Kurte: Her oleke mezin xwedî îdiaya rastiyê ye. Ev gotar ji perspektîfa teolojiya Îslamî rave dike ka misilman çima Îslamê wekî ola rast û peyama dawî ya Xwedê dibînin. Nîqaş li ser şeş xalan tê avakirin: berdewamiya wehiyê, parastina Quranê, têkiliya aqil û wehiyê, rêbernameya berfireh a jiyanê, gerdûnîbûn û dawiya pêxemberîtiyê. Gotar ne îdiayeke teolojîk, lê danasîneke akademîk a baweriya misilmanan e.
1. Berdewamiya Zincîra Wehiyê
Li gorî baweriya Îslamî, hemû pêxemberan, ji Adem heta Muhammed, heman peyama bingehîn anîne: tewhîd, yanî yekîtiya Xwedê û perestina tenê ji wî re. Nûh, Birahîm, Mûsa, Dawid, Silêman û Îsa di vê zincîrê de cih digirin. Ji ber vê yekê, ji aliyê misilmanan ve Îslam ne oleke nû, lê forma dawî û temamkirî ya heman peyamê ye. Quran Birahîm ne wekî Cihû û ne jî wekî Xiristiyan, lê wekî henîf, yanî baweriyeke yekxwedayî ya safî, dinase (Al-Imran, 3:67).
2. Parastina Quranê
Di baweriya Îslamî de Quran peyva Xwedê ye. Li gorî çavkaniyên Îslamî, metn di serdema Xelîfe Osman de (nêzîkî 650 z.) di yek mushafê de hate komkirin û ji wê demê ve bi du rêyan hatiye parastin: bi nivîsê û bi kevneşopiya jiberkirinê (hifz). Îro jî bi milyonan misilman Quranê bi tevahî ji ber dikin. Ji aliyê akademîk ve, destnivîsên kevn ên wekî parçeyên Birminghamê, ku bi radyokarbonê bo sedsala 7an têne tarîxkirin, nîşan didin ku metn zû hatiye nivîsandin (Déroche, 2014). Misilman vê parastinê wekî nîşaneya îlahîbûna Quranê dibînin.
3. Têkiliya Aqil û Wehiyê
Quran gelek caran mirovan vedixwîne ku li ser afirandina gerdûnê, xwezayê, dîrokê û xwe bifikirin; ayetên wekî “Ma hûn nafikirin?” di metnê de pir in. Di kevneşopiya Îslamî de, zanyarên wekî Îbn Rushd (Averroes) parastin kirin ku felsefe û ol bi hev re nakok nabin (Îbn Rushd, Fesl el-Meqal). Ji ber vê yekê, ji bo gelek misilmanan bawerî ne kor e, lê bi aqil tê piştgirîkirin.
4. Rêbernameyeke Berfireh a Jiyanê
Îslam ne tenê li ser îbadetê disekine; şerîet û fiqh rêbernameyekê ji bo warên wekî malbat, bazirganî, aborî, mîrate, edalet û exlaqê kesane pêşkêş dikin. Ji ber vê yekê misilman Îslamê wekî “rêya jiyanê” (dîn) ya temam dibînin, ku hem aliyê giyanî û hem jî aliyê civakî yê jiyanê dihewîne.
5. Gerdûnîbûn
Li gorî Quranê, peyama Îslamê ne ji bo neteweyek an herêmekê, lê ji bo hemû mirovahiyê ye. Mînak, ayeta yekem a sûreya Nîsa bi gotina “Gelî mirovan! Ji Xwedayê xwe yê ku hûn ji yek nefsê afirandine bitirsin” dest pê dike (en-Nîsa, 4:1), û di ayeteke din de Pêxember wekî “rehmet ji bo cîhanan” tê binavkirin (el-Enbiya, 21:107).
6. Dawiya Pêxemberîtiyê
Li gorî baweriya misilmanan, Muhammed “mohra pêxemberan” (xatem en-nebiyyîn) e (el-Ehzab, 33:40), yanî pêxemberê dawî ye. Ji ber vê yekê, piştî wî wehiyeke nû nayê, û Îslam wekî peyama dawî û temam tê dîtin.
7. Nirxandin û Encam
Ji perspektîfa misilmanan, Îslam ola rast e ji ber ku zincîra wehiyê temam dike, Quran parastî ye, aqil û wehî li hev tên, rêbernameyeke berfireh pêşkêş dike, peyameke gerdûnî ye û peyama dawî ye. Divê were zanîn ku kevneşopiyên din ên olî jî xwedî îdiayên rastiyê yên xwe ne, û di lêkolînên olî yên akademîk de ev îdia wekî beşek ji xwe-têgihîştina her olê têne lêkolînkirin, ne wekî rastiyên ku zanist dikare îspat bike an red bike.
Çavkanî
- Quran (metna Erebî; jimareya ayetan li gorî mushafa standard a Qahîreyê, 1924).
- Déroche, F. (2014). Qur’ans of the Umayyads: A First Overview. Leiden: Brill.
- Esposito, J. L. (2016). Islam: The Straight Path (5. çap). New York: Oxford University Press.
- Nasr, S. H. (ed.). (2015). The Study Quran. New York: HarperOne.
