dirêj û bi mîzah, tevlihevkirina çanda populer û avahiya vegotinê ya perçebûyî bandoreke mezin li ser sînemaya serbixwe ya salên 1990î kir. Fîlm mînakeke baş e ji bo têgihiştina vê yekê ku awayê vegotinê dikare bi qasî naveroka çîrokê girîng be.

3.6. The Shawshank Redemption (1994)

Derhêner: Frank Darabont. Cure: drama. Fîlm li ser çîrokeke Stephen King hatiye avakirin û jiyana bankerekî ku bi sûcê kuştinê tê mehkûmkirin û salên dirêj di zindanê de derbas dike, vedibêje. Di dema weşana xwe de li salonan serkeftineke bazirganî ya sînorkirî bi dest xist, lê paşê bi rêya kaset û televîzyonê temaşevanên pir berfireh dîtin. Îro ew bi berdewamî di nav fîlmên herî bi rûmet ên lîsteyên temaşevanan de cih digire. Mijarên wê yên sereke hêvî, hevaltî û berxwedana giyanê mirov in.

3.7. Inception (2010)

Derhêner: Christopher Nolan. Cure: zanistî-xeyalî, çalakî. Fîlm li ser komeke pisporan e ku dikarin bikevin nav xewnên mirovan û li wir fikiran bidizin an biçînin. Avahiya wê ya ji gelek astên xewnê pêk tê, temaşevanan neçar dike ku bi baldarî bişopînin û piştî temaşekirinê jî li ser wateya wê bifikirin. Fîlm di sala 2011an de çar Xelatên Oscarê yên teknîkî wergirt. Dîmena wê ya dawî hîn jî mijara nîqaşên berfireh ên temaşevanan e.

3.8. The Truman Show (1998)

Derhêner: Peter Weir. Cure: drama, komedî. Jim Carrey di rola zilamekî de dilîze ku hêdî hêdî kifş dike ku tevahiya jiyana wî, ji zayînê ve, bernameyeke televîzyonê ya zindî ye û hemû kesên li dora wî lîstikvan in. Fîlm pirsên li ser azadî, çavdêrî û têkiliya medya û jiyana taybet dike. Gelek rexnegiran paşê destnîşan kir ku fîlm bi awayekî bandora “reality show” û medyaya civakî ya salên paşîn pêşbînî kiriye.

3.9. The Green Mile (1999)

Derhêner: Frank Darabont. Cure: drama, xeyalî. Ev fîlm jî li ser romaneke Stephen King hatiye avakirin. Ew li beşa mehkûmên îdamê ya zindanekê, di salên 1930î de, derbas dibe û têkiliya di navbera nobedarekî û girtiyekî bi hêzên ecêb de vedibêje. Fîlm mijarên edalet, bêgunehî, dilovanî û cezayê îdamê bi awayekî hestyar dinirxîne.

3.10. Spirited Away (2001)

Derhêner: Hayao Miyazaki (Studio Ghibli). Cure: anîmasyon, xeyalî. Fîlm çîroka keçeke deh salî vedibêje ku dikeve nav cîhaneke giyan û xwedayan û divê ji bo rizgarkirina dê û bavê xwe kar bike. Ew di sala 2002an de Xelata Hirçê Zêrîn a Festîvala Fîlmê ya Berlînê û di sala 2003an de Xelata Oscarê ya Fîlmê Anîmasyonê yê Herî Baş wergirt. Fîlm bi berfirehî wekî delîlek tê nîşandan ku anîmasyon ne tenê hunereke ji bo zarokan e, lê dikare bibe navgîneke ji bo vegotinên kûr ên çandî û exlaqî.

4. Mijarên Hevpar û Nirxandin

Dema ku ev deh fîlm bi hev re tên nirxandin, çend mijarên hevpar derdikevin pêş. Ya yekem pirsa rastî û nasnameyê ye: The Matrix, The Truman Show, Inception û Fight Club hemû bi awayên cuda dipirsin ka ew cîhana ku em tê de dijîn û ew “ez”ê ku em nas dikin çiqas rast e. Ya duyem hêvî û berxwedan e, ku di The Shawshank Redemption û The Green Mile de li hawîrdora zindanê tê vegotin. Ya sêyem dem û çarenûs e, ku di Back to the Future û Forrest Gump de navendî ye.

Ji aliyê teknîkî ve jî ev fîlm mînakên cuda yên zimanê sînemayê pêşkêş dikin: vegotina ne-xêzî ya Pulp Fiction, bandorên dîtbarî yên The Matrix, avahiya astên pirjimar a Inception û estetîka anîmasyona destçêkirî ya Spirited Away. Ji ber vê yekê temaşekirina wan dikare alîkariya destpêkeran bike ku ne tenê çîrokan, lê her wiha awayên vegotina çîrokan jî nas bikin (Bordwell & Thompson, 2008).

Divê were destnîşankirin ku ev lîste bi giranî ji sînemaya Amerîkî pêk tê. Ev yek sînorekî wê ye. Sînemaya kult li gelek welatên din jî heye, ji sînemaya Japonî û Hong Kongê heta sînemaya Ewropî û Rojhilata Navîn. Lîsteyeke berfirehtir dikare van kevneşopiyan jî bihewîne.

5. Pêşniyar ji bo Temaşekirinê

Ji bo destpêkeran, çend pêşniyarên rêbazî dikarin ezmûna temaşekirinê kûrtir bikin:

• Fîlmê carekê bêyî xwendina şîroveyan temaşe bikin, da ku ezmûna we ya pêşîn a xwe be.
• Piştî temaşekirinê li ser mijar, karakter û sembolan notan binivîsin.
• Paşê rexne û analîzên akademîk an jî rojnamevanî bixwînin û bi fikrên xwe re bidin ber hev.
• Fîlmên ku hûn bi taybetî jê hez dikin, piştî demekê dîsa temaşe bikin; ev yek beşeke bingehîn a ezmûna kult e.
• Li ser fîlman bi kesên din re nîqaş bikin; li gorî lêkolîneran, civaka temaşevanan bi xwe yek ji stûnên sînemaya kult e (Mathijs & Sexton, 2011).

6. Encam

Sînemaya kult diyardeyeke çandî ye ku tê de têkiliya di navbera fîlm û temaşevanan de ji temaşekirina yekcarî derbas dibe û dibe beşeke ji bîr û nasnameya komî. Ev deh fîlmên ku di vê gotarê de hatin nasandin, her yek bi awayê xwe, nîşan didin ka fîlmek çawa dikare bibe xwedî temaşevanên dilsoz: bi pirsên felsefî, bi teknîkên vegotinê yên nû, bi karakterên bîrnebar an jî bi wergirtineke dereng a ku bi salan berdewam dike. Ji bo kesên ku dixwazin zimanê sînemayê nas bikin, ev fîlm xaleke destpêkê ya guncav in; lêbelê rêwîtiya sînemayî divê bi sînemaya welatên cuda û bi berhemên bi zimanên cuda, di nav de sînemaya Kurdî jî, were berfirehkirin.

Çavkanî

• Bordwell, D., & Thompson, K. (2008). Film art: An introduction (8th ed.). McGraw-Hill.
• Eco, U. (1985). “Casablanca”: Cult movies and intertextual collage. SubStance, 14(2), 3–12.
• Mathijs, E., & Sexton, J. (2011). Cult cinema: An introduction. Wiley-Blackwell.
• Telotte, J. P. (Ed.). (1991). The cult film experience: Beyond all reason. University of Texas Press.