Çalên reş yek ji avahiyên herî balkêş û razdar ên gerdûnê ne. Li gorî teoriya îzafiyetê ya Einstein, çalên reş xwedî girseyeke pir mezin in ku dem û feza li dora xwe bi awayên ecêb ditewînin. Ji ber vê yekê, gelo ev avahiyên awarte dikarin bibin portalek ji bo rêwîtiya demê?
Bandora Çalên Reş li Ser Demê
Dem li dora çalên reş ji ber kişişa wan a xurt bi lezeke cûda diherike. Ji vê re “dirêjbûna demê” tê gotin.
Mînak, dem li nêzî asoya bûyera çala reş ji ya çavdêrekî dûr hêdîtir derbas dibe. Ev dikare bi teorîkî nîşan bide ku rêwîtiya demê ber bi pêşerojê ve gengaz e. Lê li vir pirsek derdikeve holê ku wê veger çawa çêbibe.
Kunên kurmikan û Rêwîtiya Demê
Teoriyên rêwîtiya demê yên ku çalên reş vedihewînin bi gelemperî bi kunên kurmikan re têne hev kirin. Kunên kurmikan wekî tunelên ku di feza-demê de du xalên dûr bi hev ve girêdidin têne fikirîn. Ev tunel bi teorî dikarin bi kişişa gravîtasyonê, mîna ya çaleke reş, çêbibin. Lêbelê, hebûna kunên kurmikan niha tenê hîpotezek e. Bikaranîna wan a pratîkî dê bi pirsgirêkên cidî yên enerjî û aramiyê re rû bi rû bimîne.
Sînorên Fîzîkî yên Rêwîtiya Demê
Her çend çalên reş û kunên kurmikan bi teorîkî têne fikirîn ku dikarin portalan ji bo rêwîtiya demê vekin, sepanên pratîkî yên vê pêvajoyê bi sînorên mezin re rû bi rû dimînin:
Asoya Bûyer û Yekjimarî: Tiştek ku nêzî çala reş dibe, piştî ku ji asoya bûyerê derbas dibe, digihîje xaleke bêveger. Ev ji bo rêwîtiya demê bi fîzîkî astengiyeke mezin e.
Radyasyon û Hêzên Wêranker: Hêzên herikînê (tidal) yên li nêzî çalên reş rêwîtiyê hema hema ne gengaz dikin.
Pêdiviya Enerjiyê: Ji bo ku avahiyên mîna kunên kurmikan bi îstîqrar bihêlin, enerjiyeke neyînî ya mezin hewce ye. Ev cureyê enerjiyê hîn bi zanistî nehatiye fêm kirin.
Ji Teoriyan ber bi Rastiyê
Teoriyên der barê çalên reş û rêwîtiya demê de niha li cihekî di navbera çîroka zanistiyê û fîzîka teorîk de ne. Lêbelê, lêkolîna li ser vê mijarê ji me re dibe alîkar ku avahiya bingehîn a gerdûnê baştir fêm bikin. Di pêşerojê de, her ku bêtir agahiyên çalên reş werin eşkerekirin, ma têgîna rêwîtiya demê dikare ji çîroka zanistiyê wêdetir here? Dibe ku ji bo ku em bersiva vê pirsê bibînin, pêdivî ye ku em hinekî din bisekinin.
Çavkanî
- Thorne, K. S. (1994). Black holes and time warps: Einstein’s outrageous legacy. W. W. Norton & Company.
- Hawking, S. (1988). A brief history of time. Bantam Books.
