Kurte
Îsra û Mîrac, li gorî baweriya Misilmanan, rêwîtiya şevê ya Pêxember Muhammed e ku ji Mekkeyê heta Qudsê (Îsra) û ji wir ber bi asîmanan ve (Mîrac) pêk hatiye. Ev gotar bûyerê li gorî çavkaniyên bingehîn ên Îslamê, ango Quran û berhevokên hedîsan ên naskirî, dinirxîne. Gotar pêşî ayetên peywendîdar (Sûreya Îsra, 17:1 û Sûreya Necm, 53:1–18) û vegotinên hedîsan ên sereke pêşkêş dike; paşê paşxaneya dîrokî, nîqaşên li ser dîroka bûyerê, cihê wê di îbadetê de (bi taybetî ferzbûna pênc nimêjan) û awayên pîrozkirina Şeva Mîracê di civakên Misilman de vedikole. Di dawiyê de, gotar şîroveyên cuda yên alimên Misilman ên li ser cewhera rêwîtiyê (laşî an giyanî) û cihê Mîracê di edebiyat û hunera Îslamî de bi kurtî nîşan dide.

Peyvên sereke: Îsra, Mîrac, Sûreya Îsra, Sûreya Necm, nimêj, Receb, dîroka Îslamê

1. Destpêk

Îsra û Mîrac di kevneşopiya Îslamî de yek ji bûyerên herî girîng ên jiyana Pêxember Muhammed tê hesibandin. Li gorî baweriya Misilmanan, Pêxember di şevekê de ji Mescida Heram a li Mekkeyê birin Mescida Eqsa ya li Qudsê, û ji wir ber bi asîmanan ve hate bilindkirin. Ev bûyer hem ji hêla baweriyê ve, hem jî ji hêla pêkanîna îbadetê ve xwedî cihekî taybet e, ji ber ku li gorî hedîsan pênc nimêjên rojane di vê şevê de hatine ferzkirin.

Ev gotar bi nêzîkatiyeke danasînî û bêalî hatiye nivîsandin. Armanc ew e ku were nîşandan ka çavkaniyên Îslamî li ser vê bûyerê çi dibêjin, alimên Misilman ew çawa şîrove kirine û ew di jiyana olî û çandî ya Misilmanan de çawa tê bibîranîn. Îfadeyên wek “li gorî baweriya Misilmanan” ji bo vê yekê tên bikaranîn ku cudahiya di navbera vegotina baweriyê û danasîna akademîk de zelal bimîne.

2. Wateya Têgehan

Peyva Îsra ji koka Erebî s-r-y tê û wateya “bi şev rêwîtîkirin” an “bi şev birin” dide. Ev peyv bi rasterast di ayeta yekem a sûreya ku navê xwe jê girtiye de derbas dibe. Peyva Mîrac jî ji koka ‘-r-c tê, ku wateya “hilkişîn”ê dide; mi’rac bi xwe tê wateya “nêrdewan” an “amûra hilkişînê”. Di kevneşopiya Îslamî de, Îsra ji bo beşa rêwîtiyê ya ji Mekkeyê heta Qudsê, û Mîrac ji bo beşa hilkişîna ber bi asîmanan ve tê bikaranîn (Colby, 2008).

3. Bûyer di Quranê de

3.1. Sûreya Îsra (17:1)

Ayeta yekem a Sûreya Îsra (ku wekî Sûreya Benî Îsraîl jî tê naskirin) bingeha Quranî ya Îsrayê ye. Wateya wê bi kurtî ev e: Pak e Ew ê ku evdê xwe bi şev ji Mescida Heram birin Mescida Eqsa ya ku Me dora wê bi bereket kiriye, da ku Em hin ji nîşanên xwe nîşanî wî bidin (Quran 17:1; Abdel Haleem, 2004). Di vê ayetê de navê Pêxember bi rasterast nayê gotin, lê ew bi peyva “evdê Wî” tê binavkirin.

3.2. Sûreya Necm (53:1–18)

Li gorî gelek şîrovekaran, ayetên destpêkê yên Sûreya Necm behsa beşa Mîracê dikin. Di van ayetan de behsa dîtina “li cem Sidret el-Muntehayê” (53:14) tê kirin, ku bi gelemperî wekî “dara sidrê ya li sînorê dawî” tê wergerandin, û tê gotin ku Pêxember “hin ji nîşanên herî mezin ên Xwedayê xwe” dîtine (53:18). Divê were gotin ku di nav şîrovekaran de nîqaş heye ka ev ayet behsa dîtina Cebraîl dikin an tiştekî din (Colby, 2008).

4. Bûyer di Hedîsan de

Hûrgiliyên rêwîtiyê bi giranî ji hedîsan tên. Di berhevokên herî naskirî yên hedîsan de, wek Sehîh el-Buxarî û Sehîh Muslim, gelek vegotin hene ku hin xalên wan ji hev cuda ne. Li gorî van vegotinan, xalên sereke ev in:

• Burak: Pêxember li ser heywanekî spî yê bi navê Burak siwar bûye.
• Nimêja li Qudsê: li gorî hin vegotinan, li Mescida Eqsa pêşengiya pêxemberên din kiriye û bi wan re nimêj kiriye.
• Heft qatên asîmanan: di her qatekê de bi pêxemberekî re hevdîtin kiriye; di vegotinan de navê Adem, Yehya û Îsa, Yûsif, Îdrîs, Harûn, Mûsa û Îbrahîm derbas dibin.
• Sidret el-Munteha: gihîştiye cihê ku wekî sînorê dawî tê binavkirin.

Rêza pêxemberan di asîmanan de di hin vegotinan de cuda ye. Ev cudahî di nav alimên hedîsê de baş tê zanîn û wekî taybetmendiyeke normal a veguhastina devkî tê nirxandin (Buckley, 2013).

5. Paşxaneya Dîrokî û Dîroka Bûyerê

Li gorî jiyannameyên Pêxember ên kevn, wek berhema Îbn Îshaq (bi riya Îbn Hîşam), Îsra û Mîrac di serdema Mekkeyê de, berî koça Medîneyê (Hîcret), çêbûne (Guillaume, 1955). Gelek dîroknasên Misilman bûyerê bi heyama piştî mirina Ebû Talib û Xedîceyê ve girêdidin; ev heyam di kevneşopiyê de wekî “Sala Xemgîniyê” (‘Am el-Huzn) tê binavkirin. Lê belê ev girêdan ne di hemû çavkaniyan de bi heman awayî ye.

Dîroka rastîn a bûyerê di nav alimên Misilman de mijara nîqaşê ye. Hin çavkanî meha Receb, hin Rebî’ul-ewel an mehên din nîşan didin. Lêbelê, di gelek civakên Misilman de, bi taybetî li Tirkiye, Kurdistan, welatên Ereban û Asyaya Navîn, şeva 27ê ya meha Recebê wekî Şeva Mîracê tê pîrozkirin. Ev kevneşopiyeke berbelav e, ne îddîayeke dîrokî ya ku hemû alim li ser hemfikir in.

6. Mîrac û Ferzbûna Nimêjê

Li gorî hedîseke dirêj a ku di Sehîh el-Buxarî û Sehîh Muslim de derbas dibe, di şeva Mîracê de pêşî pêncî nimêj li ser Misilmanan hatine ferzkirin. Li ser şîreta Mûsa, Pêxember gelek caran vegeriyaye û xwestiye ku hejmar were kêmkirin, heta ku bûye pênc nimêj. Di dawiya vê vegotinê de tê gotin ku xêra pênc nimêjan wekî ya pêncî nimêjan e. Ji ber vê yekê, ji hêla îbadetê ve, Mîrac bi taybetî bi nimêjê ve tê girêdan. Gotina “nimêj mîraca mumin e” di nav Misilmanan de berbelav e, lê ew ne hedîseke bi zincîreke xurt e; bi gelemperî wekî gotineke alimên tesewifê tê zanîn.

6.1. “Sê diyarî”

Li gorî vegotineke ku di Sehîh Muslim de ji Ebdullah bin Mes’ûd tê veguhastin, di vê şevê de sê tişt ji Pêxember re hatine dayîn: pênc nimêj, ayetên dawî yên Sûreya Beqere (2:285–286), û mizgîniya lêborîna gunehên mezin ji bo kesên ji ummeta wî yên ku şirkê nakin. Di şîroveyên alimên Ehlê Sunnetê de ev mizgînî bi rehma Xwedê ve tê girêdan û bi gelemperî bi şert û mercên tobeyê tê fêmkirin.

7. Şîroveyên Cuda: Laşî an Giyanî?

Yek ji nîqaşên kevn ên di nav alimên Misilman de ev e ka rêwîtî bi laş û giyan bi hev re çêbûye, an tenê bi giyan (wekî xewneke rastîn an dîtineke giyanî). Piraniya alimên Ehlê Sunnetê nêrîna rêwîtiya laşî û giyanî bi hev re diparêzin. Lê belê, li gorî hin vegotinan ên ji Aîşe û Mu’awiye tên veguhastin, nêrîna rêwîtiya giyanî jî di nav hin alimên pêşîn de hebûye (Buckley, 2013).

Di kevneşopiya tesewifê de, Mîrac pir caran wekî modela rêwîtiya giyanî ya mirov ber bi Xwedê ve tê şîrovekirin. Sofiyên wek Bayezîdê Bistamî behsa “mîraca” xwe ya giyanî kirine. Ev nêrîn bi rasterast bûyera Pêxember înkar nake, lê wateyeke sembolîk û exlaqî jê derdixe (Vuckovic, 2005).

8. Mîrac di Edebiyat, Huner û Çandê de

Di sedsalên navîn de, li ser bingeha hedîsan, berhemên edebî yên dirêj ên bi navê Mîracname hatin nivîsandin. Ev berhem bi Erebî, Farisî, Tirkî û zimanên din hatine nivîsandin û hin ji wan bi wêneyên mînyatûr hatine xemilandin. Mînakeke navdar Mîracnameya ku di sedsala panzdehan de li Herata bi Tirkiya Çaxatayî hatiye amadekirin û îro li Pirtûkxaneya Neteweyî ya Fransayê tê parastin (Colby, 2008).

Di edebiyata klasîk a Kurdî de jî, di beşên destpêkê yên gelek mewlûd û berhemên menzûm de, behsa Mîracê tê kirin. Di civakên Kurd de, Şeva Mîracê bi kevneşopiyên wek xwendina Quranê, xwendina mewlûdê, dua, belavkirina şîranî û serdana mizgeftan tê bibîranîn. Divê were gotin ku hin alimên Misilman bi taybetî pîrozkirina vê şevê bi îbadetên taybet re ne ji sunnetê dibînin; ev jî nîqaşeke din a hundirîn a Îslamê ye.

9. Cihê Qudsê û Mescida Eqsa

Ji ber Îsrayê, Quds (Beytul-Meqdis) di baweriya Misilmanan de bûye yek ji sê cihên herî pîroz, piştî Mekke û Medîneyê. Li gorî hedîsan, Qudus berî Kabeyê demekê qible ya Misilmanan bûye; qible di sala duyem a Hîcretê de ber bi Kabeyê ve hatiye guhertin (Quran 2:142–150). Têkiliya Îsrayê bi Qudsê re ji bo têgihîştina girêdana Îslamê bi kevneşopiya pêxemberên berê re girîng tê dîtin: di vegotinan de, nimêja Pêxember bi pêxemberên din re li Qudsê wekî nîşana berdewamiya peyama yekxwedayî tê şîrovekirin (Buckley, 2013).

Divê were zanîn ku di dema Pêxember de avahiya ku îro bi navê Mescida Eqsa tê naskirin hîn nehatibû avakirin. Ji ber vê yekê gelek şîrovekar dibêjin ku “Mescida Eqsa” di ayetê de behsa herêma pîroz a Qudsê dike, ne avahiyeke taybet. Qubbet es-Sexre (Qubeya Kevir) ku li ser Çiyayê Perestgehê ye, di sala 691–692an de di dema xelîfeyê Emewî Ebdulmelîk bin Merwan de hatiye avakirin. Li gorî kevneşopiyeke berbelav, kevirê di bin vê qubeyê de cihê ku Mîrac jê dest pê kiriye tê hesibandin; lê dîroknas nîqaş dikin ka ev girêdan ji destpêkê ve hebûye an paşê pêş ketiye.

9.1. Mîrac di nîqaşên teolojîk de

Mîrac di kelamê (teolojiya Îslamî) de jî bûye mijara nîqaşan. Pirsa ka Pêxember di vê şevê de Xwedê dîtiye an na, ji serdema hevalan (sehabe) ve hatiye nîqaşkirin. Li gorî vegotineke di Sehîh Muslim de, Aîşe gotiye ku Pêxember Xwedê bi çavên xwe nedîtiye, lê li gorî vegotinên din ên ji Îbn Ebbas, ew bi dil dîtiye. Ev nîqaş nîşan dide ku di nav kevneşopiya Îslamî bi xwe de jî nêrînên cuda li ser hûrgiliyên bûyerê hene, û van nêrînan di dîroka ramana Îslamî de rê li ber berhemên teolojîk ên dewlemend vekirine (Colby, 2008; Vuckovic, 2005).

10. Encam

Îsra û Mîrac, li gorî baweriya Misilmanan, rêwîtiyeke mûcîzewî ya Pêxember Muhammed e ku bingeha wê di Quranê de (17:1; 53:1–18) û hûrgiliyên wê di hedîsan de ne. Bûyer ji hêla îbadetê ve bi ferzbûna pênc nimêjên rojane ve girêdayî ye û ji hêla çandî ve bûye mijara gelek berhemên edebî û hunerî. Dîroka rastîn a bûyerê û cewhera wê (laşî an giyanî) di nav alimên Misilman de mijara nîqaşê ne, lê pîrozkirina şeva 27ê ya Recebê kevneşopiyeke berbelav e. Lêkolîna akademîk a li ser Mîracê nîşan dide ku ev bûyer ne tenê mijareke baweriyê ye, lê her wiha beşeke girîng a dîroka ramanê û çanda Îslamî ye.

Çavkanî

• Abdel Haleem, M. A. S. (Werg.). (2004). The Qur’an: A new translation. Oxford University Press.
• Buckley, R. P. (2013). The night journey and ascension in Islam: The reception of religious narrative in Sunni, Shi’i and Western culture. I.B. Tauris.
• Colby, F. S. (2008). Narrating Muhammad’s night journey: Tracing the development of the Ibn ‘Abbas ascension discourse. State University of New York Press.
• Guillaume, A. (Werg.). (1955). The life of Muhammad: A translation of Ibn Ishaq’s Sirat Rasul Allah. Oxford University Press.
• Muslim bin Heccac. Sehîh Muslim, Kitab el-Îman (beşa Îsrayê).
• El-Buxarî, M. bin Î. Sehîh el-Buxarî, Kitab es-Selat û Kitab Menaqib el-Ensar (beşa Mîracê).
• Vuckovic, B. O. (2005). Heavenly journeys, earthly concerns: The legacy of the mi’raj in the formation of Islam. Routledge.