Kurte
Mîna Qazî, ku di nav Kurdan de bi navê “Mîna Xanim” û wekî “Dayika Komarê” tê bîranîn, hevjîna Qazî Mihemed, serokê Komara Kurdistanê ya ku di sala 1946an de li Mehabadê hat ragihandin, bû. Ev gotar jiyana wê, rola wê di nav tevgera jinan a dema Komarê de û cihê wê di bîra kolektîf a Kurdan de dinirxîne. Gotar pêşî paşxaneya dîrokî ya Komarê bi kurtî rave dike, paşê li ser agahiyên jiyannameyî yên ku di çavkaniyên Kurdî de hatine tomarkirin radiweste û di dawiyê de wateya sembolîk a Mîna Qazî di dîroka jinên Kurd de nîqaş dike. Ji ber ku çavkaniyên akademîk ên li ser jiyana wê ya kesane kêm in, gelek agahiyên jiyannameyî li gorî vegotinên Kurdî têne pêşkêşkirin û wekî wiha têne nîşandan. Gotar destnîşan dike ku girîngiya Mîna Qazî hem di beşdariya wê ya rasterast a di karên civakî de ye, hem jî di wê yekê de ye ku piştî hilweşîna Komarê ew bû sembolek a berdewamiya bîranînê.

Peyvên sereke: Mîna Qazî, Komara Kurdistanê, Mehabad, Qazî Mihemed, jinên Kurd, dîroka siyasî

1. Destpêk

Di dîroka nûjen a Kurdan de, Komara Kurdistanê ya ku di sala 1946an de li Mehabadê hat damezrandin, cihekî taybet digire. Her çend Komar tenê nêzî salekê dom kir jî, ew di bîra siyasî û çandî ya Kurdan de bû xaleke referansê ya girîng. Di lêkolînên li ser vê serdemê de, bal bi giranî li ser serkirdeyên siyasî û leşkerî, wek Qazî Mihemed û Mistefa Barzanî, û li ser têkiliyên navneteweyî yên wê demê ye (Eagleton, 1963; McDowall, 2004).

Lêbelê, beşdariya jinan di vê serdemê de kêmtir hatiye lêkolînkirin. Mîna Qazî, hevjîna Qazî Mihemed, di vê çarçoveyê de kesayeteke girîng e. Ew di nav Kurdan de wekî “Dayika Komarê” tê bîranîn û bi xebatên xwe yên di warê rêxistina jinan, perwerde û alîkariya civakî de tê naskirin. Ev gotar hewl dide ku agahiyên li ser jiyana wê bi awayekî rêkûpêk pêşkêş bike û cihê wê di dîroka jinên Kurd de binirxîne.

2. Paşxaneya Dîrokî: Komara Kurdistanê ya 1946an

Di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de, di sala 1941ê de hêzên Brîtanî û Sovyetî ketin Îranê. Herêmên bakur ên welêt ket bin kontrola Sovyetê, û di navbera herêmên Sovyetî û Brîtanî de herêmeke ku desthilatdariya navendî ya Îranê lê qels bû, çêbû. Mehabad di vê herêmê de bû (Roosevelt, 1947). Di vê rewşê de rêxistineke neteweperwer a Kurdî bi navê Komeleya Jiyanewey Kurd (J.K.) di sala 1942an de hat damezrandin; paşê, di sala 1945an de, Partiya Demokrat a Kurdistanê (Îran) bi serokatiya Qazî Mihemed hat avakirin (McDowall, 2004).

Di 22ê Çileya Paşîn (Kanûna Paşîn) a 1946an de, li meydana Çarçirayê ya Mehabadê, Komara Kurdistanê hat ragihandin û Qazî Mihemed wekî serokê wê hat pejirandin. Komarê dest bi karên wek perwerdeya bi zimanê Kurdî, weşandina rojname û kovaran û avakirina saziyên îdarî kir (Eagleton, 1963). Lêbelê, piştî ku Sovyet di bihara 1946an de ji Îranê vekişiya, Komar bê piştgirî ma. Di Kanûna Pêşîn a 1946an de artêşa Îranê ket Mehabadê û Komar hilweşiya. Qazî Mihemed, birayê wî Ebulqasim Sedrî Qazî û pismamê wî Mihemed Huseyn Seyfî Qazî di 31ê Adara 1947an de li heman meydanê hatin darvekirin (McDowall, 2004).

3. Jiyana Mîna Qazî

3.1. Malbat û salên destpêkê

Li gorî çavkaniyên Kurdî, Mîna Qazî (bi navê keçiniyê Mîna Hesenî) di destpêka sedsala 20ê de, li gorî hin çavkaniyan di sala 1908an de, li Mehabadê ji dayik bûye. Tê gotin ku ew ji malbateke naskirî ya herêma Mukriyanê bû. Ew di temenekî ciwan de bi Qazî Mihemed re zewicî. Qazî Mihemed ji malbateke olî û civakî ya bi rûmet a Mehabadê bû; malbata wî bi kevneşopî karê qaziyê (dadweriya olî) dikir, û ew bi xwe jî kesayeteke olî û rewşenbîr bû (Eagleton, 1963). Li gorî vegotinên malbatî, ji vê zewacê gelek zarok çêbûn.

3.2. Rola wê di dema Komarê de

Li gorî vegotinên Kurdî, piştî ragihandina Komarê Mîna Qazî bi tenê bi rola “hevjîna serok” re sînordar nema û beşdarî karên civakî bû. Di vê serdemê de rêxistineke jinan hat damezrandin ku di çavkaniyên Kurdî de bi navê “Yekîtiya Jinên Demokrat a Kurdistanê” tê binavkirin, û Mîna Qazî wekî seroka wê tê nîşandan. Ev rêxistin, li gorî lêkolîneran, yek ji hewldanên pêşîn ên rêxistinkirina siyasî ya jinên Kurd e (Mojab, 2001).

Di rojnameyên Komarê de, wek rojnameya Kurdistan, behsa civîn û axaftinên jinan jî hatiye kirin. Ev nîşan dide ku beşdariya jinan di jiyana giştî de ji hêla rêveberiya Komarê ve wekî beşek ji projeya nûjenkirinê dihat dîtin. Di nav karên ku bi Mîna Qazî û hevalên wê ve têne girêdan de, teşwîqkirina perwerdeya keçan, berhevkirina alîkariyan ji bo hêzên Komarê û lênêrîna birîndaran hene. Lêbelê, hûrgiliyên van karan bi giranî li ser bîranîn û vegotinên devkî ne û di belgeyên arşîvî de bi tevahî nehatine piştrastkirin.

3.3. Piştî hilweşîna Komarê

Hilweşîna Komarê û darvekirina Qazî Mihemed ji bo malbata wî serdemeke pir dijwar bû. Li gorî vegotinên Kurdî, malbat rastî zext û çavdêriya rejîma Îranê hat û hin mal û milkên wan hatin desteserkirin. Di vê serdemê de Mîna Qazî li Mehabadê ma û zarokên xwe mezin kirin. Di bîranînên Kurdî de, ew wekî jineke ku tevî zextan bîra hevjînê xwe û Komarê parast, tê pêşkêşkirin.

Li gorî çavkaniyên Kurdî, Mîna Qazî di dawiya salên 1990an de, li gorî hin çavkaniyan di sala 1998an de, li Mehabadê wefat kir. Tarîxên rast ên jidayikbûn û mirina wê di çavkaniyên cuda de dikarin ji hev cuda bin; ji ber vê yekê ev tarîx wekî texmînî têne pêşkêşkirin.

4. Jin û Neteweperwerî di Dema Komarê de

Ji bo têgihîştina rola Mîna Qazî, divê ew di çarçoveya berfirehtir a têkiliya di navbera jin û neteweperweriyê de were dîtin. Lêkolînera Kurd Shahrzad Mojab û nivîskarên din ên di berhema Women of a Non-State Nation: The Kurds de destnîşan dikin ku tevgerên neteweperwer ên Kurdî di sedsala 20ê de pir caran jin wekî sembola neteweyê û wekî beşdarên projeya nûjenkirinê dîtine (Mojab, 2001). Di vê çarçoveyê de, beşdariya jinan a di jiyana giştî de hem wekî nîşana pêşketinê dihat pêşkêşkirin, hem jî pir caran bi rolên kevneşopî yên wek dayiktî û lênêrînê ve girêdayî dima.

Navê “Dayika Komarê” ku ji Mîna Qazî re tê dayîn jî vê dualîtiyê nîşan dide. Ji aliyekî ve, ew wekî kesayeteke çalak a siyasî û civakî tê bîranîn; ji aliyê din ve, rola wê bi wêneyê dayiktiyê, ango lênêrîn û parastina neteweyê, tê vegotin. Lêkolîner destnîşan dikin ku ev cure sembolîzm di gelek tevgerên neteweyî yên cîhanê de jî tê dîtin.

5. Mîna Qazî di Bîra Kolektîf de

Piştî hilweşîna Komarê, bîranîna Komarê û serkirdeyên wê ji bo nifşên paşê yên Kurdan bû çavkaniyeke girîng a nasnameya siyasî. Di vê pêvajoyê de, Mîna Qazî jî bû yek ji sembolên vê bîranînê. Hebûna wê ya li Mehabadê piştî salên 1947an, ji bo gelek kesan girêdaneke zindî bi serdema Komarê re bû.

Îro, navê Mîna Qazî bi taybetî di nav tevgerên jinan ên Kurd de wekî pêşengeke dîrokî tê bilêvkirin. Di gotar, bername û bîranînan de gotinên ku ji wê re têne nisbetkirin têne belavkirin; mînak gotina ku azadiya civakê bêyî azadiya jinan pêk nayê. Lêbelê, ji ber kêmbûna belgeyên nivîskî, rastiya peyvbipeyv a van gotinan nayê piştrastkirin; ew bêtir wekî beşek ji bîranîna kolektîf têne dîtin.

6. Pirsgirêkên Çavkaniyan û Lêkolînên Pêşerojê

Yek ji zehmetiyên sereke yên lêkolîna li ser Mîna Qazî kêmbûna çavkaniyên belgeyî ye. Berhemên akademîk ên klasîk ên li ser Komara 1946an, wek ya William Eagleton (1963), bi giranî li ser siyaset, têkiliyên eşîran û rewşa navneteweyî disekinin û agahiyên kêm li ser jinan didin. Ji ber vê yekê, gelek agahiyên li ser jiyana Mîna Qazî li ser vegotinên devkî, bîranînên malbatî û nivîsên rojnamevanî ne.

Ji bo lêkolînên pêşerojê, lêkolîna arşîvên rojnameyên Komarê, tomarkirina bîranînên kesên ku wê serdemê dîtine û berhevkirina belgeyên malbatî dikarin agahiyên nû derxin holê. Herwiha lêkolînên berhevdanî yên li ser rola jinan di tevgerên neteweyî yên din ên Rojhilata Navîn de dikarin çarçoveyeke teorîk a berfirehtir bidin.

7. Encam

Mîna Qazî kesayeteke girîng a dîroka nûjen a Kurdan e. Wekî hevjîna Qazî Mihemed, ew di navenda bûyerên Komara Kurdistanê ya 1946an de bû; lê li gorî çavkaniyên Kurdî, ew bi xebatên xwe yên di warê rêxistina jinan, perwerde û alîkariya civakî de jî xwedî roleke serbixwe bû. Piştî hilweşîna Komarê û darvekirina Qazî Mihemed di sala 1947an de, ew li Mehabadê ma û bû sembolek a bîranîna Komarê. Ji ber kêmbûna çavkaniyên belgeyî, gelek hûrgiliyên jiyana wê hîn jî hewceyî lêkolînê ne. Lêbelê, cihê wê di bîra kolektîf a Kurdan de, bi taybetî di dîroka jinên Kurd de, zelal e: ew wekî yek ji pêşengên beşdariya jinan a di jiyana siyasî û civakî de tê bîranîn.

Çavkanî

• Eagleton, W., Jr. (1963). The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press.
• McDowall, D. (2004). A modern history of the Kurds (3. çap). I.B. Tauris.
• Mojab, S. (Ed.). (2001). Women of a non-state nation: The Kurds. Mazda Publishers.
• Roosevelt, A., Jr. (1947). The Kurdish Republic of Mahabad. Middle East Journal, 1(3), 247–269.
• Vali, A. (2011). Kurds and the state in Iran: The making of Kurdish identity. I.B. Tauris.