Kurte
Evîn di dîroka mirovahiyê de yek ji mijarên herî girîng ên wêje, huner û felsefeyê bûye. Di çend dehsalên dawî de, derûnnasî û neurozanist jî dest pê kirin ku evînê bi rêbazên zanistî lêkolîn bikin. Ev gotar encamên sereke yên van lêkolînan dinirxîne. Pêşî teoriyên derûnî yên bingehîn tên pêşkêşkirin: teoriya sêgoşeya evînê ya Robert Sternberg û teoriya girêdanê (attachment) ya ku ji aliyê John Bowlby ve hat pêşxistin û paşê ji aliyê Hazan û Shaver ve li ser têkiliyên romantîk hat sepandin. Paşê lêkolînên wênekirina mejî (fMRI) tên nîqaşkirin, ku nîşan didin evîna romantîk a destpêkê pergala xelat û motîvasyonê ya mejî, bi taybetî herêmên dewlemend bi dopamînê, çalak dike. Rola hormonên wek oksîtosîn û vazopresînê di girêdana demdirêj de, û guhertinên di serotonînê de di qonaxên destpêkê de jî tên ravekirin. Herî dawî, bandora têkiliyên evînê li ser tenduristiyê û pirsên çandî tên nirxandin. Encam nîşan didin ku evîn hem ezmûneke hestyarî hem jî pêvajoyeke biyolojîk û civakî ya tevlihev e.

Peyvên sereke: evîn, derûnnasî, neurozanist, dopamîn, oksîtosîn, teoriya girêdanê, têkiliyên romantîk

1. Destpêk

Ji destanên kevn heta stranên îroyîn, evîn yek ji mijarên herî berbelav ên çanda mirovan e. Di wêjeya Kurdî de jî çîrokên evînê yên wek Mem û Zîn a Ehmedê Xanî an jî destanên gelêrî yên wek Siyabend û Xecê cihekî taybet digirin. Ev çîrok nîşan didin ku evîn di gelek çandan de wekî hêzeke ku dikare jiyana mirovan bi temamî biguherîne tê dîtin.

Lêbelê, heta nîvê duyem ê sedsala bîstem, evîn ji bo zanistê mijareke “nerm” dihat hesibandin ku pîvandina wê dijwar e. Ev rewş bi pêşketina rêbazên nû yên derûnnasiyê û bi taybetî bi teknolojiyên wênekirina mejî guherî. Îro em dizanin ku evîn bi guhertinên pîvanbar ên di mejî, hormon û tevgeran de girêdayî ye. Armanca vê gotarê ew e ku van encaman bi awayekî zelal û hevseng pêşkêş bike, bêyî ku evînê tenê bike “kîmyayeke mejî”.

2. Teoriyên Derûnî yên Evînê

2.1. Teoriya sêgoşeyê ya Sternberg

Derûnnasê Amerîkî Robert J. Sternberg di sala 1986an de “teoriya sêgoşeya evînê” pêşniyar kir. Li gorî vê teoriyê, evîn ji sê pêkhateyan pêk tê (Sternberg, 1986):

• Nêzîkatî (intimacy): hesta nêzîkbûn, girêdan û baweriyê.
• Dilgermî (passion): kişandina laşî û hestyarî, û xwesteka bi hev re bûnê.
• Soz (commitment): biryara domandina têkiliyê.

Li gorî Sternberg, tevliheviyên cuda yên van pêkhateyan cureyên cuda yên evînê çêdikin. Mînak, nêzîkatî û dilgermî bêyî soz “evîna romantîk” e, û nêzîkatî û soz bêyî dilgermiyê “evîna hevaltiyê” ye. Evîna ku her sê pêkhate tê de hene, wekî “evîna temam” tê bi navkirin. Ev teorî ji bo têgihîştina guhertina têkiliyan bi demê re jî kêrhatî ye, ji ber ku pêkhate dikarin di qonaxên cuda yên têkiliyê de xurttir an qelstir bibin.

2.2. Teoriya girêdanê

Psîkiyatrîstê Brîtanî John Bowlby (1969) teoriya girêdanê pêşxist da ku têkiliya di navbera zarok û kesê ku lê dinêre de rave bike. Li gorî wî, zarok bi awayekî xwezayî meyldar in ku bi kesên ku lê dinêrin re girêdaneke hestyarî ava bikin, ji ber ku ev girêdan ji bo jiyana wan girîng e. Kalîteya vê girêdanê, li gorî ka kesê ku lê dinêre çiqas bi berdewamî û bi hestiyarî bersiv dide, bandorê li ser pêşveçûna hestyarî ya zarok dike.

Di sala 1987an de, Cindy Hazan û Phillip Shaver pêşniyar kirin ku evîna romantîk a mezinan jî dikare wekî pêvajoyeke girêdanê were dîtin. Wan sê “şêwazên girêdanê” yên ku di zarokan de hatibûn dîtin, li ser mezinan sepandin: ewle, bi fikar (anxious) û dûrkeve (avoidant). Lêkolîna wan nîşan da ku şêwazên girêdanê yên mezinan bi awayê ku ew evînê dijîn û bi ezmûnên wan ên zarokatiyê re têkildar in (Hazan & Shaver, 1987). Divê were gotin ku lêkolînên paşîn nîşan dane ku şêwazên girêdanê ne bi temamî sabît in û dikarin bi ezmûnên nû biguherin.

3. Mejî û Evîna Romantîk

3.1. Lêkolînên wênekirina mejî

Di sala 2000an de, Andreas Bartels û Semir Zeki li University College London yek ji lêkolînên pêşîn ên wênekirina mejî li ser evînê weşandin. Wan wêneyên hevjînên beşdaran û wêneyên hevalên wan nîşanî wan dan û çalakiya mejî bi fMRI pîvand. Encam nîşan dan ku dema beşdar li wêneyên hevjînên xwe dinêrîn, hin herêmên mejî çalaktir dibûn, û hin herêmên din ên ku bi rexnekirin û hestên neyînî ve girêdayî ne, kêmtir çalak dibûn (Bartels & Zeki, 2000).

Di sala 2005an de, Arthur Aron, Helen Fisher û hevkarên wan lêkolîneke li ser kesên ku di qonaxa destpêkê ya evîneke xurt de bûn kirin. Wan dîtin ku herêmên mejî yên wek herêma tegmental a ventral (VTA) û nucleus caudatus, ku beşek ji pergala xelat û motîvasyonê ne û bi dopamînê dewlemend in, çalak dibûn (Aron û yd., 2005). Li ser vê bingehê, Fisher û hevkarên wê pêşniyar kirin ku evîna romantîk a destpêkê ne tenê hestek, lê “pergaleke motîvasyonê” ye, ku mirovan ber bi hilbijartina hevjînekî taybet ve dibe (Fisher û yd., 2005).

3.2. Dopamîn û pergala xelatê

Dopamîn neurotransmîterek e ku di pêvajoyên xelat, motîvasyon û fêrbûnê de rolekî girîng dilîze. Heman pergal di bersiva xwarin, serkeftin û hetta madeyên tiryakê de jî çalak dibe. Ev yek dikare rave bike ka çima evîna destpêkê carinan bi hestên wek “girêdayîbûn”, fikirîna domdar li ser kesê hezkirî û enerjiya zêde tê hîskirin. Lêbelê, divê were gotin ku berawirdkirina bi tiryakê re metaforeke sînordar e; evîn bi gelemperî ezmûneke erênî ye ku ji bo têkiliyên civakî girîng e.

3.3. Serotonîn

Marazziti û hevkarên wê (1999) li Îtalyayê dîtin ku asta hin nîşanderên serotonînê di xwîna kesên ku di qonaxa destpêkê ya evînê de bûn, kêmtir bû, bi awayekî ku nêzî ya kesên bi nexweşiya obsesîf-kompulsîf (OCD) bû. Lêkolîneran pêşniyar kir ku ev dikare rave bike ka çima kesên evîndar bi awayekî domdar li ser kesê hezkirî difikirin. Ev lêkolîn li ser hejmareke biçûk a beşdaran hat kirin; ji ber vê yekê, encamên wê divê bi hişyarî werin nirxandin.

4. Hormon û Girêdana Demdirêj

Ji bo têgihîştina girêdana demdirêj, lêkolîner bi taybetî li ser du hormonan sekinîne: oksîtosîn û vazopresîn. Gelek ji van lêkolînan pêşî li ser ajalan hatin kirin. Young û Wang (2004) lêkolînên li ser cureyekî mişkên deştê (prairie vole) nirxandin, ku bi awayekî berbiçav têkiliyên yek-hevjînî ava dikin. Ev lêkolîn nîşan dan ku oksîtosîn û vazopresîn di avakirina girêdana di navbera hevjînan de rolekî girîng dilîzin, û ku cudahiyên di wergirên (receptor) van hormonan de dikarin rave bikin ka çima hin cure yek-hevjînî ne û hin na (Young & Wang, 2004).

Di mirovan de, oksîtosîn di dema zayînê, şîrdanê û têkiliya laşî de tê berdan, û bi hestên baweriyê û nêzîkbûnê ve tê girêdan. Lêbelê, lêkolînên li ser mirovan tevlihevtir in, û hin encamên ku di medyaya populer de oksîtosînê wekî “hormona evînê” nîşan didin, zêde sade ne. Bandora oksîtosînê bi rewş, kesayet û çandê ve girêdayî ye.

5. Evîna Demdirêj

Pirseke girîng ev e: gelo evîna xurt a destpêkê bi demê re her dem kêm dibe? Acevedo û hevkarên wê (2012) lêkolînek li ser kesên ku bi navînî nêzî 20 salan zewicî bûn û digotin ku hîn jî bi awayekî xurt ji hevjînên xwe hez dikin, kirin. Wênekirina mejî nîşan da ku di van kesan de jî herêmên pergala xelatê, yên ku di evîna destpêkê de çalak dibin, hîn çalak bûn. Lêbelê, cudahî jî hebûn: di evîna demdirêj de, herêmên ku bi girêdan û aramiyê ve girêdayî ne bêtir çalak bûn, û nîşanên fikar û obsesyonê kêmtir bûn (Acevedo û yd., 2012).

Ev encam nîşan didin ku evîn dikare bi demê re biguhere, lê ne mecbûr e ku winda bibe. Li gorî modela Sternberg jî, têkiliyên demdirêj ên serkeftî bi gelemperî nêzîkatî û soza xurt digirin, û dilgermî dikare bi awayên nû were parastin.

6. Evîn û Tenduristî

Têkiliyên evînê û têkiliyên civakî yên nêzîk bi giştî bandoreke girîng li ser tenduristiyê dikin. Holt-Lunstad, Smith û Layton (2010) di meta-analîzeke ku 148 lêkolîn tê de hatin nirxandin, dîtin ku kesên bi têkiliyên civakî yên xurt, bi navînî îhtîmala jiyana dirêjtir zêdetir e. Li gorî wan, bandora têkiliyên civakî ya kêm li ser mirinê dikare bi faktorên xetereyê yên naskirî yên wek cixarekêşanê re were berawirdkirin (Holt-Lunstad û yd., 2010). Divê were gotin ku ev lêkolîn hemû cureyên têkiliyên civakî, ne tenê têkiliyên romantîk, dihewîne.

Ji aliyê din ve, têkiliyên xirab an jî tundî dikarin bandoreke neyînî ya girîng li ser tenduristiya laşî û derûnî bikin. Herwiha, qutbûna têkiliyeke evînê dikare bibe sedema êşeke derûnî ya xurt. Lêkolînên wênekirina mejî nîşan dane ku redkirina romantîk hin herêmên mejî yên ku bi xelat û êşê ve girêdayî ne çalak dike, ku dikare rave bike ka çima ev ezmûn ewqas dijwar e.

7. Evîn û Çand

Her çend bingehên biyolojîk ên evînê di nav hemû mirovan de hevpar bin jî, awayên ku evîn tê îfadekirin û nirxandin, li gorî çandan diguherin. Lêkolînên antropolojîk nîşan didin ku evîna romantîk di piraniya çandên cîhanê de tê naskirin, lê rola wê di hilbijartina hevjînan de cuda ye. Di hin civakan de zewac bi giranî li ser bingeha hilbijartina kesane û evînê ye; di hinên din de malbat roleke mezintir dilîze.

Di çanda Kurdî de jî, evîn bi awayekî xurt di stran, destan û helbestan de tê îfadekirin. Gelek ji van çîrokan bi astengiyên civakî, malbatî an siyasî yên li pêşiya evîndaran ve girêdayî ne, wek di Mem û Zîn de. Ev çîrok dikarin wekî çavkaniyeke girîng ji bo lêkolîna têgihîştina çandî ya evînê werin dîtin.

8. Nîqaş: Sînorên Lêkolînan

Divê sînorên lêkolînên li ser evînê jî werin dîtin. Piraniya lêkolînên wênekirina mejî li ser hejmareke biçûk a beşdaran hatine kirin, bi giranî li welatên Rojava. Herwiha, fMRI çalakiya mejî bi awayekî nerasterast dipîve, û têkiliya di navbera çalakiya herêmeke mejî û hestekê de ne her dem hêsan e. Ji ber vê yekê, gotinên wek “evîn tenê dopamîn e” an “evîn di herêmeke diyar a mejî de ye” zêde sade ne. Evîn ezmûneke tevlihev e ku biyolojî, derûnî, ezmûnên kesane û çand hemû tê de rol dilîzin.

9. Encam

Lêkolînên derûnnasî û neurozanistiyê nîşan didin ku evîn ne tenê hestek e, lê pêvajoyeke tevlihev e ku pergala xelatê ya mejî, hormonên wek oksîtosîn û vazopresîn, şêwazên girêdanê yên ku di zarokatiyê de ava dibin, û faktorên çandî tê de hene. Teoriyên wek sêgoşeya Sternberg û teoriya girêdanê çarçoveyên kêrhatî ji bo têgihîştina cureyên cuda yên evînê û guhertina wê bi demê re pêşkêş dikin. Herwiha, têkiliyên nêzîk bandoreke girîng li ser tenduristiyê dikin. Lêbelê, zanist hîn jî nikare hemû aliyên evînê rave bike; ji ber vê yekê, wêje, huner û felsefe ji bo têgihîştina vê ezmûna mirovî hîn jî girîng dimînin.

Çavkanî

• Acevedo, B. P., Aron, A., Fisher, H. E., & Brown, L. L. (2012). Neural correlates of long-term intense romantic love. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 7(2), 145–159.
• Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., & Brown, L. L. (2005). Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327–337.
• Bartels, A., & Zeki, S. (2000). The neural basis of romantic love. NeuroReport, 11(17), 3829–3834.
• Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
• Fisher, H. E., Aron, A., & Brown, L. L. (2005). Romantic love: An fMRI study of a neural mechanism for mate choice. Journal of Comparative Neurology, 493(1), 58–62.
• Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
• Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., & Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316.
• Marazziti, D., Akiskal, H. S., Rossi, A., & Cassano, G. B. (1999). Alteration of the platelet serotonin transporter in romantic love. Psychological Medicine, 29(3), 741–745.
• Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119–135.
• Young, L. J., & Wang, Z. (2004). The neurobiology of pair bonding. Nature Neuroscience, 7(10), 1048–1054.