Kurte
Derûnnasiya erênî (positive psychology) şaxeke psîkolojiyê ye ku di dawiya salên 1990an de, bi taybetî bi pêşengiya Martin Seligman, wekî qadeke lêkolînê ya rêxistinkirî derket holê. Armanca wê lêkolîna zanistî ya hêz, hestên erênî, wate û pêşketina mirovan e, ne tenê dermankirina nexweşiyên derûnî. Ev gotar dîroka derketina vê qadê, têgehên wê yên sereke (hestên erênî, herikîn/flow, hêzên karakterê û modela PERMA), destwerdanên ku hatine ceribandin û rexneyên li ser wê dinirxîne. Gotar bi taybetî li ser teoriya “berfirehkirin û avakirinê” ya Barbara Fredrickson, lêkolînên Mihaly Csikszentmihalyi yên li ser herikînê û pergala hêzên karakterê ya Peterson û Seligman radiweste. Herwiha nîqaşa li ser “rêjeya erênîbûnê” wekî mînakeke girîng a rexneya metodolojîk tê pêşkêşkirin. Encam nîşan dide ku derûnnasiya erênî beşdariyeke girîng di psîkolojiyê de kiriye, lê hin îddîayên wê yên destpêkê zêde bûn û qad hewceyî rêbazên hişktir û nêrîneke çandî ya berfirehtir e.

Peyvên sereke: derûnnasiya erênî, Seligman, hestên erênî, herikîn, hêzên karakterê, PERMA, başî

1. Destpêk

Di nîvê duyem ê sedsala 20ê de, psîkolojî bi giranî li ser naskirin û dermankirina nexweşiyên derûnî sekinî bû. Ev nêzîkatî gelek serkeftinên girîng anîn: îro ji bo depresyon, fikar û gelek nexweşiyên din dermanên bi bandor hene. Lêbelê, hin psîkologan destnîşan kirin ku ev bal pirsên din ên girîng li paş hiştine: çi jiyanê hêjayî jiyandinê dike? Mirov çawa pêş dikevin û bi hêz dibin?

Derûnnasiya erênî wekî bersivek ji van pirsan re derket holê. Ev gotar dîroka vê qadê, têgehên wê yên sereke, encamên lêkolînan û rexneyên li ser wê bi kurtî pêşkêş dike.

2. Dîrok û Derketina Qadê

2.1. Kokên berê

Pirsên li ser jiyaneke baş û bextewar di felsefeyê de pir kevn in. Di psîkolojiyê de jî, berî derûnnasiya erênî, psîkologên humanîst ên wek Abraham Maslow û Carl Rogers di salên 1950 û 1960an de li ser têgehên wek xwe-pêkanîn (self-actualization) û pêşketina kesane xebitîbûn. Herwiha lêkolînerên wek Carol Ryff modelên başiya derûnî pêş xistibûn ku ji hêmanên wek armanca jiyanê, mezinbûna kesane û têkiliyên erênî pêk dihatin (Ryff, 1989).

2.2. Seligman û sala 1998an

Martin Seligman, ku berê bi lêkolînên xwe yên li ser “bêçaretiya fêrbûyî” (learned helplessness) dihat naskirin, di sala 1998an de bû serokê Komeleya Psîkolojiyê ya Amerîkî (APA). Wî serokatiya xwe ji bo teşwîqkirina qadeke nû bi kar anî. Di sala 2000î de, Seligman û Mihaly Csikszentmihalyi di kovara American Psychologist de hejmareke taybet a li ser derûnnasiya erênî weşandin. Di gotara xwe ya destpêkê de wan îddîa kirin ku psîkolojî divê ne tenê li ser “tamîrkirina tiştên xirab”, lê herwiha li ser “avakirina tiştên baş” jî bisekine (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000).

Wan destnîşan kirin ku derûnnasiya erênî li ser sê astan disekine: ezmûnên subjektîf ên erênî (wek bextewarî, hêvî û razîbûn), taybetmendiyên kesane yên erênî (wek cesaret, evîn û şehrezayî) û saziyên erênî (wek malbat, dibistan û civakên ku pêşketina mirovan teşwîq dikin).

3. Têgehên Sereke

3.1. Hestên erênî: teoriya berfirehkirin û avakirinê

Barbara Fredrickson teoriyek pêşniyar kir ku jê re teoriya berfirehkirin û avakirinê (broaden-and-build) tê gotin. Li gorî vê teoriyê, hestên neyînî yên wek tirs û hêrs bala mirov teng dikin û wî ji bo kiryarên bilez ên wek revîn an şer amade dikin. Berevajî vê, hestên erênî yên wek şahî, meraq û hezkirin, bala mirov û rêza ramanên wî berfireh dikin. Ev berfirehbûn bi demê re dibe alîkar ku mirov çavkaniyên domdar ên wek zanîn, têkiliyên civakî û berxwedana derûnî ava bike (Fredrickson, 2001).

3.2. Herikîn (flow)

Psîkologê bi eslê xwe Macar Mihaly Csikszentmihalyi têgeha herikînê (flow) pêş xist. Herikîn rewşek e ku tê de mirov bi tevahî di nav çalakiyekê de diqete; hesta demê winda dibe, bal bi tevahî li ser kar e û çalakî bi xwe xelat e. Li gorî lêkolînên Csikszentmihalyi, herikîn bi gelemperî dema ku dijwariya karekî û jêhatîbûna mirov hevseng û her du jî bilind bin, çêdibe. Heke kar pir hêsan be, mirov bêzar dibe; heke pir dijwar be, mirov dikeve nav fikaran (Csikszentmihalyi, 1990).

3.3. Hêzên karakterê

Christopher Peterson û Martin Seligman, bi hevkariya gelek lêkolîneran, pergalek ji bo dabeşkirina hêzên karakterê pêş xistin. Di berhema xwe ya bi navê Character Strengths and Virtues (2004) de, wan şeş fezîletên giştî (şehrezayî, cesaret, mirovahî, dadperwerî, nefsbiçûkî/sînordarî û derbasbûna ji xwe) û 24 hêzên karakterê yên girêdayî wan destnîşan kirin. Armanc ew bû ku hevberek ji bo “Destûra Teşhîs û Statîstîkê ya Nexweşiyên Derûnî” (DSM) were afirandin: li şûna dabeşkirina nexweşiyan, dabeşkirina hêzan (Peterson & Seligman, 2004).

3.4. Modela PERMA

Di berhema xwe ya bi navê Flourish (2011) de, Seligman modeleke pênc hêmanî ji bo “pêşketin” an “geşbûnê” (flourishing) pêşniyar kir, ku jê re PERMA tê gotin: hestên erênî (Positive emotion), tevlêbûn (Engagement), têkilî (Relationships), wate (Meaning) û serkeftin (Accomplishment). Li gorî Seligman, başî ne tenê bextewarî ye; ew ji van pênc hêmanan pêk tê ku her yek bi serê xwe jî ji hêla mirovan ve tê xwestin (Seligman, 2011).

4. Destwerdanên Derûnnasiya Erênî

Yek ji armancên derûnnasiya erênî pêşxistina destwerdanên hêsan e ku dikarin başiyê zêde bikin. Di lêkolîneke ceribandinî de, Seligman û hevkarên wî (2005) çend destwerdan bi rêya înternetê ceribandin. Di nav wan de “sê tiştên baş” (her şev nivîsandina sê tiştên baş ên ku di rojê de çêbûne û sedemên wan) û “bikaranîna hêzên karakterê bi awayên nû” hebûn. Li gorî encaman, hin ji van destwerdanan ji bo çend mehan bextewarî zêde kirin û nîşanên depresyonê kêm kirin (Seligman û yd., 2005).

Lêkolînên meta-analîtîk ên paşê nîşan dan ku destwerdanên derûnnasiya erênî bi gelemperî bandoreke erênî ya biçûk heta navîn li ser başiyê dikin; lê mezinahiya bandorê di lêkolînên bi kalîteya metodolojîk a bilindtir de pir caran kêmtir e. Ev yek nîşan dide ku divê encam bi baldarî werin şîrovekirin.

5. Qadên Bikaranînê

Ramanên derûnnasiya erênî di gelek qadan de hatine bikaranîn:

• Perwerde: bernameyên “perwerdeya erênî” hewl didin ku li dibistanan ji bilî serkeftina akademîk, başî û hêzên karakterê yên xwendekaran jî pêş bixin.
• Cihê kar: lêkolînên li ser tevlêbûna karmendan û rêberiya erênî ramanên vê qadê bi kar tînin.
• Tenduristî: lêkolîn li ser têkiliya di navbera hestên erênî, optîmîzm û tenduristiya fîzîkî de têne kirin.
• Psîkoterapî: “psîkoterapiya erênî” hewl dide ku li gel dermankirina nîşanan, hêzên nexweş jî xurt bike.

6. Rexne

6.1. Pirsgirêkên metodolojîk: nîqaşa “rêjeya erênîbûnê”

Yek ji mînakên herî naskirî yên rexneya li ser derûnnasiya erênî nîqaşa li ser “rêjeya erênîbûnê” ye. Di sala 2005an de, Fredrickson û Marcial Losada îddîa kiribûn ku ji bo geşbûnê, rêjeya hestên erênî li hember yên neyînî divê herî kêm nêzî 2,9 be. Lêbelê, di sala 2013an de, Nicholas Brown, Alan Sokal û Harris Friedman gotareke rexneyî weşandin û nîşan dan ku modela matematîkî ya li pişt vê îddîayê xelet e (Brown û yd., 2013). Piştî vê rexneyê, beşa matematîkî ya gotara orîjînal bi awayekî fermî hat paşvekişandin. Ev bûyer bû mînakeke girîng a hewcedariya rexneya zanistî ya hişk.

6.2. “Zordariya erênîbûnê”

Hin rexnegir destnîşan dikin ku tekezkirina zêde ya li ser hestên erênî dikare mirovan bike xwedî hesta ku divê her tim bextewar bin, û ku hestên neyînî yên wek xemgînî an hêrs, ku bersivên xwezayî yên li hember rewşên dijwar in, wekî “têkçûn” werin dîtin. Ji vê re carinan “zordariya erênîbûnê” tê gotin.

6.3. Takekesîbûn û çand

Rexneyeke din ev e ku derûnnasiya erênî dikare pirsgirêkên civakî yên wek xizanî, newekhevî û cudakarî wekî pirsgirêkên takekesî nîşan bide, ango ku mirov tenê bi guhertina ramanên xwe dikare bextewar bibe. Herwiha, têgehên wê yên sereke bi giranî li welatên rojavayî hatine pêşxistin; di çandên ku nirxên kolektîf, aramî an ahengê li ser kêfxweşiya takekesî digirin de, dibe ku ev têgeh bi heman awayî derbas nebin.

7. Pêşketinên Nû

Di bersiva van rexneyan de, hin lêkolîner behsa “nifşa duyem” a derûnnasiya erênî dikin. Ev nêzîkatî dipejirîne ku hestên erênî û neyînî bi hev re beşek ji jiyaneke tije ne û ku mezinbûn pir caran di nav dijwarî û êşê de çêdibe. Têgehên wek “mezinbûna piştî trawmayê” (post-traumatic growth) û berxwedana derûnî (resilience) di vê çarçoveyê de girîng dibin. Herwiha, lêkolînên çandîber û rêbazên metodolojîk ên hişktir, wek tomarkirina pêşwext a lêkolînan, her ku diçe zêdetir têne bikaranîn.

8. Encam

Derûnnasiya erênî, ku di dawiya salên 1990an de bi pêşengiya Martin Seligman wekî qadeke rêxistinkirî derket holê, bal kişand ser aliyên psîkolojiyê yên ku berê kêm hatibûn lêkolînkirin: hestên erênî, hêzên karakterê, wate û geşbûn. Têgehên wek teoriya berfirehkirin û avakirinê ya Fredrickson, herikîna Csikszentmihalyi, pergala hêzên karakterê û modela PERMA bandoreke berfireh li ser lêkolîn û pratîkê kirin. Lêbelê, rexneyên metodolojîk, wek ya li ser “rêjeya erênîbûnê”, û rexneyên li ser takekesîbûn û çand nîşan didin ku qad hewceyî baldariyeke zêdetir e. Bi giştî, derûnnasiya erênî dikare wekî temamkereke girîng a psîkolojiya klînîkî were dîtin: ne ji bo paşguhkirina êşê, lê ji bo têgihîştina tevahiya ezmûna mirovî.

Çavkanî

• Brown, N. J. L., Sokal, A. D., & Friedman, H. L. (2013). The complex dynamics of wishful thinking: The critical positivity ratio. American Psychologist, 68(9), 801–813.
• Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. Harper & Row.
• Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–226.
• Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. American Psychological Association; Oxford University Press.
• Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069–1081.
• Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
• Seligman, M. E. P., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55(1), 5–14.
• Seligman, M. E. P., Steen, T. A., Park, N., & Peterson, C. (2005). Positive psychology progress: Empirical validation of interventions. American Psychologist, 60(5), 410–421.