Kurte
Dengbêjî yek ji kevneşopiyên herî girîng ên çanda devkî ya Kurdî ye: hunera vegotina çîrok, dîrok û hestan bi stran û kilamên dirêj ên bê amûr. Şakiro (Şakir Deniz, 1936–1996) di nav Kurdan de wekî yek ji dengbêjên herî navdar ên sedsala 20ê tê naskirin û pir caran bi navê “Şahê Dengbêjan” tê bibîranîn. Ev gotar pêşî taybetmendiyên dengbêjiyê wekî kevneşopiyeke devkî rave dike, paşê jiyana Şakiro li gorî agahiyên ku di çavkaniyên Kurdî de belav bûne pêşkêş dike, şêwaza wî ya hunerî dinirxîne û di dawiyê de li ser rola tomarên kasetan di parastina dengbêjiyê de di serdemeke qedexeya zimanî de radiweste. Gotar destnîşan dike ku girîngiya Şakiro hem di hêza dengê wî de ye, hem jî di wê yekê de ye ku tomarên wî bûn arşîveke zindî ya çanda devkî ya Kurdî.

Peyvên sereke: dengbêjî, Şakiro, kilam, çanda devkî, muzîka Kurdî, bîra kolektîf

1. Destpêk

Di civakên ku nivîsandin tê de kêm belav bûye an jî ziman ji hêla dewletê ve hatiye qedexekirin, çanda devkî roleke navendî dilîze. Di nav Kurdan de dengbêj bi sedsalan hilgirên vê çandê bûn: wan bûyerên dîrokî, şer, evîn, koç û êşên civakê di kilaman de vedigotin û ji nifşekî bo nifşekî din neql dikirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku stranên gelêrî yên Kurdî di sedsala 20ê de ji bo parastina nasnameya çandî xwedî girîngiyeke mezin bûn (Blum & Hassanpour, 1996).

Di nav dengbêjên sedsala 20ê de, Şakiro cihekî taybet digire. Dengê wî yê bilind û hêzdar, repertuwara wî ya berfireh û tomarên wî yên ku bi kasetan li seranserê Kurdistanê belav bûn, ew kirin yek ji navên herî naskirî yên vê kevneşopiyê. Ev gotar hewl dide ku jiyan û hunera wî di çarçoveya dengbêjiyê de binirxîne.

2. Dengbêjî wekî Kevneşopiyeke Devkî

2.1. Pênase û taybetmendî

Peyva dengbêj ji “deng” û “bêj” (ji lêkera gotinê) pêk tê, ango “kesê ku bi deng dibêje”. Dengbêj bi gelemperî bê amûreke muzîkê distiranin. Kilamên wan dirêj in û dikarin çend deqîqe an jî zêdetir bidomin. Di kilamê de vegotin (çîrok) û awaz bi hev re ne; pir caran beşên “axaftinî” yên bi rîtmeke azad û beşên bi awazeke dirêj û xemgîn li pey hev tên (Hamelink, 2016).

Mijarên kilaman berfireh in: şerên eşîran, serhildan, evîndariyên bi dawiya trajîk, koç û xerîbî, û şînên ji bo mirinan. Wendelmoet Hamelink, ku li ser dengbêjên Kurd lêkolîneke etnografîk kiriye, destnîşan dike ku kilam ne tenê hunerek in, lê herwiha qadeke ku tê de nirxên exlaqî, bîranîna dîrokî û têgihîştina “welat” tê ava kirin (Hamelink, 2016).

2.2. Dîwan û civata dengbêjan

Di kevneşopiyê de, dengbêj li dîwanên axa û began, di şevên dirêj ên zivistanê de û di civatên gund de distiranin. Hînbûna dengbêjiyê jî bi gelemperî bi rêya şagirtiyê dibû: dengbêjekî ciwan bi salan li cem dengbêjekî mezin kilam ezber dikirin û şêwaza gotinê fêr dibû. Bi vî awayî repertuwar û şêwaz ji nifşekî bo nifşekî din derbas dibûn.

3. Jiyana Şakiro

3.1. Salên destpêkê

Li gorî çavkaniyên Kurdî, navê fermî yê Şakiro Şakir Deniz e û ew di sala 1936an de li gundekî girêdayî navçeya Eleşkirtê (Zêdkan) a parêzgeha Agiriyê ji dayik bûye. Tê gotin ku malbata wî ji eşîra Redkan bû û ji ber şert û mercên aborî û civakî yên wê demê, di navbera herêmên Agirî, Erzerom û Iğdirê de gelek caran bar kirine. Ev jîngeha koçberî û jiyana gundî, ku tê de dengbêjî beşek ji jiyana rojane bû, bingeha hunera wî ya pêşerojê ava kir.

3.2. Fêrbûna dengbêjiyê

Di vegotinên Kurdî de tê gotin ku Şakiro di ciwaniya xwe de li cem dengbêjên herêmê hîn bûye û bi taybetî ji dengbêj Reso bandor bûye. Hûrgiliyên vê têkiliyê di çavkaniyên cuda de bi awayên cuda têne vegotin. Lê ya ku zelal e ev e ku Şakiro di nav kevneşopiya dengbêjiyê ya herêma Serhedê de mezin bûye, ku bi kilamên dirêj û dengên bilind tê naskirin.

3.3. Salên dawî

Li gorî çavkaniyên Kurdî, Şakiro di salên paşê yên jiyana xwe de ji herêma xwe derket û li bajarên rojavayê Tirkiyeyê jiya. Ew di 5ê Hezîrana 1996an de li Îzmîrê wefat kir. Mirina wî di nav Kurdan de wekî windakirina yek ji dengên herî mezin ên dengbêjiyê hat dîtin.

4. Şêwaza Hunerî ya Şakiro

Taybetmendiya herî diyar a Şakiro dengê wî bû: bilind, zîz û xwedî hêzeke mezin. Wî dikarî kilamên dirêj bê amûr, tenê bi dengê xwe, ji serî heta dawiyê bi heman hêzê bigota. Ev taybetmendî di kevneşopiya Serhedê de bi taybetî bi qîmet e, ji ber ku li wir hêza deng wekî pîvaneke sereke ya serkeftina dengbêj tê dîtin.

Şakiro ne tenê kilamên kevn ên ku ji dengbêjên berê mabûn digotin; li gorî vegotinên Kurdî, wî hin kilam bi xwe jî çêkirine an jî bi awayekî nû vegotine. Ev yek bi taybetmendiya giştî ya kevneşopiya devkî re li hev dike: di çanda devkî de metn ne sabît e, her dengbêj wê bi awayê xwe ji nû ve diafirîne. Bi vî awayî Şakiro hem parêzvanê kevneşopiyê bû, hem jî beşdarî nûkirina wê bû.

Di nav kilamên ku bi navê wî ve têne girêdan de, kilamên wek “Gulê Dêran” û “Delalî” hîn jî pir têne guhdarîkirin. Di berhevkirinên nûjen ên tomarên wî de bi dehan albûm hene, ku navên wek Nemînim, Narîn, Gulê Dêran, Lê Lê Qazê, Mirad Heft Reng e û Mîrê Zirav di nav wan de ne.

5. Kaset, Qedexe û Parastina Çandê

Di nîvê duyem ê sedsala 20ê de, zimanê Kurdî li Tirkiyeyê di bin qedexe û sînordarkirinên giran de bû. Weşana bi Kurdî, stran û muzîka Kurdî di qadên fermî de qedexe bûn an jî bi dijwarî dihatin pejirandin. Di vê rewşê de, kaseta teybê bû amûreke girîng a belavkirina muzîka Kurdî. Blum û Hassanpour (1996) destnîşan dikin ku stranên Kurdî di vê serdemê de bi rêya kasetan di nav civakê de bi awayekî nefermî belav dibûn û bûn beşek ji berxwedana çandî.

Tomarên Şakiro jî bi vî awayî belav bûn. Li gorî vegotinên Kurdî, kasetên wî bi piranî di civatên malan de hatin tomarkirin, ne di studyoyên profesyonel de, û ji destekî bo destekî din hatin kopîkirin. Ev rewş hem kalîteya dengî ya tomaran bandor kir, hem jî wan kir belgeyên xwezayî yên performansa dengbêjiyê ya di civatê de. Bi vî awayî tomarên Şakiro îro wekî arşîveke girîng a dengbêjiyê ya sedsala 20ê têne dîtin.

Ji aliyê teorîk ve, ev diyarde nîşan dide ku teknolojiyên nû dikarin çawa ji bo parastina çanda devkî werin bikaranîn. Kaseta ku di destpêkê de amûreke bazirganî bû, di destên civakeke ku zimanê wê qedexe bû de, bû amûreke bîranîn û berxwedanê.

6. Mîras û Bandor

Piştî salên 1990an, bi sivikbûna hin qedexeyan, eleqeya li ser dengbêjiyê li Tirkiyeyê zêde bû. Saziyên çandî, wek Mala Dengbêjan a li Amedê ku di sala 2007an de hat vekirin, ji bo parastin û zindîkirina vê kevneşopiyê hatin damezrandin (Hamelink, 2016). Di vê pêvajoyê de, navê Şakiro wekî yek ji pîvanên herî bilind ên dengbêjiyê tê bilêvkirin. Dengbêjên ciwan pir caran kilamên wî digotin û şêwaza wî wekî mînak digirin.

Navên wek “Şahê Dengbêjan” û “Kewê Ribat” ku ji Şakiro re têne dayîn, nîşana rêza wî ya taybet di bîra gelêrî de ne. Ev nav ne tenê pesnê hunera wî ne, lê herwiha nîşan didin ku civak wî wekî nûnerê kevneşopiyeke tevahî dibîne.

7. Nîqaş: Pirsgirêkên Çavkaniyan

Wekî gelek dengbêjên din, agahiyên li ser jiyana Şakiro bi giranî li ser vegotinên devkî, hevpeyvînên rojnamevanî û bîranînên malbat û hevalan in. Lêkolînên akademîk ên taybet li ser jiyana wî kêm in. Ji ber vê yekê, hin hûrgilî, wek navê gund, têkiliya wî bi dengbêjên din re û hejmara rast a tomaran, di çavkaniyên cuda de dikarin cuda bin. Ji bo lêkolînên pêşerojê, kataloga sîstematîk a tomarên wî û tomarkirina bîranînên kesên ku wî nas dikirin girîng e.

8. Encam

Şakiro (Şakir Deniz) yek ji nûnerên herî naskirî yê kevneşopiya dengbêjiyê ya sedsala 20ê ye. Dengê wî yê bilind û hêzdar, repertuwara wî ya berfireh û hostatiya wî ya di gotina kilamên dirêj de, ew kirin pîvaneke vê hunerê. Di serdemeke ku zimanê Kurdî di bin qedexeyan de bû, tomarên wî bi rêya kasetan li seranserê civakê belav bûn û bûn beşek ji parastina çanda devkî. Îro, mîrasa wî hem di tomarên wî de, hem jî di nav dengbêjên nû de dijî. Lêkolîna li ser Şakiro, ji bo têgihîştina têkiliya di navbera çanda devkî, teknolojî û nasnameya çandî de, xwedî girîngiyeke taybet e.

Çavkanî

• Allison, C. (2001). The Yezidi oral tradition in Iraqi Kurdistan. Curzon Press.
• Blum, S., & Hassanpour, A. (1996). “The morning of freedom rose up”: Kurdish popular song and the exigencies of cultural survival. Popular Music, 15(3), 325–343.
• Hamelink, W. (2016). The sung home: Narrative, morality, and the Kurdish nation. Brill.
• Hassanpour, A. (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918–1985. Mellen Research University Press.