Kurte
Ragihandina bi bandor û empatî du hêmanên bingehîn ên têkiliyên mirovî yên saxlem in. Ev gotar bingehên psîkolojîk ên van her du têgehan û têkiliya wan bi hev re dinirxîne. Pêşî pênaseyên ragihandinê û empatiyê, û cudahiya di navbera empatiya hestyarî û empatiya hişî (kognîtîf) de, li ser bingeha wêjeya psîkolojiyê tên ravekirin. Paşê hêmanên sereke yên ragihandina bi bandor – guhdariya çalak, ragihandina ne-devkî, zîrekiya hestyarî û derbirîna zelal – tên nîqaşkirin. Gotar herwiha efsaneya berbelav a “ji sedî 93ê ragihandinê ne-devkî ye” rast dike. Beşek li ser bingehên neurobiyolojîk ên empatiyê û beşek din li ser rola empatiyê di têkiliyên kesane, pîşeyî û civakî de disekine. Di beşa nîqaşê de rexneyên li ser empatiyê, wek alîgiriya wê ber bi kesên nêzîk ve û xetereya westandina hestyarî, tên nirxandin. Encam ew e ku empatî û ragihandina bi bandor jêhatiyên ku dikarin bên fêrbûn in, û bi hev re bingeha têgihîştin, bawerî û çareserkirina nakokiyan in.

Peyvên sereke: ragihandin, empatî, guhdariya çalak, zîrekiya hestyarî, ragihandina ne-devkî, têkiliyên mirovî

1. Destpêk

Mirov heyînên civakî ne. Ji zarokatiyê heta pîrbûnê, tenduristiya derûnî, serkeftina pîşeyî û kalîteya jiyana me bi giranî bi têkiliyên me re girêdayî ye. Bingeha van têkiliyan jî ragihandin e: awayê ku em raman, hest û hewcedariyên xwe derdibirin û awayê ku em yên kesên din fêm dikin.

Lêbelê, ragihandina bi bandor ne tenê veguhastina agahiyên rast e. Du kes dikarin heman peyvan bi kar bînin û dîsa jî hev fêm nekin. Ji bo ragihandineke bi rastî bi bandor, hewce ye ku mirov ne tenê tiştê ku tê gotin, lê hest û perspektîfa kesê din jî fêm bike. Li vir têgeha empatiyê dikeve holê. Ev gotar bingehên psîkolojîk ên ragihandina bi bandor û empatiyê dinirxîne.

2. Pênase

2.1. Ragihandin

Ragihandin bi gelemperî wekî pêvajoya veguhastina wateyê di navbera du an bêtir kesan de tê pênasekirin. Ev pêvajo hem hêmanên devkî (peyv) û hem jî hêmanên ne-devkî (awaza deng, îfadeyên rû, zimanê laş, dûrahiya fîzîkî) dihewîne. Ragihandin ne rêyeke yek-alî ye; ew danûstandineke domdar e ku tê de her du alî hem şandiyar û hem jî wergir in.

2.2. Empatî

Empatî bi gelemperî wekî şiyana têgihîştin û parvekirina ezmûnên hestyarî yên kesên din tê pênasekirin. Psîkolog Mark Davis nîşan da ku empatî têgeheke pir-alî ye û çend hêmanên cuda dihewîne, di nav wan de “girtina perspektîfê” (fêmkirina nêrîna kesê din) û “xema empatîk” (hesta dilovanî û xemê ji bo kesê din) (Davis, 1983).

Di wêjeya psîkolojiyê de bi gelemperî cudahiyek di navbera du cureyên sereke yên empatiyê de tê kirin:

• Empatiya hestyarî: Hîskirina hestên kesekî din an jî bersivdana hestyarî ya li hember rewşa wî. Mînak, dema ku em dibînin kesek diêşe û em jî hinekî vê êşê hîs dikin.
• Empatiya hişî (kognîtîf): Têgihîştina raman, hest û perspektîfa kesekî din bi rêya ramandinê, bêyî ku mirov heman hestê bi xwe hîs bike.

Divê empatî ji “sempatiyê” (dilovaniya ji dûr ve) û ji “hevhestiya” (contagion) hêsan jî were cudakirin. Empatî hewce dike ku mirov hem hestê kesê din fêm bike, hem jî zanibe ku ev hest ne yê wî bi xwe ye (Decety & Jackson, 2004).

3. Hêmanên Ragihandina bi Bandor

3.1. Guhdariya çalak

Têgeha “guhdariya çalak” (active listening) ji aliyê psîkologê Amerîkî Carl Rogers û hevkarê wî Richard Farson ve hat pêşxistin (Rogers & Farson, 1957). Guhdariya çalak ne tenê bihîstina peyvan e; ew hewla têgihîştina wate û hestên li pişt peyvan e. Hêmanên wê yên sereke ev in: dayîna bala tevahî ji axêver re, nîşandana vê balê bi rêya zimanê laş, dubarekirina bi peyvên xwe ya tiştê ku hatiye gotin da ku were piştrastkirin ku rast hatiye fêmkirin, û dûrketina ji dadbarkirin û şîretên lezgîn.

Carl Rogers di xebatên xwe yên li ser terapiyê de nîşan da ku sê şertên terapîst – empatî, pejirandina bê şert (unconditional positive regard) û rastbûn (congruence) – ji bo guhertina erênî ya kesê ku alîkarî werdigire girîng in (Rogers, 1957). Ev prensîb paşê ji terapiyê derketin û di perwerdehî, rêvebirî û têkiliyên rojane de jî hatin bikaranîn.

3.2. Ragihandina ne-devkî

Zimanê laş, îfadeyên rû, têkiliya çavan û awaza deng beşên girîng ên ragihandinê ne. Dema ku peyam û zimanê laş li hev dikin, bawerî zêde dibe; dema ku ew nakok in, guhdar bi gelemperî bêtir bawerî bi peyama ne-devkî tîne.

Lêbelê, divê efsaneyeke berbelav were rastkirin. Gelek caran tê gotin ku “ji sedî 7ê ragihandinê peyv in, ji sedî 38 awaza deng û ji sedî 55 zimanê laş e.” Ev hejmar ji ceribandinên psîkolog Albert Mehrabian ên salên 1960an tên. Lêbelê, Mehrabian bi xwe destnîşan kir ku ev encam tenê ji bo rewşên pir taybet derbas dibin: dema ku kesek li ser hest û helwestan (mînak, hezkirin an nehezkirin) diaxive û peyv û awaza deng li hev nakin (Mehrabian, 1971). Ev hejmar nabe ku ji bo hemû ragihandinê were giştandin.

3.3. Zîrekiya hestyarî

Têgeha “zîrekiya hestyarî” (emotional intelligence) di sala 1990î de ji aliyê psîkologên Amerîkî Peter Salovey û John Mayer ve hat pêşniyarkirin. Wan ew wekî şiyana naskirin, fêmkirin û birêvebirina hestên xwe û yên kesên din, û bikaranîna vê zanînê ji bo rêberiya raman û kiryaran, pênase kirin (Salovey & Mayer, 1990). Têgeh paşê bi pirtûka populer a rojnamevan Daniel Goleman (1995) li cîhanê belav bû. Divê were gotin ku hin îddîayên populer ên li ser girîngiya zîrekiya hestyarî ji delîlên zanistî yên heyî mezintir in; lêbelê, şiyana naskirin û birêvebirina hestan bi giştî ji bo ragihandinê girîng tê dîtin.

3.4. Derbirîna zelal û ne-sûcdar

Ragihandina bi bandor hewce dike ku mirov hest û hewcedariyên xwe bi zelalî derbibire, bêyî ku kesê din sûcdar bike. Marshall Rosenberg di rêbaza xwe ya bi navê “Ragihandina Bê-Şîdet” (Nonviolent Communication) de çar gavan pêşniyar dike: çavdêriya bê dadbarkirin, derbirîna hestê, destnîşankirina hewcedariya li pişt hestê, û pêşkêşkirina daxwazeke zelal (Rosenberg, 2003). Mînak, li şûna “Tu qet guh nadî min!”, mirov dikare bibêje: “Dema ku ez diaxivim û tu li telefonê dinêrî, ez xwe bêqîmet hîs dikim, ji ber ku ji min re girîng e ku ez bêm bihîstin. Tu dikarî dema ku em diaxivin telefonê deynî?”

4. Bingehên Neurobiyolojîk ên Empatiyê

Lêkolînên neurozanistiyê nîşan didin ku dema ku em êşa kesekî din dibînin, hin herêmên mejî yên ku di dema hîskirina êşa me bi xwe de çalak dibin, wek korteksa însûlar a pêşîn û korteksa singûlat a pêşîn, jî çalak dibin (Decety & Jackson, 2004). Ev encam nîşan didin ku empatiya hestyarî bi beşekî bi pergalên mejî yên ku ji bo ezmûna me ya xwe tên bikaranîn ve girêdayî ye. Lêbelê, mejî herwiha pergalên ku dihêlin em cudahiyê di navbera “ez” û “yê din” de bikin, bi kar tîne; ev ji bo empatiyeke tendurist girîng e.

5. Rola Empatiyê di Têkiliyan de

5.1. Têkiliyên kesane

Di têkiliyên malbatî, hevaltî û romantîk de, empatî û ragihandina bi bandor dikarin nakokiyan kêm bikin û têgihîştina hevdu kûr bikin. Lêkolînên psîkolog John Gottman li ser cotên zewicî nîşan dan ku awayê ku cot di dema nakokiyan de bi hev re diaxivin – mînak, rexneya li ser kesayetiyê, heqaret, parastina berdewam û xwe-girtina ji axaftinê – dikare îstîqrara têkiliyê pêşbînî bike (Gottman & Silver, 1999).

5.2. Têkiliyên pîşeyî

Li cihê kar, rêvebirên ku bi baldarî guhdarî dikin û perspektîfa karmendan fêm dikin, dikarin bawerî û hevkariyê xurt bikin. Di bijîşkî û hemşîretiyê de, empatiya bijîşk bi razîbûna nexweş û carinan bi baştirbûna pabendbûna bi tedawiyê re girêdayî ye. Di perwerdehiyê de jî, mamosteyên ku hewcedariyên hestyarî yên xwendekaran dibînin, dikarin hawîrdoreke fêrbûnê ya ewletir biafirînin.

5.3. Têkiliyên civakî

Di asta civakî de, empatî dikare bibe pirek di navbera komên cuda de. Hewla fêmkirina perspektîfa kesên ji çand, ol an nêrînên siyasî yên cuda dikare pêşdaraziyan kêm bike û diyaloga aştiyane hêsan bike. Lêbelê, wekî ku di beşa paşîn de tê nîqaşkirin, empatî bi xwe ne çareseriyeke bêkêmasî ye.

6. Nîqaş: Sînorên Empatiyê

Tevî girîngiya wê, empatî rexne jî wergirtiye. Psîkolog Paul Bloom di pirtûka xwe ya bi navê Against Empathy de îddîa dike ku empatiya hestyarî dikare alîgir be: em bi hêsanî bi kesên ku nêzîkî me ne, dişibin me an jî çîroka wan a takekesî dibihîzin re empatiyê hîs dikin, lê ji bo komên mezin an ji bo kesên dûr kêmtir (Bloom, 2016). Ji ber vê yekê, ew pêşniyar dike ku di biryarên exlaqî yên mezin de, “dilovaniya bi aqil” (rational compassion) ji empatiya hestyarî baştir e.

Pirsgirêkeke din “westandina hestyarî” (compassion fatigue) ye. Kesên ku di pîşeyên alîkariyê de, wek bijîşkî, hemşîretî û xebata civakî, dixebitin û bi berdewamî bi êşa kesên din re rû bi rû dimînin, dikarin ji aliyê hestyarî ve biwestin. Ji bo vê yekê, cudakirina di navbera “hîskirina êşa yê din” û “xema ji bo yê din” de girîng e; ya duyem dikare bêtir domdar be.

7. Pêşxistina Jêhatiyan

Ragihandina bi bandor û empatî ne tenê taybetmendiyên xwezayî ne; ew jêhatî ne ku dikarin bên pêşxistin. Hin rêbazên pratîk ev in:

• Di dema axaftinê de telefonê û tiştên din ên ku bala mirov dikişînin dûr bixin.
• Berî bersivdanê, tiştê ku kesê din gotiye bi peyvên xwe dubare bikin: “Ez fêm dikim ku tu dibêjî…”
• Pirsên vekirî bipirsin, ne pirsên ku bersiva wan tenê “erê” an “na” ye.
• Li şûna “tu”-yê sûcdar, bi “ez”-ê hest û hewcedariyên xwe derbibirin.
• Ji bo fêmkirina perspektîfên cuda, pirtûk û çîrokên ji çandên cuda bixwînin.

8. Encam

Ragihandina bi bandor û empatî bi hev ve girêdayî ne. Ragihandin rêya ku raman û hest pê tên parvekirin e; empatî jî şiyana fêmkirina wan raman û hestan ji perspektîfa kesê din e. Lêkolînên psîkolojiyê nîşan didin ku guhdariya çalak, ragihandina ne-devkî ya hevaheng, zîrekiya hestyarî û derbirîna zelal û ne-sûcdar hêmanên girîng ên ragihandina bi bandor in.

Lêbelê, empatî sînorên xwe jî hene: ew dikare alîgir be û dikare bibe sedema westandina hestyarî. Ji ber vê yekê, empatiyeke tendurist hewce dike ku hest bi aqil, û xema ji bo kesên din bi xema ji bo xwe re hevseng bibe. Bi pêşxistina van jêhatiyan, mirov dikare têkiliyên saxlemtir, bi bawerîtir û bi watetir ava bike.

Çavkanî

• Bloom, P. (2016). Against empathy: The case for rational compassion. Ecco.
• Davis, M. H. (1983). Measuring individual differences in empathy: Evidence for a multidimensional approach. Journal of Personality and Social Psychology, 44(1), 113–126.
• Decety, J., & Jackson, P. L. (2004). The functional architecture of human empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 3(2), 71–100.
• Goleman, D. (1995). Emotional intelligence. Bantam Books.
• Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The seven principles for making marriage work. Crown.
• Mehrabian, A. (1971). Silent messages. Wadsworth.
• Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103.
• Rogers, C. R., & Farson, R. E. (1957). Active listening. Industrial Relations Center, University of Chicago.
• Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent communication: A language of life (2nd ed.). PuddleDancer Press.
• Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185–211.